महाभारत · अध्याय 4.13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.13.1
अथापरोऽदृश्यत वै शशी यथा हुतो हविर्भिर्हि यथाऽध्वरे शिखी ।
तथा समालक्ष्यत चारुदर्शनः प्रकाशयन्सूर्य इवाचिरोदितः ॥ ४.१३.१ ॥
नंतर आणखी एक दिसला; यज्ञात हविर्द्रव्यांनी हुत केलेल्या अग्नीप्रमाणे, चंद्रासारखा; सुंदर रूपाचा तो नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा प्रकाशत होता.
4.13.2
तमाव्रजन्तं सहदेवमग्रणीर्नृपो विराटो नचिरात्समैक्षत ।
प्रैक्षन्त तं तत्र पृथक्समागताः सभागताः सर्वमनोहरप्रभम्।
युवानमायान्तममित्रकर्शनं प्रमुक्तमभ्रादिव चन्द्रमण्डलम् ॥ ४.१३.२ ॥
पुढे असलेला राजा विराटाने लवकरच त्याला पाहिले; सभेत बसलेल्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारे त्याला पाहिले; सर्वांचे मन हरण करणाऱ्या तेजाचा तो तरुण, शत्रूंना पीडा देणारा, मेघातून मुक्त झालेल्या चंद्रबिंबासारखा.
4.13.3
यष्ट्या प्रमाणान्वितया सुदर्शनं दामानि पाशं च निबद्ध्य पृष्ठतः ।
मौर्वी च तन्त्रीं महतीं सुसंहितां बालैश्च तारैर्बहुभिः समावृताम् ॥ ४.१३.३ ॥
योग्य मापाच्या काठीसह, सुंदर वस्तू, दोरखंड व पाश पाठीवर बांधून; मोठी, व्यवस्थित जोडलेली धनुष्याची दोरी, केसांनी व अनेक ताऱ्यांसारख्या ठिपक्यांनी झाकलेली.
4.13.4
स चापि राजानमुवाच वीर्यवान्कुरुष्व मां पार्थिव गोष्ववस्थितम् ।
मया हि गुप्ताः पशवो भवन्तु ते प्रसन्ननिद्राः प्रभवोस्मि वल्लवः ॥ ४.१३.४ ॥
तो वीरही राजाला म्हणाला — हे राजा, मला गोठ्यात नेमा; माझ्या संरक्षणात तुमची गुरे निर्धास्त झोपोत; मी गोपालनात समर्थ आहे.
4.13.5
न श्वापदेभ्यो न च रोगतो भयं न चापि दावान्न च तस्कराद्भयम् ।
पयःप्रभूता बहुला निरामया भवन्ति गावः सुभृता नराधिप ॥ ४.१३.५ ॥
हिंस्र श्वापदांपासून भय नाही, रोगाचा भय नाही, वणव्याचा भय नाही, चोरांचाही भय नाही. दूधभरपूर, विपुल, निरोगी, उत्तम पोसलेल्या गाई आहेत, हे नराधिपा.
4.13.6
निशम्य राजा सहदेवभाषितं निरीक्ष्य माद्रीसुतमभ्यनन्दत् ।
उवाच हृष्टो मुदितेन चेतसा न बल्लवत्वं त्वयि वीर लक्षये ॥ ४.१३.६ ॥
राजाने सहदेवाचे बोलणे ऐकून, माद्रीच्या पुत्राकडे पाहून आनंदित झाला. प्रसन्न मनाने तो म्हणाला: हे वीरा, तुझ्यात गवळ्याची स्थिती मला दिसत नाही.
4.13.7
धैर्याद्वपुः क्षात्रमिवेह ते दृढं प्रकाशते कौरववंशजस्य वा ।
नापण्डितेयं तव दृश्यते तनुर्भवेह राज्ये मम मन्त्रधर्मभृत् ॥ ४.१३.७ ॥
तुझे शरीर धैर्याने क्षत्रियासारखे येथे दृढपणे तेजस्वी दिसते, किंवा कौरववंशात जन्मलेल्यासारखे. तुझे हे रूप अज्ञानी वाटत नाही; माझ्या राज्यात मंत्रधर्माचा धारक हो.
4.13.8
प्रशाधि मत्स्यान्सहराजकानिमान्बृहस्पतिः शत्रुयुतानिवामरान् ।
बलं च मे रक्ष सुवेष सर्वशो गृहाण खङ्गं प्रतिरूपमात्मः ॥ ४.१३.८ ॥
या मत्स्यांवर त्यांच्या राजांसह राज्य कर, शत्रूंनी वेढलेल्या देवांवर बृहस्पती राज्य करतो तसे. माझ्या सेनेचेही सर्व प्रकारे रक्षण कर, हे सुवेषा; स्वतःला योग्य अशी तलवार धारण कर.
4.13.9
अनीककर्णाग्रधरो बलस्य मे प्रभुर्भवानस्तु गृहाण कार्मुकम् ॥ ४.१३.९ ॥
माझ्या सेनेच्या अग्रभागाचा धारक आणि स्वामी तूच हो; तसेच होवो. धनुष्य धारण कर.
4.13.10
विराटराज्ञाऽभिहितः कुरूत्तमः प्रशस्य राजानमभिप्रणम्य च ।
उवाच मत्स्यप्रवरं महापतिः शृणुष्व राजन्मम वाक्यमुत्तमम् ॥ ४.१३.१० ॥
विराटराजाने संबोधल्यावर कुरूंमध्ये उत्तम असलेल्याने राजाची प्रशंसा करून त्यांना नमस्कार केला आणि मत्स्यांमधील श्रेष्ठ राजाला म्हटले, हे राजा, माझे उत्तम बोल ऐका.
4.13.11
बालो ह्यहं जातिविशेषदूषितः कुतोऽद्य मे नीतिषु युक्तमन्त्रता ।
स्वकर्मतुष्टाश्च वयं नराधिप प्रशाधि मां गोपरिरक्षणेऽनघ ॥ ४.१३.११ ॥
मी तर बालक आहे, जातिदोषाने दूषित आहे; नीतीच्या बाबतीत सल्ला देण्याची माझी योग्यता कशी? हे नराधिपा, आम्ही आपल्या कर्मात समाधानी आहोत; हे निष्पापा, गोरक्षणात मला मार्गदर्शन करा.
4.13.12
वैश्योस्मि नाम्नाऽहमरिष्टनेमिर्गोसङ्ख्य आसं कुरुपुङ्गवानाम् ।
वस्तुं त्वयीच्छामि विशांवरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ॥ ४.१३.१२ ॥
माझे नाव अरिष्टनेमी आहे; मी वैश्य आहे. कुरूंमधील श्रेष्ठ वृषभांच्या गणनेत मी गोपाल होतो. हे प्रजांमधील श्रेष्ठा, मला आपल्याजवळ राहण्याची इच्छा आहे; त्या सिंहासारख्या राजांना, पार्थांना, मी खरोखर ओळखत नाही.
4.13.13
न जीवितुं शक्यमतोऽन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते विभो ॥ ४.१३.१३ ॥
दुसऱ्या कर्माने जगणे माझ्याने शक्य नाही; हे विभो, तुमच्याशिवाय दुसरा कोणीही मला आवडत नाही.
4.13.14
त्वं ब्राह्मणो वा यदि वाऽपि भूमिपः समुद्रनेमीश्वररूपवानसि ।
आचक्ष्व तत्वं त्वममित्रकर्शन न बल्लवत्वं त्वयि विद्यते समम् ॥ ४.१३.१४ ॥
तू ब्राह्मण आहेस की समुद्रवलयांकित पृथ्वीच्या राजाच्या रूपाचा आहेस? हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, सत्य सांग; तुझ्यात स्वयंपाक्याची लक्षणे सारखी दिसत नाहीत.
4.13.15
कस्यामि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ।
कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ॥ ४.१३.१५ ॥
तू कोणत्या राजाच्या राज्यातून येथे आलास? तुझे कोणते कौशल्य आहे? तू आमच्यात सदैव कसा राहशील? येथे तुझे वेतन काय ते सांग.
4.13.16
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।
तस्याष्टौ शतसाहस्रं गवां वर्गाः शतंशतम् ॥ ४.१३.१६ ॥
पांडूच्या पाच पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ राजा युधिष्ठिर आहे. त्याच्याकडे आठ लाख गायींचे कळप आहेत; प्रत्येक कळपात शंभर शंभर गायी.
4.13.17
अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथा परे ।
तेषां गोसङ्ख्य आसं वै तन्त्रीपालेति मां विदुः ॥ ४.१३.१७ ॥
इतर कळप दहा हजारांचे, आणखी काही त्याच्या दुप्पट. त्यांच्या गायींची गणती पाहणारा मी होतो; लोक मला 'तन्त्रीपाल' म्हणून ओळखत.
4.13.18
भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्चान्यद्गोगतं क्वचित् ।
न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ॥ ४.१३.१८ ॥
भूत, भविष्य आणि वर्तमान, तसेच गायींविषयी कोठेही जे काही असेल ते, चहूकडे दहा योजनांपर्यंत माझ्याकडून अज्ञात नाही.
4.13.19
गुणाः सुविदिता ह्यासन्मया तस्य महात्मनः ।
आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ ४.१३.१९ ॥
त्या महात्म्याचे गुण मला चांगलेच ठाऊक होते; कुरुराज युधिष्ठिर माझ्यावर संतुष्ट होता.
4.13.20
अनेन गणिता गावो दुर्विज्ञेया महत्तराः ।
बहुक्षीरतरास्ता वै बह्व्यः सत्यः सपुत्रिकाः ॥ ४.१३.२० ॥
त्याने मोजलेल्या गायी, ज्या जाणणे कठीण, अति मोठ्या व अत्यंत दूध देणाऱ्या होत्या; त्या पुष्कळ होत्या, वासरांसह.
4.13.21
क्षिप्रं च गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित् ।
तैस्तैरुपयैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ॥ ४.१३.२१ ॥
गाई लवकर विपुल होतात आणि त्यांच्यात येथे कोणताही रोग होत नाही. विविध उपायांनी मी हे जाणले आहे; ही कौशल्ये माझ्यात स्थित आहेत.
4.13.22
ऋषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् ।
येषां मूत्रमुपाघ्राय वन्ध्या अपि प्रसूयते ॥ ४.१३.२२ ॥
हे राजा, शुभ लक्षणांच्या वृषभांनाही मी जाणतो; ज्यांचे मूत्र हुंगून वांझ स्त्रियाही प्रसवतात.
4.13.23
मत्स्याधिपो हर्षकलेन चेतसा माद्रीसुतं पाण्डवमभ्यभाषत ।
नैवानुमन्ये तव कर्म कुत्सितं महीं समग्रामभिपातुमर्हसि ॥ ४.१३.२३ ॥
मत्स्यराज आनंदित मनाने माद्रीपुत्र पांडवाशी बोलला, "तुझे हे निंद्य कर्म मी मान्य करत नाही; तू संपूर्ण पृथ्वीचे रक्षण करण्यास योग्य आहेस."
4.13.24
अथ त्विदानीं तव रोचते विभो यथेष्टतो गव्यमवेक्ष मामकम् ।
त्वदर्पणा मे पशवो भवन्तु वै पशून्सपालान्भवते ददाम्यहम् ॥ ४.१३.२४ ॥
आता आपल्याला आवडत असेल तर, हे समर्था, माझ्या गोधनातून आपल्याला हवे तितके पाहा. माझी जनावरे आपल्यातच प्रतिबिंबित होवोत; गुराख्यांसह जनावरे मी आपल्याला देतो.
4.13.25
शतं सहस्राणि गवां हि सन्ति वर्णस्यवर्णस्य पृथग्गणानाम् ।
ददामि तेऽहं वरमीप्सितं च यत्त्वदर्पणा मे पशवो भवन्त्विति ॥ ४.१३.२५ ॥
प्रत्येक रंगाच्या, वेगवेगळ्या कळपांत शेकडो-हजारो गायी आहेत. आपल्याला हवा असलेला वर म्हणून मी देतो—माझी जनावरे आपल्यातच प्रतिबिंबित होवोत.
4.13.26
एवं विराटेन समेत्य पाण्डवो लब्ध्वा च गोबल्लवतां यथेष्टतः ।
अज्ञातचर्यामवसन्महात्मा यथा रविश्चास्तगिरिं प्रविष्टः ॥ ४.१३.२६ ॥
अशा प्रकारे विराटाला भेटून पाण्डुपुत्राने इच्छेनुसार गोपालकाचे पद मिळवले आणि त्या महात्म्याने अज्ञातवास स्वीकारला, जसा सूर्य अस्ताचलात प्रवेश करतो.
4.13.27
एवं विराटे न्यवसंश्च पाण्डवा यथा प्रतिज्ञाभिरमोघविक्रमाः ।
अबुद्धचर्यां चरितुं यथातथं समुद्रनेमीमभिशास्तुमुद्यताः ॥ ४.१३.२७ ॥
अशा प्रकारे पाण्डव विराटाच्या राज्यात राहिले; आपल्या प्रतिज्ञांनी बद्ध, ज्यांचा पराक्रम कधीही व्यर्थ जात नाही असे; कोणालाही न कळणारे जीवन जगण्यास आणि समुद्रवेष्टित पृथ्वी पुन्हा शासित करण्यास सिद्ध.