महाभारत · अध्याय 4.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.31.1
अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान् ।
न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ॥ ४.३१.१ ॥
तेव्हा सभेच्या मध्यभागी सूक्ष्म अर्थ जाणणारा द्रोण म्हणाला— असे लोक नाश पावत नाहीत, पराभवालाही जात नाहीत.
4.31.2
शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ।
धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ॥ ४.३१.२ ॥
शूर, विद्येत निपुण, बुद्धिमान, इंद्रियजयी, धर्म जाणणारे, सत्यप्रतिज्ञ आणि युधिष्ठिराचे अनुयायी.
4.31.3
नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम् ।
धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ॥ ४.३१.३ ॥
नीती, धर्म आणि अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारा, पित्यासारखा समाहित, धर्मात स्थिर, सत्यात दृढ, ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठांचा सन्मान करणारा.
4.31.4
अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् ।
अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ॥ ४.३१.४ ॥
अनुयायी महात्मे बंधू प्रिय बंधूला, अजातशत्रूला, तेजस्वीला, सर्व बंधू अनुसरत असत.
4.31.5
तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् ।
किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ॥ ४.३१.५ ॥
त्या अशा आज्ञाधारक, संयमी महात्म्यांचे कल्याण नीतिमान व प्राज्ञ पुरुष का करणार नाही?
4.31.6
तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः ।
न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ४.३१.६ ॥
म्हणून प्रयत्नपूर्वक परीक्षा करा; अजून काळ निघून गेलेला नाही. ते नाश पावू नयेत, हेच माझे निश्चित मत आहे.
4.31.7
चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् ।
क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ॥ ४.३१.७ ॥
जे कार्य करायचे आहे त्याचा विचार करावा, आणि ते त्वरित, विलंब न करता करावे. चांगला विचार करून ते करा; त्यांच्या निवासाचाही विचार करावा.
4.31.8
यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् ।
प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.३१.८ ॥
पांडुपुत्रांची, जे सर्व कार्यांत दृढनिश्चयी आहेत त्यांची, हालचाल कळावी अशी नीती आखावी.
4.31.9
सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् ।
दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ॥ ४.३१.९ ॥
सर्व उपायांनी प्रयत्न कर, ज्यामुळे तू पांडवांना पाहू शकशील. ते वीर खरोखर ओळखण्यास कठीण आहेत; देवांकडून ते सदैव रक्षिले जातात.
4.31.10
शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः ।
तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ॥ ४.३१.१० ॥
शुद्ध आत्म्याचा, सत्यवादी, नीतिमान, पवित्र असा तो पार्थ तेजाच्या राशींनी परिपूर्ण आहे; तो आपल्या दृष्टीनेही दहन करू शकेल.
4.31.11
तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे ।
ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ॥ ४.३१.११ ॥
म्हणून प्रयत्न करावा आणि पुन्हा शोध घ्यावा — ब्राह्मण, हेर, सिद्ध, तपस्वी व निपुण लोकांद्वारेही.
4.31.12
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥ ४.३१.१२ ॥
हे नरेंद्रा, विविध प्रकारच्या, त्या कामात तत्पर, निर्भय, आणि ज्ञात्यांनी मान्य केलेल्या लोकांकडून छुपे फिरणारे पांडव नीट शोधले जावेत.
4.31.13
ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः ।
श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ॥ ४.३१.१३ ॥
तेव्हा भरतवंशाचे पितामह, बुद्धिमान शंतनुपुत्र भीष्म, जे शास्त्रज्ञ, देशकाल जाणणारे, नीतिमान आणि महामती होते, (बोलले).
4.31.14
तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः ।
अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ॥ ४.३१.१४ ॥
महात्मा आचार्यांचे ते वचन संपल्यावर, त्यानंतर हेतू आणि अर्थाने युक्त असे हे वचन ते बोलले.
4.31.15
युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम् ।
पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ॥ ४.३१.१५ ॥
धर्मज्ञ पांडव युधिष्ठिराला उद्देशून, धर्माने भरलेली, सदा शांत असलेली ती वाणी भीष्मांनी आरंभली.
4.31.16
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद ।
भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ॥ ४.३१.१६ ॥
दुष्टांमध्ये नेहमी दुर्लभ, सज्जनांना नेहमी प्रिय, साधूंनी गौरवलेली ती वाणी भीष्म तेथे बोलले.
4.31.17
यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित् ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ॥ ४.३१.१७ ॥
सर्वधर्मज्ञ ब्राह्मण आचार्यांनी आम्हाला जसे सांगितले, तसे शास्त्रज्ञान आणि सदाचारसंपन्न पांडव नाश पावणार नाहीत.
4.31.18
सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः ।
वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ४.३१.१८ ॥
सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न, सदाचारयुक्त, वडिलधाऱ्यांच्या अनुशासनात तत्पर, सत्य आणि धर्मपरायण.
4.31.19
समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः ।
न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ॥ ४.३१.१९ ॥
करारातील नियम जाणणारे, शुभव्रती ते पांडव तो पाळत असता खचत नाहीत; ते सज्जनांचा भार वाहत आहेत.
4.31.20
तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः ।
न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ ४.३१.२० ॥
तप आणि स्वपराक्रमाने रक्षिलेले ते पांडव नाश पावणार नाहीत, हे माझे निश्चित मत आहे.
4.31.21
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा ।
प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ॥ ४.३१.२१ ॥
क्षात्रधर्मात नित्य रत, केशवाचे सदैव अनुसरण करणारे, श्रेष्ठ वीर असे ते महात्मे महाबलवान आहेत.
4.31.22
तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु ।
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ॥ ४.३१.२२ ॥
त्या विषयी पांडवांच्या शोधासंबंधी माझी बुद्धी सांगतो; ऐक. सुनियोजित नीती इतरांना कळू शकत नाही.
4.31.23
यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान् ।
बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ ४.३१.२३ ॥
आपल्याला येथे पांडवांविषयी चांगला विचार करून बुद्धीने जे त्यांना परत नेता येईल, ते मी तुला सांगतो; ते समज.
4.31.24
न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन ।
वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ॥ ४.३१.२४ ॥
पण हे तात, वृद्धांच्या उपदेशात स्थिर असलेल्या, सत्यशील माणसाला ही नीती कोणत्याही प्रकारे चांगल्या रीतीने सांगू नये.
4.31.25
अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम्।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ४.३१.२५ ॥
कुरू आणि पांडव माझ्यासाठी समान असल्याने बोलणे मला अयोग्य आहे. पांडुपुत्रांच्या निवासाचा विचार करूनच मी सांगतो. अधिक बडबडीने काय? जिथे धर्म, तिथे जय.
4.31.26
अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता ।
यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ॥ ४.३१.२६ ॥
सभेच्या मध्यभागी बोलू इच्छिणाऱ्या नियुक्त व्यक्तीने येथे अवश्य योग्य रीतीने, सर्व प्रकारे धर्म इच्छूनच बोलले पाहिजे.
4.31.27
यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ॥ ४.३१.२७ ॥
इतर लोक जसे मानतात तसे मी मानत नाही तेथे; हे मनुजाधिपा, पांडुपुत्रांचा निवास ऐका.
4.31.28
भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः ।
किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ॥ ४.३१.२८ ॥
वीर बांधव आणि कृष्णेसह असलेला तो महायशस्वी महाराज स्वतःचे कल्याण का करणार नाही?
4.31.29
पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव ।
क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम्।
छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ॥ ४.३१.२९ ॥
पांडव पूर्वी अन्यायाने फसवला गेला, हे तुम्हाला यथार्थ ठाऊक आहे; राज्याची इच्छा असणाऱ्यांकडून नगरात सदैव छळला गेला; आता तो गुप्तपणे फिरत आहे. म्हणून तो राजा स्वभावतः नीतिमान आहे.
4.31.30
वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम् ।
आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ॥ ४.३१.३० ॥
एक वर्ष सुगुप्तपणे उत्तम निवासात राहून तो परत येतो; योग्य काळी तुम्ही लवकरच पांडवाला पाहाल.
4.31.31
सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप ।
संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ॥ ४.३१.३१ ॥
हे परंतपा, हे महाबाहो, बंधूंसह आणि द्रौपदीसह त्या वीराला (युधिष्ठिराला) भेटण्याची व्यवस्था कर, म्हणजे आमचा सुखोदय होईल.
4.31.32
यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः ।
भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ॥ ४.३१.३२ ॥
शूरांमध्ये श्रेष्ठ असा तो राजा जिथे गुप्तपणे राहतो, तेथील लोक राग आणि मोहरहित होतील.
4.31.33
नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ ।
पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.३३ ॥
हे महाराजा, हे क्षत्रियश्रेष्ठा, जिथे राजा युधिष्ठिर असतील, त्या नगरात किंवा जनपदात मानसिक पीडा किंवा रोग नसतील.
4.31.34
दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः ।
प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः।
हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.३४ ॥
दानशील, उदार, संयमी, लज्जाशील, प्रियवचनी, सत्यवचनी, शूर, धर्मशील, जितेंद्रिय, हर्षित, पुष्ट, शुचि आणि कुशल असा राजा युधिष्ठिर जिथे असेल.
4.31.35
नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी ।
भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ॥ ४.३१.३५ ॥
तेथील लोक निंदक, मत्सरी, अभिमानी किंवा ईर्ष्यावान नसतील; ते स्वतःहून धर्माचे अनुसरण करतील.
4.31.36
ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च ।
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ ४.३१.३६ ॥
तेथे वेदघोष आणि पुण्यशब्द पुष्कळ असतील; भरपूर दक्षिणा असलेले अनेक यज्ञही होतील.
4.31.37
सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः ।
संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ॥ ४.३१.३७ ॥
तेथे सदैव मेघ चांगला वर्षाव करील, यात संशय नाही; आणि पृथ्वी समृद्ध पिकांनी भरलेली व निरोगी राहील.
4.31.38
रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च ।
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ ४.३१.३८ ॥
धान्ये रसयुक्त होतील, फळे गुणवान होतील; माळा सुगंधी होतील आणि भारतवंशीयांची वाणी शुभ शब्दांनी भरलेली होईल.
4.31.39
वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ॥ ४.३१.३९ ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर आहे तेथे वारा सुखद स्पर्शाचा असतो; तेथे लोक निरोगी असतात, वध व बंधन नसतात.
4.31.40
न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत ।
नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४० ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर आहे तेथे चोर नसतात, दंड नसतो; पीडा नसते, दुर्बल नसतात व दुष्टही नसतात.
4.31.41
भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम् ।
बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ॥ ४.३१.४१ ॥
तेथे भय प्रवेश करू नये, दृश्य अनुकूल असावे; गायी पुष्कळ दूध देणाऱ्या, चांगल्या पुष्ट व सहज दोहता येणाऱ्या असतील.
4.31.42
पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च ।
सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ॥ ४.३१.४२ ॥
दूध, दही व तूप रसयुक्त व हितकारक होतील; पाणी स्वच्छ असेल आणि सर्व स्थिती शुभ असतील.
4.31.43
गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च ।
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४३ ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर असतील, त्या देशात उत्तम पेये आणि विविध प्रकारचे भोजन असेल.
4.31.44
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः ।
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४४ ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर असतील, तिथे रस, स्पर्श, गंध आणि शब्दही गुणसंपन्न असतील आणि दृश्येही प्रसन्न असतील.
4.31.45
धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः ।
स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ॥ ४.३१.४५ ॥
पांडव ज्या देशात आश्रय घेतील, तेथे तेराव्या वर्षी सर्वांकडून धर्माचे पालन होईल आणि द्विज आपापल्या गुणांसह ते आचरतील.
4.31.46
संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः ।
देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ॥ ४.३१.४६ ॥
तेथील लोक अत्यंत प्रसन्न, संतुष्ट, शुद्ध आणि अक्षय असतील; देव व अतिथी यांची अत्यंत सेवा करणारे आणि सर्व प्राण्यांवर प्रेम करणारे असतील.
4.31.47
इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः ।
व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ॥ ४.३१.४७ ॥
ते इष्ट दानात अत्यंत उत्साही, नित्य धर्मपरायण, स्पष्ट वाणीचे असतील; हे तात, ते शुभ, कल्याण आणि मंगलाने भरलेले असतील.
4.31.48
शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः ।
भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४८ ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर असतील, तेथील लोक शुभ तेजस्वी, शुभेच्छा बाळगणारे, नित्य संतुष्ट आणि श्रीमंत असतील.
4.31.49
नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः ।
भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४.३१.४९ ॥
जिथे राजा युधिष्ठिर असतील, तो निवास सदैव उत्सवांनी आनंदित, सदैव हर्षित आणि समृद्धीने युक्त राहील.
4.31.50
धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः ।
किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ॥ ४.३१.५० ॥
तो धर्मज्ञ आहे; म्हणून सर्वज्ञ द्विजांनाही त्याला जाणणे कठीण आहे. हे तात, सामान्य लोकांना पार्थ कधी ओळखता येईल?
4.31.51
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा ।
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ॥ ४.३१.५१ ॥
ज्याच्यात सत्य, धैर्य, दान, परम आणि स्थिर शांती, क्षमा, लज्जा, श्री, कीर्ती, परम तेज, दयाळूपणा आणि सरळपणा आहे.
4.31.52
तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः ।
गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ४.३१.५२ ॥
म्हणून पार्थांच्या निवासाबद्दल मी तुम्हांला जे सांगतो ते विचारात घ्या; तिथेच परम गती आहे. अन्यथा सांगण्याचे माझे धाडस नाही.
4.31.53
एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे ।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे।
कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ॥ ४.३१.५३ ॥
असा नीट विचार करून, जे उत्तम वाटते ते लवकर कर, हे कौरव्या, जर तुझा माझ्यावर विश्वास असेल तर. हे तात, मी तुला जे सांगतो ते खरोखर कुलासाठी हितकारक आहे.