Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.86

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.86.1

दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत ।
विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि तानि वै ॥ ३.८६.१ ॥

भारत, दक्षिण दिशा में स्थित पवित्र तीर्थों को सुनो। जैसा मेरी बुद्धि में है, विस्तार से उनका वर्णन किया जाएगा।

3.86.2

यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी ।
बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शिवा ॥ ३.८६.२ ॥

जिस पवित्र दिशा में गोदावरी नदी का वर्णन होता है, वह नदी अनेक उद्यानों और प्रचुर जल वाली है, तपस्वियों से सेवित और कल्याणकारी है।

3.86.3

वेणा भीमरथी चैव नद्यौ पापभयापहे ।
मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते ॥ ३.८६.३ ॥

वेणा और भीमरथी, ये दो नदियाँ पाप के भय को दूर करती हैं; वे मृगों और पक्षियों से भरी हैं और तपस्वियों के आश्रमों से सुशोभित हैं।

3.86.4

राजर्षेस्तस् च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ ।
रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ॥ ३.८६.४ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, राजर्षि नृग की यह नदी है। इसके सुंदर तीर्थ हैं, यह प्रचुर जल वाली पयोष्णी है, जिसे द्विज सेवन करते हैं।

3.86.5

अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महायशाः ।
अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः ॥ ३.८६.५ ॥

यहाँ महान योगी, महायशस्वी मार्कण्डेय ने भी नृग के वंश के अनुसार, धरती के स्वामी नृग की एक गाथा गाई थी।

3.86.6

नृगस् यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम् ।
मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश्च दिवौकसः ॥ ३.८६.६ ॥

नृग यज्ञ करने वाले के सामने, हमने यह सुना है; मरुत परोसने वाले थे और स्वर्गवासी देवता सभा के सदस्य थे।

3.86.7

पयोष्ण्यां यजमानस्य वाराहे तीर्थ उत्तमे ।
उद्धृतं भूतलस्थं वावायुना समुदीरितम्।
पयोष्ण्या हरते तोयं पापमामरणान्तिकम् ॥ ३.८६.७ ॥

यज्ञकर्ता के लिए पयोष्णी में, वाराह तीर्थ में, उत्तम घाट पर, पृथ्वी पर स्थित या वायु से उठाया गया जल पयोष्णी ग्रहण करती है, जो मृत्युपर्यन्त पाप हर लेता है।

3.86.8

स्वर्गादुत्तुङ्गममलं विषाणं यत्र शूलिनः ।
स्वमात्मविहितं दृष्ट्वा मर्त्यः शिवपुरं व्रजेत् ॥ ३.८६.८ ॥

स्वर्ग से भी ऊँचा, निर्मल विषाण-शिखर, जहाँ शूलधारी (शिव) ने अपना ही स्थापित किया हुआ रूप देखा जाता है; उसे देखकर मनुष्य शिवपुर को जाए।

3.86.9

एकतः सरितः सर्वा गङ्गाद्याः सलिलोच्चयाः ।
पयोष्णी चैकतः पुण्या तीर्थेभ्यो हि मता मम ॥ ३.८६.९ ॥

एक ओर गंगा आदि सभी नदियाँ और जल-राशियाँ हैं, और दूसरी ओर पवित्र पयोष्णी है; मेरे मत में तो वह सभी तीर्थों से बढ़कर मानी गई है।

3.86.10

माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् ।
यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ ॥ ३.८६.१० ॥

माठर का पवित्र वन, जो मूल और फलों से भरा और मंगलकारी है; और हे भरतश्रेष्ठ, वरुण-स्रोत के पास पर्वत पर यूप (यज्ञ-स्तंभ) है।

3.86.11

प्रवेण्युत्तरपार्स्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ।
तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ॥ ३.८६.११ ॥

प्रवेणी के उत्तरी तट पर, कण्व के पवित्र आश्रम में, और इसी प्रकार तपस्वियों के वन भी, जैसा सुना गया है वैसा ही कहे गए हैं।

3.86.12

वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः ।
रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत ॥ ३.८६.१२ ॥

हे तात, शूर्पारक में महात्मा जमदग्नि की वेदी है, और हे भारत, रमणीय पाषाण-तीर्थ तथा पुरश्चंद्रा भी।

3.86.13

अशोकतीर्थं तत्रैव कौन्ते य बहुलाश्रमम् ।
अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर ॥ ३.८६.१३ ॥

हे कौन्तेय! वहीं अशोकतीर्थ है और बहुलाश्रम है। पाण्ड्य देश में अगस्त्यतीर्थ है, और हे युधिष्ठिर, वारुणतीर्थ भी है।

3.86.14

कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ ।
ताम्रपर्णी तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु ॥ ३.८६.१४ ॥

हे नरश्रेष्ठ! पाण्ड्य देश में ही पवित्र कुमारियाँ कही गई हैं। किन्तु हे कौन्तेय, ताम्रपर्णी के विषय में मैं बताऊँगा, सुनो।

3.86.15

यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे ।
गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ॥ ३.८६.१५ ॥

जहाँ देवताओं ने महान फल की इच्छा से आश्रम में तप किया था, वह गोकर्ण नाम से तीनों लोकों में विख्यात है, हे भारत।

3.86.16

शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः ।
ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः ॥ ३.८६.१६ ॥

हे तात, वह शीतल जल वाला, बहुत जल से भरा, पवित्र और शुभ सरोवर है, जो अकृतात्मा मनुष्यों के लिए अत्यन्त दुर्लभ है।

3.86.17

तत्र वृक्षतृणाद्यैश्च संपन्नः फलमूलवान् ।
आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसहे गिरौ ॥ ३.८६.१७ ॥

वहाँ वृक्षों, तृणों आदि से सम्पन्न, फल-मूल वाला, अगस्त्य के शिष्य का पवित्र आश्रम है, देवसह पर्वत पर।

3.86.18

वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः ।
अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः ॥ ३.८६.१८ ॥

वहाँ वैडूर्य पर्वत है, श्रीमान्, मणिमय और शुभ। और अगस्त्य का आश्रम भी है, जो बहुत मूल, फल और जल से युक्त है।

3.86.19

सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ।
आश्रमान्सरितश्चैव सरांसि च नराधिप ॥ ३.८६.१९ ॥

हे नराधिप, सुराष्ट्र प्रदेशों में भी मैं पुण्य तीर्थस्थानों, आश्रमों, नदियों और सरोवरों का वर्णन करूँगा।

3.86.20

चमसोद्भेदनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत ।
प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३.८६.२० ॥

वहाँ के ब्राह्मण चमसोद्भेदन को भी बताते हैं; और समुद्र तट पर प्रभास तीर्थ है, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है।

3.86.21

तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शिवम् ।
उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान् ॥ ३.८६.२१ ॥

वहाँ पिण्डारक नामक शुभ तीर्थ है, जहाँ तपस्वी विचरते हैं; और शिखरों वाला उज्जयन्त पर्वत है, जो शीघ्र सिद्धि देने वाला महान है।

3.86.22

तत्र देवर्षिवीरेण नारदेनानुकीर्तितः ।
पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर ॥ ३.८६.२२ ॥

वहाँ देवर्षियों में वीर नारद द्वारा कहा गया एक प्राचीन श्लोक सुना जाता है; हे युधिष्ठिर, उसे सुनो।

3.86.23

पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते ।
उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते ॥ ३.८६.२३ ॥

सुराष्ट्र के पुण्य पर्वत उज्जयन्त पर, जहाँ मृग और पक्षी विचरते हैं, तप से तपे शरीर वाला व्यक्ति स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।

3.86.24

एष नारायणः श्रीमान्क्षीरार्णवनिकेतनः ।
नागपर्यङ्कमुत्सृज्यह्यागतो मधुरां पुरीम् ॥ ३.८६.२४ ॥

यह तेजस्वी नारायण, जिनका निवास क्षीरसागर है, नागशय्या त्यागकर सचमुच मधुरापुरी में आए थे।

3.86.25

पुण्या द्वारवती तत्रयत्रासौ मधुसूदनः ।
साक्षाद्देवः पुराणोसौ स हि धर्मः सनातनः ॥ ३.८६.२५ ॥

पवित्र द्वारवती वहाँ है जहाँ वे मधुसूदन हैं। वे साक्षात् पुराण देव हैं, वे ही सनातन धर्म हैं।

3.86.26

ये च कवेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः ।
ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम् ॥ ३.८६.२६ ॥

जो कवि, वेदज्ञ ब्राह्मण और जो अध्यात्मज्ञ लोग हैं, वे उन महात्मा कृष्ण को सनातन धर्म कहते हैं।

3.86.27

पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते ।
पुण्यानामपि पुण्योसौ मङ्गालानां च मङ्गलम्।
त्रैलोक्ये पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः ॥ ३.८६.२७ ॥

पवित्रों में गोविन्द ही परम पवित्र कहे जाते हैं। पुण्यों में भी वे ही पुण्य हैं, और मंगलों में मंगल हैं। तीनों लोकों में वे कमलनयन, देवों के देव, सनातन हैं।

3.86.28

अव्ययात्मा व्ययात्मा च क्षेत्रज्ञः परमेश्वरः ।
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः ॥ ३.८६.२८ ॥

जिनकी आत्मा अव्यय भी है और व्यय भी, जो क्षेत्रज्ञ और परमेश्वर हैं, वे अचिन्त्य आत्मा हरि मधुसूदन वहीं निवास करते हैं।