महाभारत · अध्याय 4.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.24.1
आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह ।
शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ॥ ४.२४.१ ॥
पांचाली द्रौपदीला धीर देत भीमसेन म्हणाला: ऐक, हे कल्याणी, सुंदर कटी असलेले, क्रोधाने तेथे मी जे ठरवले ते.
4.24.2
त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् ।
कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ॥ ४.२४.२ ॥
सभेत आलेल्या तुला पाहून, मत्स्यांचा मोठा संहार करण्याच्या इच्छेने, तुझे कल्याण असो — मी वृक्षाकडे पाहिले.
4.24.3
तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत् ।
तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ॥ ४.२४.३ ॥
तेथे धर्मराजाने कटाक्षाने मला रोखले. ते जाणून, मान खाली घालून मी मौन धरून स्वयंपाकघरात उभा राहिलो.
4.24.4
शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि ।
धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च।
यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ ॥ ४.२४.४ ॥
हे भामिनी, येथे मी बोलत असलेली आणखी एक प्रतिज्ञा ऐक — माझ्या बाहुबलाला धिक्कार, आणि फाल्गुनाच्या गांडीवालाही धिक्कार; तुझे हे दोन्ही हात पूर्वी लालसर होऊन घट्टे पडलेले आहेत.
4.24.5
तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा ।
सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ॥ ४.२४.५ ॥
म्हणून आज मला जाळते आहे ते मी पूर्वी केले नाही — विराटाच्या सभेत मी मोठा संहार करीन.
4.24.6
तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते ।
तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने ॥ ४.२४.६ ॥
तेथे माझे कारण हे दिसते: कौन्तेय वाट पाहत आहे. म्हणून त्याचा अभिप्राय जाणून मी धर्माच्या शासनात स्थिर आहे.
4.24.7
यच्च राज्यात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः ।
सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ॥ ४.२४.७ ॥
कुरूंचे राज्यावरून पतन आणि सुयोधन, कर्ण, शकुनि सौबल यांच्यामुळे झालेला वध.
4.24.8
दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः ।
तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ॥ ४.२४.८ ॥
पापी दुःशासनाचे मस्तक मी छाटले नाही, हे कल्याणी, ते हृदयात रुतलेल्या काट्याप्रमाणे मला जाळते.
4.24.9
अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम ।
पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्ठाम संगताः ।
तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन् ॥ ४.२४.९ ॥
आणि हे वरारोहे, माझे आणखी एक वचनही तू स्मरशील—पवित्र सरस्वती तीरावर आम्ही एकत्र राहण्याचा निश्चय करत असताना, सर्व क्लेश आठवत मी तेथे बोललो होतो.
4.24.10
न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ।
कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम् ॥ ४.२४.१० ॥
मी धर्मराज युधिष्ठिर, धनंजय, हे पांचाली, आणि माद्रीचे दोन पुत्र यांचा अनुसरण करणार नाही; हे कृष्णे, हा निश्चय करून मी युधिष्ठिराची निंदा केली.
4.24.11
परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा ।
हीमान्वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन्राजा युधिष्ठिरः ।
सर्वानन्वनयद्भ्रातॄन्मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः ॥ ४.२४.११ ॥
माझे कठोर वचन ऐकून तेव्हा धर्मात्मा, लज्जाशील राजा युधिष्ठिर अर्थपूर्ण शब्द बोलत, मुनी धौम्यांसमोर सर्व बंधूंना परत आणले.
4.24.12
मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता ।
रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि ॥ ४.२४.१२ ॥
हे राणी, सर्व शास्त्रगुणांनी युक्त असलेली तू रडू नकोस. पृथ्वीवरील अतुलनीय सत्याचे आपल्या सर्वांनी मिळून रक्षण करायचे आहे.
4.24.13
अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि ।
मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ॥ ४.२४.१३ ॥
आम्ही शांत झाल्यावर तूही शांत झाली आहेस. हे सुंदर कटिप्रदेशाच्या, धर्म सोडू नकोस; हे महामती, क्रोध सोडून दे.
4.24.14
इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः ।
शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितं ॥ ४.२४.१४ ॥
हे कल्याणी, जर राजा युधिष्ठिराने तुझ्याकडून ही निंदा ऐकली, तर तो आपले सर्व जीवन सोडून देईल.
4.24.15
धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे ।
लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ४.२४.१५ ॥
हे सुंदर कटिप्रदेशाच्या, हे सुमध्यमे, धनंजय किंवा ही जुळी भावंडे परलोकी गेली, तर मी जगू शकणार नाही.
4.24.16
धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि ॥ ४.२४.१६ ॥
हे पांचाली, हे मानिनी, मी तुला जो धर्म सांगणार आहे तो ऐक.
4.24.17
दुहिता जनकस्यासीद्वैदेही यदि ते श्रुता ।
पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ॥ ४.२४.१७ ॥
जनकाची कन्या वैदेही सीता, जर तू ऐकले असशील, तर महारण्यात राहणाऱ्या आपल्या पतीच्या मागोमाग गेली.
4.24.18
वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया ।
रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता।
सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ॥ ४.२४.१८ ॥
महारण्यात राहणारी, रामाची प्रिय पटराणी सीता हिला रावणाने पळवून नेले; राक्षसींनी तिला धमकावले. दुःखी झालेली ती सुंदर कटी असलेली सीता केवळ रामाचाच आश्रय घेत राहिली.
4.24.19
लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम् ।
भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत ॥ ४.२४.१९ ॥
त्याचप्रमाणे भित्री लोपामुद्रा, ऋषिश्रेष्ठ भगवान अगस्त्य यांना पती मानून वनात त्यांच्या मागे गेली.
4.24.20
सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने ।
वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी ॥ ४.२४.२० ॥
शर्यातीची कन्या सुकन्या नावाची ती साध्वी तेजस्विनी, वनात वारुळ झालेल्या भार्गव च्यवनांच्या मागे गेली.
4.24.21
नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ॥ ४.२४.२१ ॥
नालायनी आणि इंद्रसेना रूपात पृथ्वीवर अतुलनीय होत्या; पूर्वी त्या हजार वर्षांच्या वृद्ध पतीची सेवा करत राहिल्या.
4.24.22
नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे ।
अन्वगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः ॥ ४.२४.२२ ॥
पूर्वी दमयंती वनाच्या मधोमध राजा नलाच्याच मागे गेली; हे कृष्णे, तसेच तूही तुझ्या पतींच्या मागे गेलीस.
4.24.23
यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः ।
तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ ४.२४.२३ ॥
ज्या रूपवती पतिव्रता स्त्रिया सांगितल्या, तशीच हे कल्याणी, तूही सर्व गुणांनी संपन्न आहेस.
4.24.24
मा दीर्घं क्षम कालं त्वं त्रिंशद्रात्रमनिन्दिते ।
पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ ४.२४.२४ ॥
हे निर्दोष स्त्री, दीर्घकाळ धीर धर. तीस रात्री आणि तेराव्या वर्षाची पूर्ती झाल्यावर तू राजांची राणी होशील.
4.24.25
सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च ॥ ४.२४.२५ ॥
सत्याची शपथ घेऊन सांगतो; हे असेच घडेल, अन्यथा नाही.
4.24.26
सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि ।
सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्नि स्थास्यसि भामिनि ॥ ४.२४.२६ ॥
सर्व श्रेष्ठ स्त्रियांवर तुला अधिकार गाजवण्यास योग्य आहेस; हे भामिनी, सर्व राजांच्या मस्तकावर तू स्थित राहशील.
4.24.27
भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान् ।
यातायां तु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः ॥ ४.२४.२७ ॥
पतीभक्ती आणि सदाचाराने तू दुर्मिळ सुख मिळवशील; प्रतिज्ञेचा काळ संपल्यावर तुला महान सुख लाभेल.
4.24.28
गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः ॥ ४.२४.२८ ॥
वडिलधाऱ्यांविषयीच्या भक्तीने केलेले कृत्य जाणून तू राजांच्या मस्तकावर स्थित राहशील.
4.24.29
आर्तप्रलापा कौन्तेय न राजानमुपालभे ।
अपारयन्त्या दुःखानि कृतं बाष्पप्रमोचनम् ॥ ४.२४.२९ ॥
हे कौन्तेया, दुःखाने विलाप करत मी राजाला दोष देत नाही. दुःख सहन न होऊन मी अश्रू ढाळले.
4.24.30
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासद्यं निबोध तत् ॥ ४.२४.३० ॥
हे कौन्तेया, परंतु माझ्यावर ओढवलेले हे दुःख ऐक.
4.24.31
योऽयं राज्ञो विराटस्य सूतपुत्रस्तु कीचकः ।
स्यालो नाम प्रवादेन भोजस्त्रैगर्तदेशजः ॥ ४.२४.३१ ॥
राजा विराटाचा सूतपुत्र कीचक, जो प्रसिद्धीनुसार मेहुणा आहे, भोजवंशीय, त्रिगर्त देशात जन्मलेला.
4.24.32
त्यक्तधर्मो नृशंसश्च सर्वार्थेषु च वल्लभः ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मे भव शोभने ।
अविनीतः सुदुष्टात्मा मामनाथेति चिन्तयन् ॥ ४.२४.३२ ॥
धर्माचा त्याग केलेला, क्रूर आणि सर्व कामांत प्रिय असलेला तो दुष्टात्मा सतत म्हणतो, 'हे सुंदरी, माझी भार्या हो'; उद्धट आणि अत्यंत दुष्ट तो मला अनाथ समजून असा विचार करतो.
4.24.33
किमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल ।
प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ॥ ४.२४.३३ ॥
गेलेल्या गोष्टी सांगून काय उपयोग? हे भीमसेना, महाबलवान, आलेल्या वेळेच्या कार्यात लगेच तत्पर हो.
4.24.34
ममेह भीम कैकेयी रूपाद्धि भयशङ्किता ।
नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ॥ ४.२४.३४ ॥
हे भीमा, येथे माझ्या रूपामुळे कैकेयी भयाने शंकित असते; राजा सतत उद्विग्न असतो, 'हिला त्याच्याकडे कसे न न्यावे' असे म्हणत.
4.24.35
तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः ।
कीचकोपि च दुष्टात्मा पुनः प्रार्थयते च मां ॥ ४.२४.३५ ॥
तिचा तो हेतू जाणून, स्वतः कपटी रूप धारण करणारा दुष्टात्मा कीचक पुन्हा माझी विनवणी करतो.
4.24.36
तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च ।
अब्रवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ॥ ४.२४.३६ ॥
मी संतापून, पुन्हा क्रोध आवरून, काममोहित झालेल्या त्याला म्हणाले: कीचका, स्वतःचे रक्षण कर.
4.24.37
गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया ।
ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ॥ ४.२४.३७ ॥
मी गंधर्वांची भार्या आहे, पाच जणांची प्रिय पट्टराणी. ते अजेय, शूर, साहसी आहेत; ते तुला ठार मारतील.
4.24.38
एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह ।
नाहं बिभेमि भैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ॥ ४.२४.३८ ॥
असे सांगितल्यावर दुष्टात्मा कीचक उत्तरला: हे भैरन्ध्री, हे शुचिस्मिते, मी गंधर्वांना भीत नाही.
4.24.39
शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे ।
समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ॥ ४.२४.३९ ॥
गंधर्वांचे शंभर किंवा हजार जरी रणांगणात एकत्र आले, तरी मी त्यांना ठार मारीन. हे भीरु, मला एक क्षण दे.
4.24.40
इत्युक्ता चाब्रवं सूतं कामातुरमहं पुनः ।
न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ॥ ४.२४.४० ॥
असे बोलून कामातुर सूताला मी पुन्हा म्हणाले: त्या यशस्वी गंधर्वांच्या बरोबरीचा तू नाहीस.
4.24.41
धर्मे स्थिताऽस्मि सततं कुलशीलसमन्विता ।
नेच्छामि किंचिद्वध्यं त्वां तस्माज्जीवसि कीचक ॥ ४.२४.४१ ॥
मी सदैव धर्मात स्थिर आहे, कुल व शीलाने युक्त आहे. तुझा कोणताही वध मला इच्छित नाही; म्हणूनच हे कीचका, तू जिवंत आहेस.
4.24.42
एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्ततः ।
न तिष्ठिति स सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ॥ ४.२४.४२ ॥
असे सांगितल्यावर दुष्टात्मा कीचक हसला आणि मोठ्याने गर्जला. तो सन्मार्गावर राहत नाही आणि धर्माचे पालन करू इच्छित नाही.
4.24.43
पापात्मा पापकारी च कामराजवशानुगः ।
अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ॥ ४.२४.४३ ॥
पापात्मा, पापकर्म करणारा, कामराजाच्या वशात चालणारा, उद्धट आणि दुष्टात्मा कीचक वारंवार नाकारला गेला आहे.
4.24.44
दर्शनेदर्शने हन्याद्यदि जह्यां च जीवितम् ।
धर्मे प्रयतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति ॥ ४.२४.४४ ॥
त्याने मला पाहून किंवा न पाहता मारले, तर मीही प्राण सोडेन; धर्मासाठी प्रयत्न करणाऱ्यांचा महान धर्म नष्ट होणार नाही.
4.24.45
समयं रक्षमाणानां दारा वो न भवन्ति च ।
भार्याजां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ४.२४.४५ ॥
आपले समय (नियम) रक्षण करणाऱ्यांच्या पत्नी त्यांच्यापासून हिरावल्या जात नाहीत. पत्नीचे रक्षण झाले तर संतती सुरक्षित राहते; संतती सुरक्षित तर आत्माही सुरक्षित.
4.24.46
वंदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां च मे श्रुतम् ।
क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यो दस्युनिबर्हणात् ॥ ४.२४.४६ ॥
वर्णधर्म सांगणाऱ्या ब्राह्मणांकडून मी ऐकले आहे: क्षत्रियाचा धर्म नेहमी दस्यूंचा नाश करणे हाच आहे; दुसरा नाही.
4.24.47
पश्यतो धर्मराजस्य कीचको माऽन्वधावत ।
तवेव च समक्षं वै भीमसेन महाबल ॥ ४.२४.४७ ॥
धर्मराजाच्या देखत कीचक माझ्या मागे धावू नये; हे महाबल भीमसेना, हे तुझ्याच समोर घडत आहे.
4.24.48
त्वया चाहं परित्राता भीम तस्माञ्जटासुरात् ॥ ४.२४.४८ ॥
भीमा, त्या जटासुरापासून तूच मला वाचवलेस.
4.24.49
जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह ।
जहीममपि पापिष्ठं योयं मामवमन्यते ।
कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ॥ ४.२४.४९ ॥
तू भावांसह जयद्रथालाही तसाच जिंकलास. माझा अपमान करणाऱ्या त्या पापी कीचकालाही ठार कर. राजाच्या लाडक्यापणामुळे कीचक मला शोक देतो आहे, हे भारता.
4.24.50
कीचकं कामसन्तप्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि ।
यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ॥ ४.२४.५० ॥
कामाने तप्त झालेल्या कीचकाला दगडावर घडा फोडावा तसा फोड. तो माझ्या अनेक अनर्थांचे कारण आहे, हे भारता.
4.24.51
तं चेञ्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति ।
विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशंगमम् ॥ ४.२४.५१ ॥
तो जिवंत असताना उद्या सकाळी सूर्य उगवला तर मी विष घोळून पिईन, कीचकाच्या स्वाधीन होणार नाही.
4.24.52
श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः ।
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरसि संश्रिता ॥ ४.२४.५२ ॥
भीमसेना, तुझ्या समोर माझे मरणच मला श्रेयस्कर आहे. असे बोलून कृष्णा भीमाच्या छातीला बिलगून रडू लागली.
4.24.53
भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च ।
कीचकं मनसाऽगच्छत्सृक्किणी परिलेलिहन् ॥ ४.२४.५३ ॥
भीमाने तिला आलिंगन देऊन मोठे सांत्वन केले आणि ओठ चाटत मनाने कीचकाजवळ गेला.
4.24.54
आश्वासयित्वा बहुशो भृशमार्तां सुमध्यमाम् ।
हेतुतत्वार्थसंयुक्तैर्वचोभिर्द्रुपदात्मजाम् ॥ ४.२४.५४ ॥
अत्यंत दुःखी झालेल्या सुंदर कटीच्या द्रुपदकन्येला, हेतू, सत्य आणि अर्थपूर्ण शब्दांनी वारंवार धीर देऊन.
4.24.55
प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुसमाकुलम् ।
उवाच चैनां दुःखार्तां भीमः क्रोधसमन्वितः ॥ ४.२४.५५ ॥
अश्रूंनी भरलेले तिचे मुख हाताने पुसून, क्रोधाने भरलेला भीम दुःखार्त झालेल्या तिला म्हणाला.