महाभारत · अध्याय 4.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.22.1
सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता ।
वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी ॥ ४.२२.१ ॥
सूतपुत्राने अपमानित झालेली ती राजकन्या अत्यंत दुःखी झाली. सूतपुत्राच्या वधाची इच्छा करणारी ती भामिनी कृष्णा (द्रौपदी) होती.
4.22.2
जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा ।
कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा ॥ ४.२२.२ ॥
तेव्हा ती द्रुपदकन्या आपल्या निवासस्थानी गेली. यथाविधी शौच करून ती कृष्णा, सडपातळ कंबरेची, तेथे गेली.
4.22.3
गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा ।
चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ॥ ४.२२.३ ॥
पाण्याने शरीर आणि वस्त्रे धुऊन, रडत ती त्या दुःखाचा निर्णय शोधू लागली.
4.22.4
किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम ।
इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत्।
अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम् ॥ ४.२२.४ ॥
'मी काय करू? कुठे जाऊ? माझे कार्य कसे होईल?' असा विचार करून तिने मनातच त्या भीमाकडे धाव घेतली. भीमाशिवाय आज माझे मनोवांछित कार्य करणारा दुसरा कोणी नाही.
4.22.5
प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम् ।
दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी ।
प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती ॥ ४.२२.५ ॥
रात्रीच्या एका क्षणी, आपली शय्या सोडून, मोठ्या मानसिक दुःखाने युक्त ती मनस्विनी, एका रक्षकाची इच्छा करीत धावली. अशा प्रकारे रक्षकयुक्त होऊ इच्छिणारी ती सती.
4.22.6
सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं सुचिस्मिता ।
उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम् ॥ ४.२२.६ ॥
ती सुहास्यवदना पांचाली स्वयंपाकघरात पोहोचून भीमसेनाजवळ गेली, जसे मदोन्मत्त हत्तीण महागजाजवळ जाते.
4.22.7
सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी ।
महर्पभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे ।
संप्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव ॥ ४.२२.७ ॥
वनात सर्वश्वेत माहेयी, वृद्धा त्रिहायणी, वनातल्या झऱ्याजवळ झोपलेल्या महावृषभाकडे इच्छुक असल्यासारखी, गाढ झोपेतील सिंहाकडे मृगराजाची पत्नी जशी.
4.22.8
अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत् ।
सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता ॥ ४.२२.८ ॥
दोन्ही बाहू पसरून झोपलेल्या पतीला तिने आलिंगन दिले, गोमतीच्या तीरावरील सुजात सालवृक्षाला फुललेली वेल वेढते तसे.
4.22.9
परिस्पृस्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत् ।
श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे ।
क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम् ॥ ४.२२.९ ॥
हातांनी स्पर्श करून झोपलेल्या पतीला तिने जागे केले, महोत्साही विष्णूला समुद्रात दुसरी श्री जागवते तसे, पांढऱ्या रेशमी शय्येवर निजलेल्या वृषभनेत्राला.
4.22.10
यथा शची देवराजं रुद्राणी शंकरं यथा ।
ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा ॥ ४.२२.१० ॥
शची जशी देवराजाची, रुद्राणी जशी शंकराची, सावित्री जशी ब्रह्मदेवाची, देवसेना जशी गुहाची.
4.22.11
दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव ।
भीमं प्राबोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ॥ ४.२२.११ ॥
दिग्गजासारख्या आकाराच्या गजाला जशी गजवधू जागवते, तसे प्रिय पत्नीने भीमाला जागवले, लक्ष्मी जशी दामोदराला.
4.22.12
वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता ।
अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम् ॥ ४.२२.१२ ॥
वीणेसारख्या मधुर बोलणाऱ्या पांचाली गांधार स्वराचा आश्रय घेऊन पांडुपुत्र कौरवाशी बोलली.
4.22.13
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा ।
न मृतः स हि पापीयान्भार्यामालम्ब्य जीवति ॥ ४.२२.१३ ॥
उठ, उठ! भीमसेना, मेल्याप्रमाणे का पडला आहेस? तो पापी मेलेला नाही; पत्नीचा आधार घेऊन जिवंत आहे.
4.22.14
तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि ।
तत्कर्मं कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ॥ ४.२२.१४ ॥
तो पापी, माझा शत्रू, सेनापती जिवंत असताना, आज त्याने ते कर्म केले आहे; मग तू कसा झोपतोस?
4.22.15
सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः ।
संवेदितः कुरुश्रेष्ठः तोत्रैरिव महागजः ॥ ४.२२.१५ ॥
सुखाने झोपलेला तो वृकोदर तो शब्द ऐकून, अंकुशांनी जागवलेल्या महागजाप्रमाणे कुरुश्रेष्ठ जागा झाला.
4.22.16
स वै विहाय शयनं यस्मिन्सुप्तः प्रबोधितः ।
उदतिष्ठदमेयात्मा पर्यङ्के सोत्तरच्छदे ॥ ४.२२.१६ ॥
ज्या शय्येवर तो झोपला होता ती सोडून, जागा होऊन, अमेयात्मा तो वरच्या आच्छादनाच्या पलंगावरून उठला.
4.22.17
उपवेश्य च दुर्धर्पः पाञ्चालकुलवर्धनीम् ।
अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ॥ ४.२२.१७ ॥
तो दुर्धर्ष कौरव, पांचालकुलाची वृद्धी करणाऱ्या राजकन्येला बसवून, आपल्या प्रिय महिषीला म्हणाला.
4.22.18
केनार्थेन च संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम् ।
न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा त्वमभिलक्ष्यसे ॥ ४.२२.१८ ॥
कोणत्या कारणाने तू घाईघाईने माझ्याजवळ आलीस? तुझा नैसर्गिक वर्ण दिसत नाही; तू कृश दिसतेस.
4.22.19
प्रकाशं यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
आचक्ष्व त्वमशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ॥ ४.२२.१९ ॥
हे उघड असो वा गुप्त, तू सर्व काही सांगितले पाहिजेस. तू सर्व काही पूर्णपणे सांग, म्हणजे मला कळेल.
4.22.20
सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
यद्यप्यसुकरं कर्म कृतमित्यवधारय ॥ ४.२२.२० ॥
सुख असो वा दुःख, शुभ असो वा अशुभ, कर्म कितीही कठीण असले तरी ते केले गेले आहे असे समज.
4.22.21
अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु ।
अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ॥ ४.२२.२१ ॥
हे कृष्णे, सर्व कामांत मीच तुझ्यासाठी विश्वासार्ह आहे. संकटांतही मी तुला वारंवार सोडवीन.
4.22.22
शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ॥ ४.२२.२२ ॥
तुला जे सांगायचे आहे ते इच्छेप्रमाणे लवकर सांगून, दुसऱ्या कोणाला कळण्यापूर्वी झोपायला जा.
4.22.23
सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः ।
नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ॥ ४.२२.२३ ॥
लाजलेली आणि भयभीत झालेली ती, मान खाली घालून, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी मग काहीच बोलली नाही.
4.22.24
अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः ।
प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ॥ ४.२२.२४ ॥
तेव्हा पांडवांमध्ये प्रमुख मानला गेलेला, भीमपराक्रमी, बलवान वृकोदर म्हणाला: हे सुंदरी, सांग, तुझे कोणते प्रिय मी करू? हे प्रिये, मत्त हत्तीसारखी चाल असलेली!
4.22.25
अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः ।
जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ॥ ४.२२.२५ ॥
युधिष्ठिर ज्याचा पती आहे, तिला शोक न करण्याजोगे कसे? सर्व दुःखे जाणूनही, हे भीमा, तू मला का विचारतोस?
4.22.26
यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत् ।
सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥ ४.२२.२६ ॥
तेव्हा प्रातिकामीने मला 'दासी' म्हणून सभेत, सभेच्या मध्यभागी आणले; ते माझी मर्मस्थाने कापत आहे.
4.22.27
विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि ।
दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ॥ ४.२२.२७ ॥
हस्तिनापुरात, राजसभेत मला ओढून आणले; दुःशासनाने केस धरून, रजस्वला असलेल्या मला स्पर्श केला.
4.22.28
क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च ।
श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता।
द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ॥ ४.२२.२८ ॥
तिथे कर्ण इत्यादी क्षत्रिय, दुर्योधन, सासरे, भीष्म, बुद्धिमान विदुर, द्रोण आणि कृप यांनीही मला पाहिले; हे शत्रुतापना!
4.22.29
साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव ।
केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ॥ ४.२२.२९ ॥
मी, सासऱ्यांमध्ये आणि भावांमध्ये, हे पाण्डवा, केस धरून सभेत नेली गेले—तू जिवंत असतानाही.
4.22.30
विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता ।
साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता ।
जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ॥ ४.२२.३० ॥
नंतर वियोग होऊन मी राज्यातून वनात गेले. वनात कठीण निवास करून, वाटेच्या श्रमाने थकलेली, जटासुराच्या क्लेशाने मोठे भयही मला प्राप्त झाले.
4.22.31
पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी ।
अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो ॥ ४.२२.३१ ॥
राजाची कन्या, माझ्यासारखी जिवंत असताना इतके मोठे दुःख कोणी भोगले? हे प्रभो, द्रौपदीशिवाय दुसरी कोण?
4.22.32
वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना ।
परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ॥ ४.२२.३२ ॥
वनवासात असताना मला दुरात्मा सैंधवाने स्पर्श केला. दुसऱ्यांदा ते सहन करण्याचे धाडस कोणती स्त्री करील?
4.22.33
पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् ।
दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ॥ ४.२२.३३ ॥
हे पांडवा, तू जिवंत असताना मी पायी विषम, दुर्गम, हिंस्र श्वापदांनी भरलेल्या प्रदेशांतून फिरले.
4.22.34
ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना ।
इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका।
परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ॥ ४.२२.३४ ॥
नंतर बाराव्या वर्षी वनातील कंदमुळे, फळे खाऊन मी या नगरात आले आणि सुदेष्णेची दासी झाले. सत्य व धर्मनिष्ठ राहून परस्त्रीची सेवा केली.
4.22.35
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।
नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ॥ ४.२२.३५ ॥
हे पांडवा, तू जिवंत असताना मी विराटासाठी गोशीर्षक, पद्मक आणि हरिश्याम चंदन रोज उगाळते.
4.22.36
साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ॥ ४.२२.३६ ॥
मी माझी अनेक दुःखे मोजत नाही; तुझ्यामुळे आलेली दुःखेही मोजत नाही.
4.22.37
मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः ।
कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ॥ ४.२२.३७ ॥
मत्स्यराजाच्या समोर, त्या दुष्टाच्या पाहत असताना, कीचकाच्या पायाने स्पर्श झालेली माझ्यासारखी कोणती स्त्री जगेल?
4.22.38
एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव ।
न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ॥ ४.२२.३८ ॥
अशा प्रकारे अनेक दुःखांनी पीडित झालेल्या मला, हे पाण्डवा, तू ओळखत नाहीस का? हे कौन्तेया, माझ्या जगण्याला काय फळ?
4.22.39
द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा ।
अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ॥ ४.२२.३९ ॥
मी द्रुपदाची कन्या, धृष्टद्युम्नाची धाकटी बहीण आहे; अग्निकुंडातून उत्पन्न झालेली. मी या पृथ्वीवर कधीही सामान्यपणे संचार केलेला नाही.
4.22.40
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये ।
विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ॥ ४.२२.४० ॥
तू कीचकाला मारले नाहीस तर, गळ्यात फास बांधून पाण्यात मरेन; किंवा विष चाटून पिईन; किंवा अग्नीत प्रवेश करेन.
4.22.41
आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते ।
शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ॥ ४.२२.४१ ॥
मी स्वतःला नष्ट करीन; किंवा हे पते, झाडावर चढून; किंवा शस्त्राने माझे शरीर भोसकीन. माझ्या जगण्याला काय फळ?
4.22.42
योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत ।
सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ॥ ४.२२.४२ ॥
हे भारता, विराट राजाचा सेनापती कीचक नावाचा हा — हे पुरुषव्याघ्रा — राजाचा मेहुणा आहे; अत्यंत दुर्बुद्धी आहे.
4.22.43
स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ॥ ४.२२.४३ ॥
राजवाड्यात सैरंध्रीच्या वेषात राहणाऱ्या मला तो दुष्टात्मा नेहमी म्हणे, 'तू माझी भार्या हो.'
4.22.44
तेनैवमुच्यमानाया वधार्हेणारिसूदन ।
कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ॥ ४.२२.४४ ॥
हे अरिसूदना! मरणास पात्र असलेला तो असे बोलत असताना, वेळ आल्यावर पिकलेल्या फळाप्रमाणे माझे हृदय फुटत आहे.
4.22.45
शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम् ।
निरुद्योगं निरामर्षं निर्वीर्यमरिमर्दन ॥ ४.२२.४५ ॥
हे कौंतेया! तू माझा आश्रय हो, युधिष्ठिराकडे जाऊ नकोस. हे अरिमर्दना! तो उद्योगहीन, रोषहीन आणि वीर्यहीन आहे.
4.22.46
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ॥ ४.२२.४६ ॥
कोणत्याही स्त्रीने असा पुत्र जन्माला घालू नये.
4.22.47
विजानामि तवामर्षं बलं वीर्यं च पाण्डव ।
ततोऽहं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ॥ ४.२२.४७ ॥
हे पांडवा! तुझा रोष, बल आणि वीर्य मला ठाऊक आहे; म्हणूनच हे महाबलवान, मी तुझ्यासमोर विलाप करीत आहे.
4.22.48
यथा यूथपतिर्मत्तः कुञ्जरः षाष्टिहायनः ।
भूमौ निपतितं बिल्वं पद्भ्यमाक्रम्य पीडयेत् ॥ ४.२२.४८ ॥
साठ वर्षांचा मदोन्मत्त यूथपती हत्ती जमिनीवर पडलेल्या बेलफळाला पायांनी तुडवून चिरडावा तसा.
4.22.49
तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले ।
वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द मादेन पाण्डव ॥ ४.२२.४९ ॥
त्याचप्रमाणे त्याचे मस्तक जमिनीवर पाडून, हे पुरुषव्याघ्र पांडवा, डाव्या पायाने त्याला चिरडून टाक.
4.22.50
स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति ।
कीचकः शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४.२२.५० ॥
कीचक सकाळी उठून उगवणारा सूर्य पाहील आणि रात्र सरून पहाट झाली, तर मी जगण्याचे धाडस करणार नाही.
4.22.51
शापितोसि मम प्राणैः सुकृतेनार्जुनस्य च ।
युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च।
कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ॥ ४.२२.५१ ॥
माझ्या प्राणांची, अर्जुनाच्या पुण्याची, युधिष्ठिराच्या चरणांची आणि यमळांच्या जीवाची शपथ मी तुला घालते. हे भारता, आज कीचकाच्या वधाची प्रतिज्ञा तू करणार नाहीस का?
4.22.52
भ्रात च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम् ।
यस्मास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ॥ ४.२२.५२ ॥
आणि दुष्ट द्यूतात आसक्त असलेल्या तुझ्या ज्येष्ठ बंधूची निंदा कर. ज्याच्या कर्मामुळे मी हे अंतहीन दुःख प्राप्त केले आहे.
4.22.53
येषां मुख्यतमो ज्येष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः ।
भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनबुद्धयः ॥ ४.२२.५३ ॥
ज्यांच्यात मुख्य ज्येष्ठ बंधू कुलाला कलंक लावणारा असतो, तेही नम्र बुद्धीने त्या बंधूचेच अनुसरण करतात.
4.22.54
को हि राज्यं परित्यज्य सपुत्रपशुबान्धवम् ।
प्रव्रजेत महारण्यमजिनैः परिवारितः ॥ ४.२२.५४ ॥
राज्य, पुत्र, पशू आणि बांधवांचा त्याग करून, कातडी वस्त्रे धारण करून कोण महारण्यात जाईल?
4.22.55
यदि निष्कसहस्राणि यद्वाऽन्यत्सारवद्धनम् ।
सायं प्रातरदेविष्यदपि संवत्सरायुतम् ॥ ४.२२.५५ ॥
हजारो सुवर्णमुद्रा किंवा इतर मौल्यवान धन असते, तर सकाळी-संध्याकाळी दहा हजार वर्षेपर्यंत तेही दिले असते.
4.22.56
रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् ।
अश्वाश्वतरसङ्घाश्च न जातु क्षयमाव्रजेत् ॥ ४.२२.५६ ॥
सोन्याचे अलंकार, सोने, वस्त्रे, रथ, ओढणारी जनावरे, शेळ्या-मेंढ्या, घोडे व खेचरांचे कळप कधीही कमी झाले नसते.
4.22.57
सोयं द्यूतप्रवादेन श्रियश्चैवावरोपितः ।
तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ॥ ४.२२.५७ ॥
हाच तो, ज्याने द्यूताच्या बोलण्याने संपत्तीही गमावली; मूढासारखा मौन बसून आपल्या कर्मांचाच विचार करीत आहे.
4.22.58
पुरा दशसहस्राणि दन्तिनां वाजिनामपि ।
यं यान्तमनुयान्ति स्म सोयं द्यूतेन जीवति ॥ ४.२२.५८ ॥
पूर्वी दहा हजार हत्ती व घोडे ज्याच्या मागे जात असत, तोच आता द्यूताच्या आधाराने जगत आहे.
4.22.59
तथा शतसहस्राणि स्त्रीणाममिततेजसाम् ।
उपासते स्म राजानमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ॥ ४.२२.५९ ॥
त्याचप्रमाणे इंद्रप्रस्थात अमित तेजस्वी लाखो स्त्रिया राजा युधिष्ठिराची सेवा करीत असत.
4.22.60
शतं दासीसहस्राणां यस्य नित्यं महानसे ।
पात्रहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ॥ ४.२२.६० ॥
ज्याच्या महानसात शेकडो हजार दासी हातात पात्रे घेऊन दिवसरात्र पाहुण्यांना भोजन देत असत.
4.22.61
एष निष्कसहस्राणि दत्त्वा प्रातर्दिनेदिने ।
द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ॥ ४.२२.६१ ॥
हे प्रतिदिन सकाळी हजारो सुवर्णमुद्रा देतात, तरीही द्यूतामुळे उद्भवलेल्या महान संकटाने ते वेढलेले आहेत.
4.22.62
एनं सुस्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ।
सुप्तं प्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४.२२.६२ ॥
मधुर स्वर असलेले अनेक सूत व मागध, चकचकीत मणिकुंडले घालून, सकाळी झोपलेल्या त्यांची सेवा करण्यासाठी हजर राहत.
4.22.63
सहस्रं वालखिल्यानां सहस्रमुदवासिनाम् ।
सहस्रमश्मकुट्टानां सहस्रं वायुभोजिनाम् ॥ ४.२२.६३ ॥
वालखिल्यांचे हजार, उदकात राहणाऱ्यांचे हजार, दगड कुटणाऱ्यांचे हजार, आणि वायुभक्षकांचे हजार.
4.22.64
सहस्रं मुनिपत्नीनां सहस्रं ब्रह्मचारिणाम् ।
सहस्रं मौनशीलानां सहस्रं गृहमेधिनाम् ॥ ४.२२.६४ ॥
मुनिपत्नींचे हजार, ब्रह्मचाऱ्यांचे हजार, मौनव्रती हजार, आणि गृहस्थांचे हजार.
4.22.65
हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः ।
कुटीरकाः परिव्राजो ये चान्ये वनचारिणः ॥ ४.२२.६५ ॥
हंस व परमहंस, योगी व द्विज, कुटीरात राहणारे, परिव्राजक, आणि जे इतर वनात फिरणारे.
4.22.66
संविभक्तात्मकाश्चैव बहवश्चोर्ध्वरेतसः ।
चतुर्वेदविदो विप्राः शिक्षामीमांसपारगाः ।
क्रमपाठाश्च ये विप्राः सामाध्यायनिकाश्च ये ॥ ४.२२.६६ ॥
स्वतःला वाटून देणारे अनेक, ऊर्ध्वरेते, चारही वेद जाणणारे विप्र, शिक्षा व मीमांसेत पारंगत, क्रमपाठी, आणि सामवेदाचा अभ्यास करणारे विप्र.
4.22.67
सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः ।
तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपास्थिताः ॥ ४.२२.६७ ॥
ज्याच्या सभेत सदैव हजार ऋषी सभासद होते, जे तप आणि शास्त्रज्ञानाने संपन्न होते आणि ज्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण केल्या जात.
4.22.68
अन्धान्वृद्धाननाथांस्तु सर्वराष्ट्रेषु दुःखितान् ।
बिभर्त्यन्नार्थिनो नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ॥ ४.२२.६८ ॥
आंधळे, वृद्ध, अनाथ आणि सर्व राष्ट्रांतील दुःखी व अन्नाची इच्छा करणारे यांना युधिष्ठिर करुणेने सदैव पोसतो.
4.22.69
स एष निलयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः ।
सभायां विनतो राज्ञः कङ्को नाम युधिष्ठिरः ॥ ४.२२.६९ ॥
तोच युधिष्ठिर मत्स्यराजाच्या घरी येऊन त्याचा सेवक झाला आहे; राजसभेत 'कंक' नावाने विनम्रपणे बसला आहे.
4.22.70
इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः ।
आसन्बलिकराः सर्वे सोन्येभ्यो भृतिमिच्छति ॥ ४.२२.७० ॥
इंद्रप्रस्थात तो राहत असताना सर्व राजे कर देणारे होते; आता तो इतरांकडून उपजीविका मागत आहे.
4.22.71
पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः ।
स वशे विवशो राज्ञां परेषामद्य वर्तते ॥ ४.२२.७१ ॥
ज्याच्या आज्ञेत असलेले पृथ्वीपालक राजे होते, तो आज इतर राजांच्या अधीन विवश होऊन राहिला आहे.
4.22.72
संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा ।
सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥ ४.२२.७२ ॥
संपूर्ण पृथ्वी मिळवून सूर्यासारख्या तेजाने जो प्रकाशला, तोच आज राजा विराटाच्या सभेत सभासद म्हणून बसला आहे.
4.22.73
यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ॥ ४.२२.७३ ॥
सभेत श्रेष्ठ ऋषी ज्याची उपासना करीत, त्याला आज दुसऱ्याची उपासना करीत बसलेले पाहा, हे पाण्डवा, पाण्डवाला.
4.22.74
अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् ।
दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ४.२२.७४ ॥
निर्दोष, महाप्राज्ञ, जीविकेसाठी संकोचलेल्या धर्मराज युधिष्ठिराला पाहून कोणाला दुःख होणार नाही?
4.22.75
उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ॥ ४.२२.७५ ॥
सारी पृथ्वीही ज्याची सभेत उपासना करीत, त्याला आज दुसऱ्याची उपासना करीत बसलेले पाहा, हे भारता, भारताला.
4.22.76
एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत् ।
शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ॥ ४.२२.७६ ॥
अशा अनेक दुःखांनी पीडित, अनाथासारखी शोकसागरात उभी असलेली मला, हे भीमा, तू का पाहत नाहीस?
4.22.77
इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत ।
न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ४.२२.७७ ॥
हे भारता, मी तुला जे सांगणार आहे ते अधिक दुःखद आहे. माझ्याविषयी मत्सर बाळगू नकोस; दुःखामुळेच मी हे सांगत आहे.
4.22.78
शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा ।
कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥ ४.२२.७८ ॥
राजवाड्यात वाघ, म्हशी आणि हत्ती यांच्याशी तू नेहमी लढलास; कैकेयी पाहत असताना तेव्हा मला मूर्च्छा आल्यासारखे झाले.
4.22.79
हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ॥ ४.२२.७९ ॥
अंतःपुरातील स्त्रिया माझ्या हालचाली पाहून हसत होत्या.
4.22.80
तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत ।
प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ॥ ४.२२.८० ॥
तेव्हा केकयी उठून त्या सर्वांना म्हणाली. निर्दोष अवयवांच्या मला भयाने आघात झाल्यासारखे पाहून.
4.22.81
स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी ।
युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ॥ ४.२२.८१ ॥
तेव्हा ती सुहास्यवदना, एकत्र राहिल्याने उत्पन्न झालेल्या स्नेहामुळे, युद्ध करणाऱ्या या महापराक्रमीसाठी शोक करते.
4.22.82
कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः ।
स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ॥ ४.२२.८२ ॥
सैरंध्री सुंदर रूपाची आहे आणि वल्लवही सुंदर आहे. स्त्रियांचे मन खरोखर अनाकलनीय असते; दोघेही योग्य रूपाचे वाटतात.
4.22.83
सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी ।
अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ॥ ४.२२.८३ ॥
सैरंध्री प्रिय सहवासामुळे सदैव करुणेने बोलते. या राजवाड्यात हे दोघे समान काळ वास्तव्य करीत आहेत.
4.22.84
इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् ।
क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ॥ ४.२२.८४ ॥
असे बोलत ती मला सदैव समजावीत असे. रागावलेल्या मला पाहून तिने माझ्यावर तुमच्याबद्दल संशय घेतला.
4.22.85
तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः ।
नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ॥ ४.२२.८५ ॥
ती असे बोलत असतानाही भयंकर पराक्रमी भीम रागाने लाल डोळे करून काहीच बोलला नाही.
4.22.86
ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत् ।
शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४.२२.८६ ॥
भीम रागावला आहे हे जाणून द्रौपदी पुन्हा म्हणाली — "युधिष्ठिराच्या शोकात बुडालेली मी जगण्याची इच्छा करत नाही."
4.22.87
यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत् ।
सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा।
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ ४.२२.८७ ॥
एकाच रथावर देव आणि मानव सर्वांना जिंकणारा तोच हा तरुण नर्तक आता राजा विराटाच्या कन्यांचा सेवक म्हणून वेष बदलून राहत आहे.
4.22.88
योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम् ।
सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥ ४.२२.८८ ॥
खांडववनात अग्नीला तृप्त करणारा अमेयात्मा तो पार्थ आता अंतःपुरात विहिरीतील लपलेल्या अग्नीप्रमाणे झाकलेला आहे.
4.22.89
यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात् ।
स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ॥ ४.२२.८९ ॥
ज्याच्यापासून शत्रूंना सदैव भय वाटत होते, तो पुरुषश्रेष्ठ धनंजय लोकांनी तिरस्कारलेला वेष धारण करून राहत आहे.
4.22.90
यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः ।
षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् ।
कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ॥ ४.२२.९० ॥
ज्याच्या धनुष्याच्या टणत्कारानेच शत्रू थरथरत, त्या अर्जुनाला षंढाचे रूप धारण करून गात आणि नृत्याचा आधार घेत असताना पाहून माझे मन स्थिर राहत नाही.
4.22.91
स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ॥ ४.२२.९१ ॥
त्याच्या गीताच्या स्वराने आनंदित झालेल्या स्त्रिया त्याची सेवा करीत बसल्या आहेत.
4.22.92
किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धन्यशोभत ।
वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ॥ ४.२२.९२ ॥
ज्याच्या मस्तकावर सूर्यासारखा मुकुट शोभत असे, वेणीत बांधलेल्या केसांच्या टोकांचा, तोच हा आज धनंजय आहे.
4.22.93
यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि ।
आधारः सर्वविद्यानां यो धारयति कुण्डले ॥ ४.२२.९३ ॥
ज्या महात्म्यात सर्व दिव्य अस्त्रे आहेत, सर्व विद्यांचा आधार असलेला आणि जो दोन कुंडले धारण करतो.
4.22.94
यं वै राजसहस्राणि तेजसाऽप्रतिमं भुवि ।
समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महोर्मयः ॥ ४.२२.९४ ॥
पृथ्वीवर ज्याच्या अतुलनीय तेजाला समरात हजारो राजेसुद्धा ओलांडू शकत नाहीत, जसे महासागराच्या लाटा किनाऱ्याला ओलांडत नाहीत.
4.22.95
सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ।
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ ४.२२.९५ ॥
हा तरुण राजा विराटाच्या कन्यांचा नर्तक आहे; वेषाने झाकलेला हा कन्यांचा सेवक म्हणून बसला आहे.
4.22.96
यस्य स्म रथनिर्घोषात्समकम्पत मेदिनी ।
सपर्वतवनाकाशा सहस्थावरजङ्गमा ॥ ४.२२.९६ ॥
ज्याच्या रथाच्या गर्जनेने पर्वत, वने, आकाशासह पृथ्वी आणि स्थावर-जंगम सर्व एकत्र कंपित झाले होते.
4.22.97
यस्मिञ्जाते महेष्वासे कुन्त्याः प्रीतिरवर्धत ।
न स शोचति मामद्य भीमसेन तवानुजः ॥ ४.२२.९७ ॥
ज्याच्या जन्माने कुंतीचा आनंद वाढला, हे भीमसेना, तुझा तो धाकटा भाऊ महाधनुर्धर आज माझ्यासाठी शोक करीत नाही.
4.22.98
विभूषितमलंकारैः कुण्डलैः परिपातुकैः ।
कम्बुपाणिमथायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ॥ ४.२२.९८ ॥
अलंकार आणि तेजस्वी कुंडलांनी सजलेला, हाती शंख घेऊन येणाऱ्या त्याला पाहून माझे मन खचते.
4.22.99
वेणीविकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम् ।
कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा शोकं गच्छति मे मनः ॥ ४.२२.९९ ॥
वेणीत बांधलेल्या केशांच्या टोकांचा, कन्यांनी वेढलेला भयंकर धनुर्धर अर्जुन पाहून माझे मन शोकाकडे जाते.
4.22.100
यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम् ।
प्रच्छन्नमिव मातङ्गं परिपूर्णं करेणुभिः ॥ ४.२२.१०० ॥
कन्यांनी वेढलेला, देवरूपी तो, जणू हत्तिणींनी भरलेला लपलेला हत्ती अशा अवस्थेत असताना...
4.22.101
मात्स्यं पार्थं च गायन्तं विराटं समुपस्थितम् ।
पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दृष्ट्वा मुह्यति मे मनः ॥ ४.२२.१०१ ॥
मत्स्यराज विराटाजवळ, पार्थ गात असलेला, वाद्यांच्या मध्ये उभा असलेला मी पाहते; ते पाहून माझे मन मोहित होते.
4.22.102
नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम् ।
अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं द्युर्द्यूतदेविनम् ॥ ४.२२.१०२ ॥
निश्चितपणे आर्या (कुंती) जाणत नाहीत की धनंजय संकटात सापडला आहे, आणि अजातशत्रू कौरव्य द्यूतात बुडाला आहे.
4.22.103
ऐन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयैः सवैष्णवैः ।
अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिबर्हणः।
दिव्यैरस्त्रैरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ॥ ४.२२.१०३ ॥
इंद्र, वरुण, वायू, ब्रह्मा आणि अग्नी यांच्या दिव्य अस्त्रांनी आणि विष्णूच्या अस्त्राने अग्नींना तृप्त करत, सर्व शत्रूंचा संहार करणाऱ्या अमेयात्मा पार्थाने एकाच रथावर सर्वांना जिंकले.
4.22.104
कौबेरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत ।
दर्शयन्नस्त्रवीर्यं च वासुदेवसहायवान् ॥ ४.२२.१०४ ॥
हे भारता, कुबेर, विष्णू, शिव यांची आणि इतर अस्त्रे दाखवत, अस्त्रांचे पराक्रम प्रकट करत, वासुदेवाला सहाय्यक असताना.
4.22.105
दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम् ।
ब्राह्मं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णं च दर्शयन् ॥ ४.२२.१०५ ॥
दिव्य गांधर्व अस्त्र, वायव्य, मग वैष्णव, ब्राह्म, पाशुपत आणि स्थूणाकर्ण अस्त्रेही दाखवत.
4.22.106
पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशत्रून्महाबलान् ।
निवातकवचैः सार्धं घोरानेकरथोऽजयत्।
सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥ ४.२२.१०६ ॥
पौलोम आणि कालकेय, इंद्राचे महाबलवान शत्रू, निवातकवचांसह भयानक सेना यांना एकाच रथावर जिंकले; अंतःपुरात असलेला पार्थ विहिरीत झाकलेल्या अग्नीसारखा होता.
4.22.107
यो वै महातपः कुर्वन्महाबलपराक्रमः ।
युद्धेन तोषयामास शंकरं शूलपाणिनम् ॥ ४.२२.१०७ ॥
ज्याने महातपश्चर्या करत, महाबल आणि पराक्रमाने युद्धाद्वारे शूलपाणी शंकराला प्रसन्न केले.
4.22.108
कन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोष्ठेष्विव महावृषम् ।
स्त्रीवेषविकृतं पार्थं कुन्तीं गच्छति मे मनः ॥ ४.२२.१०८ ॥
अंतःपुरात गेलेल्या, गोठ्यांमधील महावृषभासारख्या, स्त्रीवेषात बदललेल्या पार्थाला पाहून माझे मन कुंतीपुत्राकडे धावते.
4.22.109
यः स्त्रीभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया ।
सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ४.२२.१०९ ॥
जो स्त्रियांमध्ये नेहमी शोभत असे, रूप, शस्त्र आणि बुद्धीत निपुण, तोच आता विराटाचा अश्वपाल आहे. पाहा, कालाचा फेरा.
4.22.110
राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः ।
सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः ।
प्रेष्यकर्मणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ॥ ४.२२.११० ॥
राजकन्या, वेश्या आणि वैश्यांच्या कन्या, गुणवान सर्व स्त्रिया दोरीच्या गाठीच्या वशात गेल्या. सेवकाच्या कामात त्याला पाहून मी शोक करते व विलाप करते.
4.22.111
विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनम् ।
अभ्यकीर्यन्त बृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षितुम् ।
विनयन्तं जवेनाश्वान्धर्मराजस्य पश्यतः ॥ ४.२२.१११ ॥
विराटाची सेवा करीत आणि घोडा दाखवीत असता, पणाची गाठ पाहण्यासाठी गर्दी उसळत असे. धर्मराजाच्या देखत तो वेगाने घोडे शिकवी.
4.22.112
किंनु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परन्तप ।
तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधांपतिम् ॥ ४.२२.११२ ॥
हे पार्था, हे शत्रुतापका, तू मला सुखी का समजतोस? तसेच धाकटा सहदेव, योद्ध्यांचा स्वामी, त्याला पाहूनही.
4.22.113
तं दृष्ट्वा गोषु गोसङ्ख्यं वत्सचर्मक्षितीशयम् ।
दुःखशोकपरीताङ्गी पाण्डुभूताऽस्मि पाण्डव ॥ ४.२२.११३ ॥
गायींमध्ये त्यांची गणना करताना आणि वासराच्या कातडीवर जमिनीवर निजलेला त्याला पाहून, हे पाण्डवा, दुःख आणि शोकाने वेढलेले माझे शरीर पांढरे पडले आहे.
4.22.114
सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनःपुनः ।
न पश्यामि महाभाग सहदेवस्य दुःष्कृतम्।
यस्मादेवंविधं क्लेशं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ॥ ४.२२.११४ ॥
सहदेवाच्या वर्तनाचा वारंवार विचार करताना, हे महाभागे, मला सहदेवाचा कोणताही दोष दिसत नाही, ज्यामुळे सत्यपराक्रमी त्याला असा क्लेश प्राप्त व्हावा.
4.22.115
दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम् ।
गोषु गोवृषसंकाशं मात्स्येनापि निवेशितम् ॥ ४.२२.११५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तुझा प्रिय बंधू गायींमध्ये वृषभासारखा मत्स्यराजाने नेमलेला पाहून मी व्यथित होते.
4.22.116
संरब्धतररक्ताक्षं गोपालानां पुरोगमम् ।
विराटमभिनन्दन्तं वित्ते मे भवति ज्वरः ॥ ४.२२.११६ ॥
क्रोधाने लालबुंद डोळ्यांचा, गोपालांचा अग्रणी, धनात आनंदणारा विराट पाहून माझ्या मनात ज्वर चढतो.
4.22.117
सहदेवं हि मे नित्यं वीरमार्या प्रशंसति ।
महाभिजनसंपन्नो नीतिमान्कुलवानपि ॥ ४.२२.११७ ॥
महान कुलात जन्मलेला, नीतिमान आणि कुलवान वीर सहदेवाची आर्या नेहमी स्तुती करते.
4.22.118
हीनिषेवो ह्यनवमो धार्मिकश्च प्रियश्च मे ।
स तेऽरण्येषु वोढव्यः पाञ्चालि रजनीष्वपि ॥ ४.२२.११८ ॥
तो लज्जाशील, निर्दोष, धार्मिक आणि मला प्रिय आहे. हे पांचाली, रानात आणि रात्रीसुद्धा तोच तुझी सेवा करण्यास योग्य आहे.
4.22.119
सुकुमारश्च शूरश्च राजानं चाप्यनुव्रतः ।
ज्येष्ठापचायिनं वीरं स्वयं पाञ्चालि भोजयेः ॥ ४.२२.११९ ॥
तो सुकुमार, शूर आणि राजाचा अनुयायी आहे. हे पांचाली, ज्येष्ठ बंधूचा आदर करणाऱ्या त्या वीराला तूच स्वतः भोजन घाल.
4.22.120
इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदती पुत्रगृद्धिनी ।
प्रव्रजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य तिष्ठती ॥ ४.२२.१२० ॥
पुत्रप्रेमाने रडत असलेली कुंती मला असे म्हणाली; महारण्याकडे निघालेल्या त्याला मिठी मारून उभी राहून.
4.22.121
तं दृष्ट्वा गोषु गोपालवेषमास्थाय धिष्ठितम् ।
सहदेवं युधांश्रेष्ठं किंनु जीवामि पाण्डवः ॥ ४.२२.१२१ ॥
गायींमध्ये गोपालाचा वेश धारण करून उभ्या असलेल्या योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ सहदेवाला पाहून, हे पाण्डवा, मी कसे जगू?
4.22.122
एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ॥ ४.२२.१२२ ॥
युधिष्ठिरामुळे अशा शेकडो दुःखांनी घेरलेली.
4.22.123
पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत ।
वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ॥ ४.२२.१२३ ॥
हे भारता, पुन्हा ती विशेष दुःखे ऐक. हे कौन्तेया, माझ्यात ती वाढत आहेत; इतर दुःखेही मी सांगेन.
4.22.124
युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत ।
शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ॥ ४.२२.१२४ ॥
तुम्ही जिवंत असतानाही विविध दुःखे माझे शरीर सुकवतात. त्यापेक्षा मोठे दुःख कोणते?
4.22.125
एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते ।
पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ॥ ४.२२.१२५ ॥
ज्या स्त्रीला एकच पती असतो, ती सुखानेच जगते. माझे पाच पती आहेत; माझे दुःख अनंत आहे.