महाभारत · अध्याय 3.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.88.1
उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ।
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३.८८.१ ॥
हे राजशार्दूल, उत्तर दिशा में जो-जो पवित्र स्थान हैं, उन पवित्र आयतनों का मैं तुम्हें वर्णन करूँगा।
3.88.2
शृणुष्वावहितो भूत्वा मम मन्त्रयतः प्रभो ।
कथाप्रतिग्रहो वीर श्रद्धां जनयते शुभाम् ॥ ३.८८.२ ॥
हे प्रभो, सावधान होकर मेरी इस मन्त्रणा को सुनो। हे वीर, कथा का ग्रहण शुभ श्रद्धा उत्पन्न करता है।
3.88.3
सरस्वती महापुण्या ह्रदिनी तीर्थमालिनी ।
समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥ ३.८८.३ ॥
हे पाण्डव, वहाँ सरस्वती अत्यन्त पवित्र, कल-कल करती, तीर्थों की माला से सुशोभित है, और यमुना समुद्र की ओर बहती हुई महान वेगवाली है।
3.88.4
यत्र पुण्यतरं तीर्थं प्लक्षावतरणं शुभम् ।
यत्रसारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथं द्विजाः ॥ ३.८८.४ ॥
वहाँ अत्यन्त पवित्र तीर्थ है, शुभ प्लक्षावतरण है; जहाँ सारस्वत यज्ञ करके द्विज अवभृथ-स्नान के लिए जाते हैं।
3.88.5
पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ ।
सहदेवोऽयजद्यत्रशम्याक्षेपेण भारत ॥ ३.८८.५ ॥
हे अनघ, वहाँ पवित्र, दिव्य और शिवस्वरूप अग्निशिर कहा गया है; हे भारत, वहाँ सहदेव ने शम्या-क्षेपण द्वारा यज्ञ किया था।
3.88.6
एतस्मिन्नेव चार्थेऽसौ इन्द्रगीता युधिष्ठिर ।
गाथा चरति लोकेऽस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः ॥ ३.८८.६ ॥
हे युधिष्ठिर, इसी विषय में इन्द्र द्वारा गाई गई वह गाथा इस लोक में प्रचलित है, जिसे द्विजाति गाते हैं।
3.88.7
अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनामनु ।
ते तस्य कुरुशार्दूल सहस्रशतदक्षिणाः ॥ ३.८८.७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, सहदेव ने यमुना के किनारे जो अग्नियाँ स्थापित की थीं, वे उसके सहस्र-शत दक्षिणा वाले यज्ञ थे।
3.88.8
तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ।
विंशतीं सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत् ॥ ३.८८.८ ॥
वहीं भरत नामक चक्रवर्ती, महायशस्वी राजा ने बीस, सात और आठ अश्वमेध यज्ञ किए।
3.88.9
कामकृद्यो द्विजातीनां श्रुतस्तात यथा पुरा ।
अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः शरभङ्गस्य विश्रुतः ॥ ३.८८.९ ॥
हे तात, जैसा तुमने सुना है, द्विजों की कामनाएँ पूर्ण करने वाला, अत्यंत पवित्र शरभंग का आश्रम पूर्व काल से प्रसिद्ध है।
3.88.10
सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ।
वालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा ॥ ३.८८.१० ॥
हे पार्थ, सरस्वती नदी सज्जनों द्वारा निरंतर पूजित है; हे महाराज, जहाँ पूर्वकाल में वालखिल्य ऋषियों ने यज्ञ किया था।
3.88.11
दृषद्वती महापुण्या यत्र रख्याता युधिष्ठिर ।
न्यग्रोधाख्यस्तु पाञ्चाल्यः पाञ्चाल्योद्विपदांवर।
दाल्भ्यघोषश्च दाल्भ्याश् धरणीस्थो महात्मनः ॥ ३.८८.११ ॥
हे युधिष्ठिर, महापुण्य दृषद्वती नदी जहाँ प्रसिद्ध है; न्यग्रोध नामक पांचाल, द्विपदों में श्रेष्ठ पांचाल, और धरती पर स्थित महात्मा दाल्भ्यघोष तथा दाल्भ्यगण।
3.88.12
कौन्तेयानन्तयशसः सुव्रतस्यामितौजसः ।
आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ३.८८.१२ ॥
कुन्ती के पुत्रों, अनंत यशस्वी, सुव्रत और अमित तेजस्वी का पुण्य आश्रम तीनों लोकों में प्रसिद्ध कहा जाता है।
3.88.13
एतावर्णाववर्णौ च विश्रुतौ मनुजाधिप ।
ईजाते क्रतुभिर्मुख्यैः पुण्यैर्भरतसत्तम ॥ ३.८८.१३ ॥
हे मनुजाधिप, ये दोनों अवर्ण (जाति से परे) और विख्यात थे। हे भरतसत्तम, उन्होंने पुण्य और प्रमुख यज्ञों द्वारा यजन किया।
3.88.14
समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ।
विशाखयूपेऽतप्यन् तेन पुण्यतमश्च सः ॥ ३.८८.१४ ॥
पूर्वकाल में इंद्र और वरुण सहित देवता अनेक बार एकत्र होकर विशाखयूप पर तप करते थे, और उसी कारण वह स्थान अत्यंत पुण्यमय हुआ।
3.88.15
ऋषिर्महान्महाभागो जमदग्निर्महायशाः ।
पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजत प्रभुः ॥ ३.८८.१५ ॥
महान, परम भाग्यशाली और महायशस्वी ऋषि जमदग्नि ने समर्थ होकर पवित्र और रमणीय पलाश वृक्षों के बीच यज्ञ किया।
3.88.16
यत्रसर्वाः सरिच्छ्रेष्टाः साक्षात्तमृषिसत्तमम् ।
स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३.८८.१६ ॥
जहाँ सभी श्रेष्ठ नदियाँ साक्षात रूप में उन श्रेष्ठ ऋषि के पास अपना-अपना जल लेकर उन्हें घेरकर उपस्थित हुईं।
3.88.17
अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ ।
इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य दीक्षां महात्मनः ॥ ३.८८.१७ ॥
और हे महाराज, यहाँ स्वयं विश्वावसु ने वह श्लोक गाया। हे वीर, महात्मा की दीक्षा देखकर तब उन्होंने यह श्लोक गाया।
3.88.18
यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः ।
आगम्य सरितो विप्रान्मधुना समतर्पयन् ॥ ३.८८.१८ ॥
यजमान महात्मा जमदग्नि के यज्ञ में देवताओं को, नदियों ने आकर, और ब्राह्मणों को मधु से पूर्ण तृप्त किया।
3.88.19
गन्धर्वयक्षरक्षोबिरप्सरोभिश्च सेवितम् ।
किरातकिन्नरावासं शैलं शिखरिणांवरम् ॥ ३.८८.१९ ॥
गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और अप्सराओं से सेवित, किरातों और किन्नरों का निवास, पर्वतों में श्रेष्ठ शैल।
3.88.20
बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारं युधिष्ठिर ।
पुण्यं तत्ख्यायते राजन्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ ३.८८.२० ॥
हे युधिष्ठिर! गंगा ने वेग से पर्वत को चीरकर गंगाद्वार बनाया। हे राजन्, वह पुण्य स्थान ब्रह्मर्षियों के समूहों द्वारा सेवित प्रसिद्ध है।
3.88.21
सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ।
पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्रयातः पुरूरवाः ॥ ३.८८.२१ ॥
हे कौरव्य! सनत्कुमार का पुण्य स्थान और कनखल भी; तथा पुरु नामक पर्वत, जहाँ पुरूरवा गए थे।
3.88.22
भृगुर्यत्रतपस्तेपे महर्षिगणसेविते ।
राजन्स आश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥ ३.८८.२२ ॥
जहाँ महर्षियों के समूहों से सेवित स्थान पर भृगु ने तप किया; हे राजन्, वह आश्रम प्रसिद्ध है, भृगुतुंग नामक महान पर्वत।
3.88.23
यः स भूतं भविष्यच्च भवच् भरतर्षभ ।
नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥ ३.८८.२३ ॥
जो भूत, भविष्य और वर्तमान हैं, हे भरतश्रेष्ठ! वे नारायण, प्रभु विष्णु, शाश्वत पुरुषोत्तम हैं।
3.88.24
तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु ।
आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ३.८८.२४ ॥
उन अति यशस्वी की पुण्य आश्रम-भूमि विशाला और बदरी के समीप जानी जाती है; वह पुण्य आश्रम तीनों लोकों में विख्यात है।
3.88.25
उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहा पुरा ।
सुवर्णसिकता राजन्विशालां बदरीमनु ॥ ३.८८.२५ ॥
राजन्, पहले विशाला और बदरी के समीप गंगा गर्म जल और ठंडा जल बहाती थी, और उसकी रेत सोने की थी।
3.88.26
ऋषयो यत्रदेवाश्च महाभागा महौजसः ।
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं प्रभुम् ॥ ३.८८.२६ ॥
जहाँ महाभाग और महातेजस्वी ऋषि और देवता पहुँचकर सदा प्रभु देव नारायण को नमस्कार करते हैं।
3.88.27
यत्रनाराजणो देवः परमात्मा सनातनः ।
तत्र कृत्स्नं जगत्सर्वं तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३.८८.२७ ॥
जहाँ सनातन परमात्मा देव नारायण हैं, वहाँ समस्त जगत, सारे तीर्थ और आयतन हैं।
3.88.28
तत्पुण्यं परमं ब्रह्म तत्तीर्थं त्तपोवनम् ।
तत्परं परमं देवं भूतानां परमेश्वरम् ॥ ३.८८.२८ ॥
वह पवित्र परम ब्रह्म है, वह तीर्थ और तपोवन है; वह परम है, परम देव है, प्राणियों का परमेश्वर है।
3.88.29
शाश्वतं परमं चैव धातारं परमं पदम् ।
यं विदित्वान शोचन्ति विद्वांसः शास्त्रदृष्टयः ॥ ३.८८.२९ ॥
जिसे जानकर शास्त्रदृष्टि वाले विद्वान शोक नहीं करते, वह शाश्वत, परम, धाता और परम पद है।
3.88.30
तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ।
आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ ३.८८.३० ॥
वहाँ सभी देवर्षि, सिद्ध और तपोधन रहते हैं, जहाँ आदिदेव महायोगी मधुसूदन निवास करते हैं।
3.88.31
पुण्यानामपि तत्पुण्यमत्र ते संशयेस्तु मा ।
एतानि राजन्पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते।
कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३.८८.३१ ॥
यह पुण्य उन सब पुण्यों में भी श्रेष्ठ है, इसमें तुम्हें कोई संशय न हो। हे राजन्, हे पृथ्वीपति, ये पावन स्थान पृथ्वी पर घोषित किए गए हैं, हे नरश्रेष्ठ — ये तीर्थ और आयतन हैं।
3.88.32
एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्देवकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः ॥ ३.८८.३२ ॥
ये स्थान वसुओं, साध्यों, आदित्यों, मरुतों और अश्विनों द्वारा, तथा देवतुल्य महात्मा ऋषियों द्वारा सेवित हैं।
3.88.33
चरन्नेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ।
भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विजयिष्यसि ॥ ३.८८.३३ ॥
हे कौन्तेय, इन स्थानों में भ्रमण करते हुए, श्रेष्ठ ब्राह्मणों और महाभाग भाइयों के साथ, तुम उत्कण्ठा (अधीरता) पर विजय पा लोगे।