Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 4.31

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.31.1

अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान् ।
न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ॥ ४.३१.१ ॥

तब सभा के बीच सूक्ष्म अर्थों को देखने वाले द्रोण ने कहा— ऐसे लोग न नष्ट होते हैं, न पराजय को प्राप्त होते हैं।

4.31.2

शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ।
धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ॥ ४.३१.२ ॥

शूरवीर, विद्या में निपुण, बुद्धिमान, इंद्रियों को जीते हुए, धर्म के ज्ञाता और सत्य-प्रतिज्ञ, युधिष्ठिर का अनुसरण करने वाले।

4.31.3

नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम् ।
धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ॥ ४.३१.३ ॥

नीति, धर्म और अर्थ के तत्त्व को जानने वाले, पिता के समान शांत-चित्त, धर्म में स्थित, सत्य में दृढ़, ज्येष्ठ, श्रेष्ठों का सम्मान करने वाले।

4.31.4

अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् ।
अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ॥ ४.३१.४ ॥

अनुगामी महात्मा भाइयों ने प्रिय भाई को, अजातशत्रु और तेजस्वी को, सब भाइयों ने अनुसरण किया।

4.31.5

तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् ।
किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ॥ ४.३१.५ ॥

उन ऐसे आज्ञाकारी, संयमी महात्माओं का नीतिमान और प्रज्ञावान पुरुष भला क्यों कल्याण नहीं करेगा?

4.31.6

तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः ।
न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ४.३१.६ ॥

इसलिए यत्नपूर्वक परीक्षा करो; अभी समय नहीं बीता है। वे नष्ट न हों, यही मेरी दृढ़ मति है।

4.31.7

चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् ।
क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ॥ ४.३१.७ ॥

जो कार्य करना है उस पर विचार किया जाए, और वह शीघ्र, बिना विलंब के किया जाए। भली-भाँति सोचकर उसे करो, और उनके निवास के विषय में भी विचार किया जाए।

4.31.8

यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् ।
प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.३१.८ ॥

जिससे पाण्डुपुत्रों के, जो सब कार्यों में दृढ़चित्त हैं, विषय में समाचार मिल सके, वैसी नीति बनाई जाए।

4.31.9

सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् ।
दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ॥ ४.३१.९ ॥

सब उपायों से यत्न करो, जिससे तुम पाण्डवों को देख सको। वे वीर सचमुच कठिनाई से जाने जाते हैं, और देवताओं द्वारा सदा रक्षित हैं।

4.31.10

शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः ।
तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ॥ ४.३१.१० ॥

पवित्र आत्मा वाले, सत्यवान, नीतिज्ञ और शुद्ध वह पार्थ (अर्जुन) तेज के ढेरों से परिपूर्ण है; वह अपनी दृष्टि से भी जला सकता है।

4.31.11

तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे ।
ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ॥ ४.३१.११ ॥

इसलिए यत्न किया जाए और फिर से खोज की जाए, ब्राह्मणों, गुप्तचरों, सिद्धों, तपस्वियों और निपुण लोगों के द्वारा भी।

4.31.12

विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥ ४.३१.१२ ॥

हे मनुष्येन्द्र, विविध प्रकार के, उसी कार्य में लगे हुए, निर्भय तथा उसके ज्ञाताओं द्वारा अनुमोदित लोगों से, छिपकर घूमने वाले पाण्डवों की भली-भाँति खोज की जाए।

4.31.13

ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः ।
श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ॥ ४.३१.१३ ॥

तब भारतों के पितामह, बुद्धिमान शांतनु-पुत्र भीष्म, जो शास्त्रों के ज्ञाता, देश और काल को जानने वाले, नीतिमान और महामति थे, (बोले)।

4.31.14

तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः ।
अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ॥ ४.३१.१४ ॥

महात्मा आचार्य का वह वचन समाप्त होने पर, उसके बाद उन्होंने हेतु और अर्थ से युक्त यह वचन कहा।

4.31.15

युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम् ।
पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ॥ ४.३१.१५ ॥

धर्मज्ञ पाण्डव युधिष्ठिर से संयुक्त, धर्म से भरी, सदा शांत चित्त से कही गई वाणी को भीष्म ने आरम्भ किया।

4.31.16

असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद ।
भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ॥ ४.३१.१६ ॥

जो दुष्टों में सदा दुर्लभ है और सज्जनों को सदा प्रिय है, ऐसी साधुओं द्वारा सम्मानित वाणी भीष्म ने वहाँ कही।

4.31.17

यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित् ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ॥ ४.३१.१७ ॥

जैसा सर्वधर्मज्ञ ब्राह्मण आचार्य ने हमसे कहा था, वैसे ही शास्त्रज्ञान और सदाचार से युक्त पाण्डव नाश को प्राप्त नहीं होंगे।

4.31.18

सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः ।
वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ४.३१.१८ ॥

समस्त शुभ लक्षणों से युक्त, साधु आचरण वाले, वृद्धों के उपदेश में तत्पर, सत्य और धर्म में परायण (पाण्डव हैं)।

4.31.19

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः ।
न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ॥ ४.३१.१९ ॥

समय के ज्ञाता, शुभ व्रतों वाले वे पाण्डव अपनी प्रतिज्ञा का पालन करते हुए दुःखी नहीं होते; वे सज्जनों का भार उठाए हुए हैं।

4.31.20

तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः ।
न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ४.३१.२० ॥

तप और अपने पराक्रम से सुरक्षित वे पाण्डव नष्ट नहीं होंगे, ऐसी मेरी दृढ़ धारणा है।

4.31.21

क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा ।
प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ॥ ४.३१.२१ ॥

क्षत्रधर्म में सदा रत, केशव के सदा अनुगामी, वे श्रेष्ठ वीर पुरुष महात्मा और महाबलशाली हैं।

4.31.22

तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु ।
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ॥ ४.३१.२२ ॥

उस विषय में मैं पाण्डवों की खोज के संबंध में अपनी बुद्धि बताऊँगा; सुनो। सुनीति से बनी नीति को शत्रु नहीं जान सकते।

4.31.23

यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान् ।
बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ ४.३१.२३ ॥

जो कुछ हम यहाँ पाण्डवों के विषय में भली-भाँति विचार करके बुद्धि से उन्हें वापस लाने में समर्थ हों, वह मैं तुम्हें बताऊँगा; उसे समझो।

4.31.24

न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन ।
वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ॥ ४.३१.२४ ॥

परन्तु हे प्रिय, यह नीति उसके प्रति किसी भी प्रकार ठीक नहीं बताई जानी चाहिए, जो वृद्धों के उपदेश में स्थित और सत्यशील है।

4.31.25

अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम्।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ४.३१.२५ ॥

मेरे लिए यह कहना अनुचित है, क्योंकि कुरु और पाण्डव मेरे लिए समान हैं। पाण्डुपुत्रों के निवास का विचार करके ही मैं कहता हूँ। अधिक प्रलाप से क्या लाभ? जहाँ धर्म है, वहीं जय है।

4.31.26

अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता ।
यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ॥ ४.३१.२६ ॥

सभा के बीच बोलने की इच्छा रखने वाले, नियुक्त व्यक्ति को अवश्य ही यहाँ उचित रूप से बोलना चाहिए, सब प्रकार से धर्म की इच्छा से।

4.31.27

यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ॥ ४.३१.२७ ॥

जहाँ मैं वैसा नहीं मानता जैसा अन्य लोग मानते हैं, हे मनुजाधिप, पाण्डुपुत्रों के निवास को सुनिए।

4.31.28

भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः ।
किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ॥ ४.३१.२८ ॥

वीर भाइयों और कृष्णा के साथ, महायशस्वी वह महाराज क्यों अपना कल्याण नहीं करेंगे?

4.31.29

पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव ।
क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम्।
छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ॥ ४.३१.२९ ॥

पाण्डव पहले अन्याय से पीड़ित हुआ, जैसा आपको भलीभाँति ज्ञात है; और राज्य चाहने वालों द्वारा नगर में सदा सताया गया, और अब छिपकर विचरता है। इसलिए वह राजा स्वभाव से नीतिमान है।

4.31.30

वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम् ।
आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ॥ ४.३१.३० ॥

एक वर्ष तक अत्यन्त छिपकर उत्तम निवास में रहने के बाद वह आता है; उदय के समय पर आप शीघ्र पाण्डव को देखेंगे।

4.31.31

सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप ।
संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ॥ ४.३१.३१ ॥

हे परंतप, हे महाबाहो, भाइयों और द्रौपदी के साथ उस वीर (युधिष्ठिर) से मिलने की व्यवस्था करो, जिससे हमारा सुखद उदय हो।

4.31.32

यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः ।
भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ॥ ४.३१.३२ ॥

जहाँ वह श्रेष्ठ साहसी राजा छिपकर निवास करता है, वहाँ के लोग राग और मोह से रहित होंगे।

4.31.33

नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ ।
पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.३३ ॥

हे महाराज, हे क्षत्रियश्रेष्ठ, जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, उस नगर या जनपद में मानसिक पीड़ा और रोग नहीं होंगे।

4.31.34

दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः ।
प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः।
हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.३४ ॥

दानशील, उदार, संयमी, लज्जाशील, प्रियवादी, सत्यवादी, शूर, धर्मशील, जितेन्द्रिय, प्रसन्न, पुष्ट, शुद्ध और कुशल राजा युधिष्ठिर जहाँ होंगे।

4.31.35

नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी ।
भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ॥ ४.३१.३५ ॥

वहाँ के लोग न द्वेषी होंगे, न ईर्ष्यालु, न अभिमानी और न ही मत्सरी; वे स्वयं धर्म का अनुसरण करने वाले होंगे।

4.31.36

ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च ।
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ ४.३१.३६ ॥

वहाँ ब्रह्मघोष और पुण्य शब्द बहुत होंगे, तथा प्रचुर दक्षिणा वाले बहुत से यज्ञ होंगे।

4.31.37

सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः ।
संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ॥ ४.३१.३७ ॥

वहाँ सदा मेघ भली प्रकार वर्षा करेंगे, इसमें संदेह नहीं; और पृथ्वी फसलों से भरपूर और रोगरहित होगी।

4.31.38

रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च ।
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ ४.३१.३८ ॥

अन्न रसयुक्त होंगे, फल गुणवान होंगे; माला सुगंधित होंगी और भारतवंशियों की वाणी शुभ ध्वनियुक्त होगी।

4.31.39

वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ॥ ४.३१.३९ ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर हैं, वहाँ वायु सुखद स्पर्श वाली है; वहाँ लोग रोगरहित रहते हैं, और वध तथा बंधन नहीं होते।

4.31.40

न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत ।
नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४० ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर हैं, वहाँ न चोर होते हैं, न दंड; न उत्पीड़न होता है, न दुर्बल लोग और न दुष्ट।

4.31.41

भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम् ।
बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ॥ ४.३१.४१ ॥

वहाँ भय प्रवेश न करे, और दृश्य अनुकूल हो; गायें बहुत दूध देने वाली, भली प्रकार पुष्ट और सरलता से दुही जाने वाली हों।

4.31.42

पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च ।
सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ॥ ४.३१.४२ ॥

दूध, दही और घी रसयुक्त और हितकर होंगे; जल स्वच्छ होगा, और सारी स्थितियाँ शुभ होंगी।

4.31.43

गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च ।
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४३ ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ उस देश में उत्तम पेय और विविध प्रकार के भोज्य पदार्थ होंगे।

4.31.44

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः ।
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४४ ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ रस, स्पर्श, गंध और शब्द भी उत्तम गुणों से युक्त होंगे, और दृश्य भी प्रसन्नता देने वाले होंगे।

4.31.45

धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः ।
स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ॥ ४.३१.४५ ॥

उस देश में, जहाँ पाण्डव रहेंगे, तेरहवें वर्ष में सभी लोग धर्मों का पालन करेंगे और द्विजाति अपने-अपने गुणों के साथ उनका आचरण करेंगे।

4.31.46

संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः ।
देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ॥ ४.३१.४६ ॥

वहाँ के लोग अत्यन्त प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और अविनाशी होंगे; वे देवताओं और अतिथियों की सेवा में तत्पर तथा सब प्राणियों के प्रति प्रेमयुक्त होंगे।

4.31.47

इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः ।
व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ॥ ४.३१.४७ ॥

वे इष्ट दान में महान उत्साह रखने वाले, सदा धर्म-परायण, स्पष्ट वाणी वाले होंगे; हे तात, वे शुभ, कल्याण और मंगल से परिपूर्ण होंगे।

4.31.48

शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः ।
भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४८ ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ के लोग शुभ तेज वाले, शुभ इच्छा रखने वाले, सदा संतुष्ट और श्री से युक्त होंगे।

4.31.49

नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः ।
भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४९ ॥

जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वह निवास सदैव उत्सव से प्रसन्न, सदैव हर्षित और समृद्धि से परिपूर्ण रहेगा।

4.31.50

धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः ।
किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ॥ ४.३१.५० ॥

वह धर्म को जानने वाला है, इसलिए सर्वज्ञ ब्राह्मणों के लिए भी दुर्ज्ञेय है; हे तात, साधारण लोगों द्वारा पार्थ कभी कैसे जाना जाए?

4.31.51

यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा ।
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ॥ ४.३१.५१ ॥

जिसमें सत्य, धैर्य, दान, परम और अटल शान्ति, क्षमा, लज्जा, श्री, कीर्ति, परम तेज, दयालुता और सरलता हैं।

4.31.52

तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः ।
गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ४.३१.५२ ॥

इसलिए पार्थों के निवास पर विचार किया जाए, जो मैं तुमसे कह रहा हूँ; वहाँ परम गति है। मैं इसके विपरीत कहने का साहस नहीं करता।

4.31.53

एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे ।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे।
कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ॥ ४.३१.५३ ॥

इस प्रकार यह भली-भाँति सोचकर जो कर्तव्य तुम्हें उत्तम लगे, उसे शीघ्र करो, हे कौरव्य, यदि तुम मुझ पर विश्वास करते हो; क्योंकि हे तात, जो मैं तुमसे कह रहा हूँ वह कुल के लिए हितकर है।