Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 3.91

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.91.1

ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ।
अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन् ॥ ३.९१.१ ॥

तब प्रस्थान करते हुए कौन्तेय के पास वनवासी ब्राह्मण आए और हे राजन्, उन्होंने यह वचन कहा।

3.91.2

राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ।
देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥ ३.९१.२ ॥

हे राजन्, आप अपने भाइयों के साथ पुण्य तीर्थों में जाएँगे, और महात्मा देवर्षि लोमश भी आपके साथ होंगे।

3.91.3

अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव ।
अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव ॥ ३.९१.३ ॥

हे महाराज पाण्डव, आप हमें भी साथ ले चलें; हे कौरव, हमसे वे तीर्थ आपके बिना नहीं जाए जा सकते।

3.91.4

श्वापरदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ।
अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर ॥ ३.९१.४ ॥

हे मनुजेश्वर, वे तीर्थ हिंस्र पशुओं से भरे, दुर्गम और ऊबड़-खाबड़ हैं, थोड़े-से मनुष्यों के लिए अगम्य हैं।

3.91.5

भवतो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ।
भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छामो वयमप्युत ॥ ३.९१.५ ॥

आपके भाई शूर हैं, सदा धनुर्धरों में श्रेष्ठ हैं; आप जैसे शूरों द्वारा रक्षित होकर हम भी जा सकते हैं।

3.91.6

भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयामः सुखं फलम् ।
तीर्थानां पृथिवीपाल वनानां च विशांपते ॥ ३.९१.६ ॥

आपकी कृपा से हम तीर्थों और वनों का सुखद फल प्राप्त करें, हे पृथ्वीपाल, हे विशांपति।

3.91.7

तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लताः ।
भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप ॥ ३.९१.७ ॥

आपके पराक्रम से सुरक्षित, शुद्ध और तीर्थों में स्नान किए हुए हम, हे राजन्, तीर्थों के दर्शन से पापरहित हो जाएँ।

3.91.8

भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ।
अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस् चैव ह ॥ ३.९१.८ ॥

हे भारत, आप भी नरेश कार्तवीर्य, राजर्षि अष्टक और लोमपाद के (पुण्य-मार्ग पर चलते हैं)।

3.91.9

भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्तिव ।
ध्रुवं प्राप्स्यति दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः ॥ ३.९१.९ ॥

हे पृथ्वीपति, वीर भरत और सार्वभौम (सम्राट) का (मार्ग भी)। तीर्थों में स्नान करने वाला (आप) निश्चय ही दुर्लभ लोकों को प्राप्त करेगा।

3.91.10

प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान् ।
गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च पर्वतान् ॥ ३.९१.१० ॥

प्रभास आदि तीर्थ, महेन्द्र आदि पर्वत, गंगा आदि नदियाँ और प्लक्ष आदि पर्वत (भी)।

3.91.11

त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम् ।
भवद्भिः पालिताः शूरैस्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३.९१.११ ॥

हे पृथ्वीपाल, हम आपके साथ (तीर्थों और) आयतनों को देखना चाहते हैं, जो आप जैसे शूरवीरों द्वारा रक्षित हैं।

3.91.12

यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित्प्रीतिर्जनाधिप ।
कुरुक्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ ३.९१.१२ ॥

हे जनाधिप, यदि आपका ब्राह्मणों के प्रति कोई भी प्रेम है, तो शीघ्र हमारी बात मानिए; तब आपको कल्याण प्राप्त होगा।

3.91.13

तीर्तानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ।
अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि ॥ ३.९१.१३ ॥

हे महाबाहो, तीर्थ सदा तपस्या में विघ्न डालने वाले राक्षसों से भरे रहते हैं; उनसे हमारी रक्षा करना आपका कर्तव्य है।

3.91.14

तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ।
यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः ॥ ३.९१.१४ ॥

जो तीर्थ धौम्य और बुद्धिमान नारद ने बताए हैं, और जिनका उल्लेख देवर्षि महातपस्वी लोमश ने किया था।

3.91.15

विधिवत्तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ।
धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेनाबिपालितः ॥ ३.९१.१५ ॥

हे नराधिप, उन सभी तीर्थों की विधिपूर्वक यात्रा करो, पाप धोकर हमारे साथ, लोमश द्वारा संरक्षित होकर।

3.91.16

स राजा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः ।
भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ३.९१.१६ ॥

वह राजा उन ऋषियों से सम्मानित होकर हर्ष से अश्रुओं में डूब गया, और भीमसेन आदि वीर भाइयों से घिरा हुआ था।

3.91.17

बाढमित्यब्रवीत्सर्वांस्तानृषीन्पाण्डवर्षभः ।
लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ॥ ३.९१.१७ ॥

पाण्डवों में श्रेष्ठ ने 'ठीक है' कहा और उन सभी ऋषियों से, लोमश से और पुरोहित धौम्य से अनुमति लेकर।

3.91.18

ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ।
द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥ ३.९१.१८ ॥

तब पाण्डवों में श्रेष्ठ, आत्मसंयमी वह, भाइयों और निर्दोष अंगों वाली द्रौपदी के साथ, जाने का निश्चय किया।

3.91.19

अथ व्यासो महाभागस्तथा पर्वतनारदौ ।
दाम्यके पाण्डवंद्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः ॥ ३.९१.१९ ॥

तब महाभाग व्यास, तथा पर्वत और नारद, ज्ञानी ऋषि, दाम्यक वन में पाण्डवों को देखने के लिए एकत्र होकर आए।

3.91.20

तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ।
सत्कृतास्ते महाभागा युधिष्ठिरमथाब्रुवन् ॥ ३.९१.२० ॥

राजा युधिष्ठिर ने उनका विधिपूर्वक सत्कार किया। सत्कार पाकर उन महाभाग ऋषियों ने युधिष्ठिर से कहा।

3.91.21

युधिष्ठिरयमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ।
मनसा कृतशौचा वै शद्धास्तीर्थानि यास्यथ ॥ ३.९१.२१ ॥

हे युधिष्ठिर, हे यमज भाइयो और भीम, मन से सरलता धारण करो। मन से शुद्धि करके शुद्ध होकर तुम तीर्थों की यात्रा करोगे।

3.91.22

शरीरनियमं प्राहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ।
मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः ॥ ३.९१.२२ ॥

ब्राह्मण शरीर के नियम को मनुष्य का व्रत कहते हैं, और मन से शुद्ध बुद्धि को द्विज दैवी व्रत कहते हैं।

3.91.23

मनो ह्यदुष्टं शौचाय पर्याप्तं वै नराधिप ।
मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि गच्छत ॥ ३.९१.२३ ॥

हे नरेश, निर्मल मन ही शुद्धि के लिए पर्याप्त है। मैत्री की बुद्धि धारण करके शुद्ध होकर तीर्थों की ओर जाओ।

3.91.24

ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ।
दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ ॥ ३.९१.२४ ॥

तुम सब मन से शुद्ध हो, और शरीर-नियम के व्रतों से भी। दैवी व्रत को अपनाकर जैसा कहा गया है वैसा फल तुम प्राप्त करोगे।

3.91.25

ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्देवमानुषैः ॥ ३.९१.२५ ॥

उन सबने 'ठीक है' कहकर प्रतिज्ञा की, और द्रौपदी के साथ पाण्डव, सभी, स्वस्त्ययन-अनुष्ठान सम्पन्न करके, मुनियों और देवों-मनुष्यों के साथ चल पड़े।

3.91.26

लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस् च ।
नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च ॥ ३.९१.२६ ॥

हे राजेन्द्र! लोमश, द्वैपायन, नारद और देवर्षि पर्वत के चरणों को प्रणाम करके (उन्होंने आशीर्वाद लिया)।

3.91.27

धौम्येन सहिता वीरास्तथा तैर्वनवासिभिः ।
मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः ॥ ३.९१.२७ ॥

धौम्य के साथ वे वीर और वे वनवासी भी (साथ थे)। मार्गशीर्ष मास बीत जाने पर, पुष्य नक्षत्र में, तब वे प्रस्थान कर गए।

3.91.28

कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः ।
अभेद्यैः कवचैर्युक्तास्तीर्थान्यन्वचरंस्ततः ॥ ३.९१.२८ ॥

कठोर (वस्तुएँ) लेकर, वल्कल, मृगचर्म और जटा धारण किए, अभेद्य कवच पहने हुए, तब वे तीर्थों में विचरण करने लगे।

3.91.29

इन्द्रसेनादिभिर्भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः ।
महानसव्यापृतैश्च तथाऽन्यैः परिचारकैः ॥ ३.९१.२९ ॥

इन्द्रसेन आदि सेवकों, चौदह रथों, रसोई में लगे लोगों तथा अन्य परिचारकों के साथ (वे चले)।

3.91.30

सायुधा बद्धनिस्त्रिंशास्तूणवन्तः समार्गणाः ।
प्राङ्युखाः प्रययुर्वीराः पाण्डवा जनमेजय ॥ ३.९१.३० ॥

हथियारों से सज्जित, तलवारें बाँधे, तरकश और बाणों सहित, पूर्वाभिमुख होकर वीर पाण्डव चले, हे जनमेजय।