महाभारत · अध्याय 3.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.97.1
इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान् ।
उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत् ॥ ३.९७.१ ॥
इल्वलाने त्यांना, महर्षींसह असलेल्या राजांना, ओळखून, सीमेवर उपस्थित असलेल्यांना, अमात्यांसह सन्मानले.
3.97.2
तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत्तदा ।
सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा ॥ ३.९७.२ ॥
नंतर असुरश्रेष्ठाने त्यांचा आतिथ्य केला, हे कौरव्या, त्या वेळी भाऊ वातापीने उत्तम प्रकारे तयार केलेल्या अन्नाने.
3.97.3
ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः ।
वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ॥ ३.९७.३ ॥
तेव्हा सर्व राजर्षी खिन्न व गोंधळलेल्या मनाचे झाले, वातापीला, त्या महासुराला, मेंढ्याच्या रूपात शिजवलेले पाहून.
3.97.4
अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः ।
विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम् ॥ ३.९७.४ ॥
तेव्हा ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य त्या राजर्षींना म्हणाला: तुम्ही खिन्न होऊ नका; मीच त्या महासुराला खाईन.
3.97.5
धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः ।
तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव ॥ ३.९७.५ ॥
प्रमुख आसन मिळवून महर्षी बसले; दैत्येंद्र इल्वल हसत हसत जणू त्यांना वाढू लागला.
3.97.6
अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः ।
बह्वन्नाशापि ते मेऽस्तीत्यवदद्भक्षयन्स्वयम् ॥ ३.९७.६ ॥
अगस्त्याने एकट्यानेच संपूर्ण वातापीला खाल्ले; खात असतानाच ते स्वतः म्हणाले, 'तुमच्यासाठीही माझ्याकडे अजून पुष्कळ अन्न आहे.'
3.97.7
भुक्तवत्यसुरोऽह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः ।
वातापे प्रतिबुध्यस्व दर्शयन्बलतेजसी।
तपसा दुर्जयो यावदेष त्वां नातिवर्तते ॥ ३.९७.७ ॥
भोजन झाल्यावर असुर इल्वलाने त्याला बोलावण्याचा संकेत केला. वातापी, जागा हो, आपले बल आणि तेज दाखव; तपाने अजिंक्य असलेला हा तुला पार करण्यापूर्वी.
3.97.8
ततस्तस्योदरं भेत्तुं वातापिर्वेगमाहरत् ।
तमबुध्यत तेजस्वी कुम्भयोनिर्महातपाः ॥ ३.९७.८ ॥
तेव्हा वातापीने त्याचे पोट फाडण्यासाठी वेगाने आघात केला. तेजस्वी, महातपस्वी कुंभयोनी (अगस्त्य) ते ओळखले.
3.97.9
स वीर्यात्तपसोग्रस्तु ननर्द भगवानृषिः ।
एष जीर्णोसि वातापे मया लोकस्य शान्तये ॥ ३.९७.९ ॥
तेव्हा भगवान ऋषींनी आपल्या वीर्याने आणि तपाच्या उग्रतेने गर्जना केली: वातापी, हा तू माझ्याकडून पचलास; लोकशांतीसाठी.
3.97.10
इत्युक्त्वा स्वकराग्रेण उदरं समताडयत् ।
त्रिरेवं प्रतिसंरब्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ ३.९७.१० ॥
असे बोलून त्यांनी आपल्या हाताच्या टोकाने त्याच्या पोटावर प्रहार केला; तीन वेळा असा संतप्त होऊन, तेजाने जणू प्रज्वलित होत.
3.97.11
ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः ।
शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः ॥ ३.९७.११ ॥
तेव्हा त्या महात्म्याच्या खालून वारा प्रकट झाला; हे तात, मोठ्या आवाजाने, मेघासारखा गर्जत.
3.97.12
वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह ।
तं प्रहस्याब्रवीद्राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः।
कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोसुरः ॥ ३.९७.१२ ॥
"वातापी, बाहेर ये" असे तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला. तेव्हा मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य हसून त्याला म्हणाले, राजा: माझ्याकडून पचलेला तो असुर बाहेर कसा येऊ शकेल?
3.97.13
इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ।
प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत्।
किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ॥ ३.९७.१३ ॥
जीर्ण झालेल्या त्या महासुराला पाहून इल्वल खिन्न झाला. मग मंत्र्यांसह हात जोडून तो म्हणाला, "तुम्ही कशासाठी आलात? सांगा, मी तुमच्यासाठी काय करू?"
3.97.14
प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा ।
ईशोस्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ॥ ३.९७.१४ ॥
तेव्हा अगस्त्य हसत इल्वलाला म्हणाला, "हे असुरा, तू धनाचा स्वामी आहेस हे आम्ही सर्व जाणतो."
3.97.15
एते च नातिधनिनो धनाशा महती मम ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ॥ ३.९७.१५ ॥
"हे फार धनवान नाहीत, आणि माझी धनाची आशा मोठी आहे. तुझ्या शक्तीप्रमाणे, इतरांना इजा न करता आम्हाला वाटा दे."
3.97.16
ततोऽवमत्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत् ।
दित्सितं यदि वेत्सि त्वंततो दास्यामि ते वसु ॥ ३.९७.१६ ॥
तेव्हा इल्वल त्या ऋषींचा अपमान करत म्हणाला, "मला काय द्यायचे आहे हे तुला माहीत असेल तर मी तुला धन देईन."
3.97.17
गवां दशसहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर ।
तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ॥ ३.९७.१७ ॥
"हे असुरा, प्रत्येक राजाला दहा हजार गायी, तितकेच सोने — हेच मला तुला द्यायचे आहे, हे महासुरा."
3.97.18
मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः ।
मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ॥ ३.९७.१८ ॥
"आणि मला त्याच्या दुप्पट — एक सोन्याचा रथ, मनासारखे वेगवान दोन घोडे — हेही मला तुला द्यायचे आहे, हे महासुरा."
3.97.19
उल्वलस्तु मुनिं प्राह सर्वमस्ति यथाऽऽत्थ माम् ।
सर्वमेतत्प्रदास्यामि हिरण्यं गाश्च यद्धनम्।
रथं तु यदवोचो मां नैतं विद्म हिरण्मयम् ॥ ३.९७.१९ ॥
तेव्हा इल्वल मुनींना म्हणाला, "आपण म्हणाल्याप्रमाणे सर्व माझ्याकडे आहे. हे सर्व सोने, गायी आणि धन मी देईन. पण आपण ज्या सोन्याच्या रथाचा उल्लेख केला, तो मला ठाऊक नाही."
3.97.20
न मे वागनृता काचिदुक्तपूर्वा महाऽसुर ।
विज्ञायतां रथः साधु व्यक्तमस्ति हिरण्मयः ॥ ३.९७.२० ॥
अगस्त्य म्हणाले, "हे महासुरा, माझे वचन यापूर्वी कधी असत्य ठरले नाही. हा रथ स्पष्टपणे सोन्याचा आहे हे नीट समजून घे."
3.97.21
विज्ञायमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः ।
ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु ॥ ३.९७.२१ ॥
तो रथ ओळखला गेला तेव्हा तो सोन्याचा निघाला. तेव्हा दैत्य व्याकूळ झाला आणि त्याने अधिक धन दिले.
3.97.22
विवाजी च सुवाजी च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ ।
ऊहतुः स वसूनाशु तावगस्त्याश्रमं प्रति।
सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत ॥ ३.९७.२२ ॥
विवाजी आणि सुवाजी हे दोन घोडे त्या रथाला जुंपलेले होते. ते धन वेगाने अगस्त्यांच्या आश्रमाकडे घेऊन गेले. हे भारता, सर्व राजे अगस्त्यांसह क्षणार्धात तेथे पोहोचले.
3.97.23
इल्वलस्त्वनुगम्यैनमगस्त्यं हन्तुमैच्छत ।
भस्म चक्रे महातेजा हुङ्कारेण महाऽसुरम् ॥ ३.९७.२३ ॥
पण इल्वलाने त्यांचा पाठलाग करून अगस्त्यांना ठार मारण्याची इच्छा केली. महातेजस्वी अगस्त्यांनी हुंकाराने त्या महासुराला भस्म केले.
3.97.24
अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा ।
कृतवांश् मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ॥ ३.९७.२४ ॥
अगस्त्यांची अनुज्ञा मिळाल्यावर राजर्षी तेव्हा निघून गेले. मुनींनी लोपामुद्रेची इच्छा असलेले सर्व काही पूर्ण केले.
3.97.25
कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम् ।
उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम् ॥ ३.९७.२५ ॥
हे भगवन्, तुम्ही माझी सर्व इच्छा पूर्ण केली आहे. मला एकदा अत्यंत पराक्रमी अपत्य द्या.
3.97.26
तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने ।
विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ॥ ३.९७.२६ ॥
हे कल्याणी, हे शोभने, तुझ्या आचरणाने मी संतुष्ट झालो आहे. अपत्याबद्दलचा एक विचार मी तुला सांगतो, ऐक.
3.97.27
सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणआं शतं वा तत्समं तव ।
दश वा शततुल्याः स्युरेको वाऽपि सहस्रजित् ॥ ३.९७.२७ ॥
तुला हजार पुत्र होवोत, किंवा शंभर, किंवा त्यांच्या बरोबरीचे. किंवा शंभरासम दहा, किंवा हजारांना जिंकणारा एकच.
3.97.28
सहस्रसंमितः पुत्र एकोप्यस्तु तपोधन ।
एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः ॥ ३.९७.२८ ॥
हे तपोधना, हजारांसम एकच पुत्र असो. एक विद्वान आणि सज्जन पुत्र अनेक दुष्टांपेक्षा श्रेष्ठ असतो.
3.97.29
स तथेति प्रतिज्ञाय तया समगमन्मुनिः ।
समये समशीलिन्या श्रद्धावान्श्रद्दधानया ॥ ३.९७.२९ ॥
"तसेच होईल" असे वचन देऊन त्या मुनींनी, समान स्वभावाच्या, श्रद्धावान आणि विश्वास ठेवणाऱ्या तिच्याशी योग्य वेळी समागम केला.
3.97.30
तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः ।
तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ॥ ३.९७.३० ॥
मग तिच्यात गर्भ स्थापून ते वनातच निघून गेले. ते वनात गेल्यानंतर तो गर्भ सात शरद् ऋतूंपर्यंत वाढत राहिला.
3.97.31
सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः ।
ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत ॥ ३.९७.३१ ॥
सातवे वर्ष सरल्यावर महाकवी प्राच्यवत्स, प्रभावाने जणू तेजस्वी होत, दृढस्यु नावाने, हे भारता.
3.97.32
साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महातपाः ।
तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः ॥ ३.९७.३२ ॥
अंग व उपनिषदांसह वेदांचा जप करणाऱ्या त्या महातपस्वी ऋषीला तो पुत्र झाला, तो तेजस्वी महान ऋषी.
3.97.33
स बाल एवतेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने ।
इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत् ॥ ३.९७.३३ ॥
तो बालक सुद्धा तेजस्वी होता; आपल्या वडिलांच्या त्या निवासात त्याने समिधांचा भार वाहिला, म्हणून तो इध्मवाह झाला.
3.97.34
तथायुक्तं तु तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा ।
एवं स जनयामास भारतापत्यमुत्तमम्।
लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान् ॥ ३.९७.३४ ॥
त्याला तसे गुंतलेले पाहून तो मुनी तेव्हा आनंदला. अशा प्रकारे त्याने भारतांची उत्तम संतती निर्माण केली. हे राजा, त्याच्या पितरांनी इच्छित लोक प्राप्त केले.
3.97.35
अगस्त्यस्याश्रमश्चायमत ऊर्ध्वं विशांपते ।
ख्यातो भुवि महाराज तेजसा तस्य धीमतः ॥ ३.९७.३५ ॥
त्यानंतर हा आश्रमही अगस्त्याचा आहे; हे प्रजापते, त्या धीमान ऋषींच्या तेजामुळे तो पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला, हे महाराजा.
3.97.36
प्राह्लादिरेवं वातापिर्ब्रह्मघ्नो दुष्टचेतनः ।
एवं विनाशितो राजन्नगस्त्येन महात्मना।
तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयैर्गुणैर्युतः ॥ ३.९७.३६ ॥
प्रह्लादाचा पुत्र वातापी, ब्राह्मणहत्या करणारा आणि दुष्ट मनाचा, असा हे राजा, महात्मा अगस्त्याने नष्ट केला. त्याचा हा आश्रम, हे राजा, रमणीय गुणांनी युक्त आहे.
3.97.37
एषा भागीरथी पुण्या देवगन्धर्वसेविता ।
वातेरिता पताकेव विराजति नभस्तले ॥ ३.९७.३७ ॥
देव आणि गंधर्वांनी सेविलेली ही पुण्यवती भागीरथी, वाऱ्याने हलणाऱ्या ध्वजेप्रमाणे आकाशतळात शोभत आहे.
3.97.38
प्रतार्यमाणा कूटेषु यथा निम्नेषु नित्यशः ।
शिलातलेषु संत्रस्ता पन्नगेन्द्रवधूरिव ॥ ३.९७.३८ ॥
शिखरांवरून आणि सखल भागांतून सतत वाहत नेली जाणारी, शिलातलांवर भयभीत झालेली नागराजाची पत्नी जशी.
3.97.39
दक्षिणां वै दिशं सर्वां प्लावयन्ती च मातृवत् ।
पूर्वं शंभोर्जटाभ्रष्टा समुद्रमहिषी प्रिया।
अस्यां नद्यां मुपुण्यायां यथेष्टमवगाह्यताम् ॥ ३.९७.३९ ॥
दक्षिण दिशा सर्वच्या सर्व मातेप्रमाणे भिजवणारी, पूर्वी शंभूच्या जटांतून गळून पडलेली, समुद्राची प्रिय पत्नी ही नदी आहे. या परम पुण्य नदीत इच्छेनुसार स्नान करा.