महाभारत · अध्याय 4.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.33.1
ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् ।
छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ४.३३.१ ॥
तेव्हा, हे महाराजा, तेथेच अमित तेजस्वी, छद्मवेषात प्रवेश केलेल्या महात्मा पांडवांचे…
4.33.2
व्यतीतः समयः सम्यग्विराटनगरे सताम् ।
कुर्वतां तस्य कर्माणि वीराटस्य महीपतेः ॥ ४.३३.२ ॥
विराट नगरात त्या सज्जनांचा, महीपती विराटाची कामे करीत असताना, काळ उत्तम प्रकारे गेला.
4.33.3
कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा ।
परां संभावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ॥ ४.३३.३ ॥
कीचक मारला गेल्यावर, शत्रुवीरांचा संहारक राजा विराटाने कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला परम सन्मान दिला.
4.33.4
ततस्त्रयोदशस्वान्ते तस्य वर्षस्य भारत ।
शुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥ ४.३३.४ ॥
नंतर, हे भारता, त्या वर्षाच्या तेराव्या शेवटी सुशर्म्याने बळाने पुष्कळ गोधन घेतले.
4.33.5
ततः शब्दो महानासीद्रेणुश्च दिवमस्पृशत् ।
शङ्खदुन्दुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः।
गवाश्वरथनागानां निश्वनश्च पदातिनाम् ॥ ४.३३.५ ॥
नंतर मोठा आवाज उठला, धूळ आकाशाला भिडली; शंख-दुंदुभींचा घोष, भेरींचा मोठा नाद, आणि गाई, घोडे, रथ, हत्ती व पायदळाचा गोंगाट झाला.
4.33.6
एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने ।
त्रिगर्तैर्गृह्यमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन् ॥ ४.३३.६ ॥
अशा प्रकारे ते बाहेर पडले; मत्स्यराजाचे गोधन त्रिगर्तांकडून घेतले जात असता गोपालांनी त्याला विरोध केला.
4.33.7
अथ त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु ।
परिक्षिप्य हयैः शीघ्रै रथव्रातैश्च भारत।
गोपालान्प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम् ॥ ४.३३.७ ॥
तेव्हा त्रिगर्तांनी पुष्कळ धन आणि गुरे ताब्यात घेऊन, वेगवान घोडे आणि रथसमूहांनी त्यांना वेढले; हे भारता, विजयाचा निश्चय करून रणात गोपालांशी लढू लागले.
4.33.8
ते हन्यमाना बहुभिः प्रासतोमरपाणिभिः ।
गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा ॥ ४.३३.८ ॥
भाले आणि तोमर हाती घेतलेल्या अनेकांनी प्रहार केले असताना, गोठ्यात निष्ठेने उभे असलेल्या त्या गोपालांनी बळाने त्यांना अडवले.
4.33.9
परश्वथैश्च मुसलैर्भिण्डिपालैश्च मुद्गरैः ।
गोपालाः कर्षणैश्चित्रैर्जघ्नुरश्वान्समन्ततः ॥ ४.३३.९ ॥
परशू, मुसळ, भिंडिपाल आणि मुद्गर यांनी, तसेच विविध अंकुशांनी गोपालांनी चहूकडून घोड्यांवर प्रहार केले.
4.33.10
ते हन्यमानाः संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिनः ।
विसृज्य शरवर्षणि गोपानद्रावयन्बलात् ॥ ४.३३.१० ॥
घाव खाल्लेले संतप्त त्रिगर्त रथयोद्धे बाणांचा वर्षाव करून बळाने गोपालांना पळवून लावू लागले.
4.33.11
हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशांपते ।
ततो युवानः संभीताः श्वसन्तो रेणुगुण्ठिताः ॥ ४.३३.११ ॥
हे नरपते, गोपाल घायाळ होऊन पराङ्मुख झाले, तेव्हा घाबरलेले, धापा टाकणारे, धुळीने माखलेले तरुण पळून गेले.
4.33.12
जवेन महता चैव गोपालाः पुरमाव्रजन् ।
विराटनगरं प्राप्य नरा राजानमब्रुवन् ॥ ४.३३.१२ ॥
मोठ्या वेगाने गोपाल नगराकडे गेले; विराटनगरात पोहोचून ते लोक राजाला म्हणाले.
4.33.13
सभायां राजशार्दूलमासीनं पाण्डवैः सह ।
शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ॥ ४.३३.१३ ॥
सभेत राजशार्दूल पांडवांसह बसलेला होता; कुंडले व अंगदे धारण केलेल्या शूर योद्ध्यांनी तो वेढलेला होता.
4.33.14
सद्भिश्च पण्डितैः सार्धं मन्त्रिभिश्चापि संवृतम् ।
दृष्ट्वा शीघ्रं तु गोपाला विराटमिदमब्रवन् ॥ ४.३३.१४ ॥
सत्पुरुष, पंडित आणि मंत्र्यांनी वेढलेल्या त्याला पाहून गोपाळ तत्काळ विराटाला हे म्हणाले.
4.33.15
अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् ।
षष्टिं गवां सहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ।
ता निवर्तय राजेन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ॥ ४.३३.१५ ॥
युद्धात आम्हाला जिंकून, नातेवाईकांसह अपमानित करून, त्रिगर्त साठ हजार गायी हाकून नेत आहेत. हे राजेंद्रा, त्या परत आणा; तुमची जनावरे नष्ट होऊ नयेत.
4.33.16
श्रुत्वा तु वचनं तेषां गोपालानामरिंदमः ।
स राजा महतीं सेनां मात्स्यानां समवाहयत्।
रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ॥ ४.३३.१६ ॥
गोपाळांचे ते बोलणे ऐकून शत्रूंचे दमन करणाऱ्या त्या राजाने रथ, हत्ती, घोडे यांनी भरलेली आणि पायदळ व ध्वजांनी गजबजलेली मत्स्यांची मोठी सेना पुढे पाठवली.
4.33.17
राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यथ भेजिरे ।
भानुमन्ति विवातानि सूपसेव्यानि भागशः ॥ ४.३३.१७ ॥
नंतर राजे आणि राजपुत्रांनी तेजस्वी, अभेद्य, उत्तम प्रकारे सांभाळलेली चिलखते भागाभागाने धारण केली.
4.33.18
पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ।
उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां शूराश्चापेष्वयोजयन् ॥ ४.३३.१८ ॥
सोन्याच्या साजांनी सजलेले घोडे वेगवेगळे रथांना जुंपले; शूरांनी धनुष्याच्या दोरांची बांधणी सोडवून धनुष्यांना दोरी चढवली.
4.33.19
दृढमायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् ।
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ॥ ४.३३.१९ ॥
विराटाचा प्रिय बंधू शतानीक लोखंडी गर्भ असलेले, तापवलेल्या सोन्याचे दृढ कवच घेऊन आला.
4.33.20
सर्वभारसहं वर्म कल्याणपटलं दृढम् ।
शतानीकादवरजो मदिराक्षोऽभ्यहारयत् ॥ ४.३३.२० ॥
सर्व भार सहन करणारे, सुंदर थरांचे दृढ कवच शतानीकाचा धाकटा मदिराक्ष घेऊन आला.
4.33.21
उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च ।
मृष्टहाटकपर्यन्तं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ॥ ४.३३.२१ ॥
ज्याच्या उंचीवर शंभर कमळे आणि सौगंधिक फुले होती, पॉलिश केलेल्या सोन्याच्या कडा असलेले ते सूर्यदत्ताने आणले.
4.33.22
दृढमायसगर्भं च श्वेतं रुक्मपरिष्कृतम् ।
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ॥ ४.३३.२२ ॥
लोखंडी गर्भ असलेले दृढ पांढरे कवच, सोन्याने सजवलेले, विराटाचा ज्येष्ठ वीर पुत्र शंख घेऊन आला.
4.33.23
शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत् ।
अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ॥ ४.३३.२३ ॥
शंभर सूर्य, शंभर आवर्त, शंभर बिंदू आणि शंभर डोळे असलेले, जवळजवळ अभेद्य कवच मत्स्यांच्या राजाने आणले.
4.33.24
ततो नानातनुत्राणि स्वानिस्वानि महाबलाः ।
युयुत्सवोऽभ्यनह्यन्त देवकल्पाः प्रहारिणः ॥ ४.३३.२४ ॥
मग महाबली, युद्धोत्सुक, देवतुल्य प्रहार करणारे वीर आपापली विविध कवचे धारण करू लागले.
4.33.25
सोपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः ।
पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ॥ ४.३३.२५ ॥
सुसज्ज, तेजस्वी मोठ्या रथांवर महारथींनी सोन्याच्या चिलखती घोडे वेगवेगळे जुंपले.
4.33.26
सूर्यचन्द्रप्रतीकाशे मणिहेमविभूषिते ।
महाप्रमाणं मत्स्यस्य ध्वजमुच्छ्रियते रथे ॥ ४.३३.२६ ॥
सूर्यचंद्रासारखी तेजस्वी, रत्ने व सोन्याने सजलेली मत्स्यराजाची मोठी ध्वजा रथावर उभारली गेली.
4.33.27
ध्वजान्बहुविधाकारान्सौवर्णान्हेममालिनः ।
यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ॥ ४.३३.२७ ॥
विविध आकारांच्या, सोन्याच्या, सोन्याच्या माळा असलेल्या ध्वजा शूर क्षत्रियांनी आपापल्या पद्धतीप्रमाणे रथांवर लावल्या.
4.33.28
रथेषु युज्यमानेषु कङ्को राजानमब्रवीत् ।
मया ह्यस्रं चतुर्वर्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ॥ ४.३३.२८ ॥
रथांना घोडे जुंपले जात असताना कंक राजाला म्हणाला: "श्रेष्ठ ऋषींकडून मी चतुर्विध अस्त्र प्राप्त केले आहे."
4.33.29
दंशितो रथमास्थाय पदं निर्याम्यहं गवाम् ।
अयं च बलवाञ्छरो वललो दृश्यतेऽनघ ॥ ४.३३.२९ ॥
चिलखत घालून रथावर चढून मी गाईंच्या दिशेने निघतो; हे निष्पापा, हे बलवान शर व वलल दिसत आहेत.
4.33.30
गोसङ्ख्यमश्वबन्धं च संयोजय रथेषु वैः ।
नैतेन जातु युध्द्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ॥ ४.३३.३० ॥
गाईंची संख्या व घोड्यांचे बंधन रथांवर जोडा; या उपायाने ते गाईंसाठी कधीही लढणार नाहीत असे माझे मत आहे.
4.33.31
अथ मात्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम् ।
कङ्कश्च वललः सूदो दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ॥ ४.३३.३१ ॥
तेव्हा मत्स्यराजाने आपला धाकटा भाऊ शतानीक याला म्हटले — कंक, वल्लभ, सूद आणि वीर्यवान दामग्रन्थि.
4.33.32
तन्त्रिपालश्च गोसङ्ख्यो यथा ते पुरुषर्षभाः ।
शूराः सुवीराः पुरुषा नागराजवरोपमाः ।
युद्ध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ॥ ४.३३.३२ ॥
तंत्रिपाल आणि गोसंख्य हेही — तुमच्यासारखे नरश्रेष्ठ, शूर, सुवीर पुरुष, श्रेष्ठ राजहत्तींसारखे — ते युद्ध करतील असे माझे मत आहे; यात संशय नाही.
4.33.33
एतेपामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः ।
कवचानि विचित्राणि दृढानि च लघूनि च ॥ ४.३३.३३ ॥
यांनाही ध्वज-पताका असलेले रथ द्यावेत; विचित्र, दृढ आणि हलकी कवचेही.
4.33.34
प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च ।
नेमे जातु न युद्ध्य्रेयुरिति मे धीयते मतिः ॥ ४.३३.३४ ॥
त्यांनी अंगावर कवचे धारण करावीत, आणि त्यांना शस्त्रेही द्यावीत; हे कधीही युद्ध करणार नाहीत असे माझे मन ठरले आहे.
4.33.35
तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं शीघ्रं त्वरितमानसः ।
शतानीकः स पार्थभ्यो रथान्राजन्समादिशत् ॥ ४.३३.३५ ॥
राजाचे ते बोलणे ऐकून त्वरित मनाने शतानीकाने, हे राजा, पांडवांसाठी रथ तयार करण्याची आज्ञा दिली.
4.33.36
सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च ।
तान्दृष्ट्वा सहसा सूता राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ ४.३३.३६ ॥
सहदेवासाठी, राजासाठी (युधिष्ठिरासाठी), भीमासाठी आणि नकुलासाठीही. त्यांना पाहून राजभक्तीने पुढे झालेले सारथी तत्काळ (धावले).
4.33.37
निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीघ्रमयोजयन् ।
कवचानि विचित्राणि नवानि च दृढानि च ॥ ४.३३.३७ ॥
राजाने दिलेल्या आज्ञेनुसार सारथ्यांनी त्वरित रथ जुंपले; विचित्र, नवे आणि दृढ कवचही (तयार केले).
4.33.38
विराटः प्रददौ यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते महारथाः ॥ ४.३३.३८ ॥
अक्लिष्टकर्मा अशा त्यांना विराटाने दिलेली ती कवचे शरीरावर धारण करून ते महारथी सज्ज झाले.
4.33.39
तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वशस्त्रविशारदाः ।
रथान्हेमपरिष्कारान्समास्थाय महारथाः।
पाण्डवा निर्ययुर्हृष्टा दंशिता राजसत्तम ॥ ४.३३.३९ ॥
वेगवान, वेष बदललेले, सर्व शस्त्रांत निपुण अशा त्या महारथी पांडवांनी सोन्याने सजलेल्या रथांवर आरूढ होऊन आनंदाने, सज्ज होऊन प्रस्थान केले — हे राजश्रेष्ठा!
4.33.40
विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुङ्गवाः ।
चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ॥ ४.३३.४० ॥
कुरुश्रेष्ठ, सत्यपराक्रमी असे ते चार शूर बंधू पांडव एकत्र होऊन विराटाच्या मागोमाग गेले.
4.33.41
दीर्घानां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम् ।
उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां वीराश्चापेष्वयोजयन् ॥ ४.३३.४१ ॥
लांब व दृढ धनुष्यांच्या दोरीचे फास त्या वीरांनी आपल्या बलानुसार ओढून धनुष्यांवर चढवले.
4.33.42
ततः सुवाससः सर्वे वीराश्चन्दनरूषिताः ।
चोदिता नरदेवेन क्षिप्रमश्वानचोदयन् ॥ ४.३३.४२ ॥
मग सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या, चंदनाने लिंपलेल्या सर्व वीरांनी राजाच्या प्रेरणेने त्वरित घोड्यांना हाकले.
4.33.43
ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्तः साधुवाहिनः ।
चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पत्रिणामिव पङ्क्तयः ॥ ४.३३.४३ ॥
सोन्याने आच्छादलेले, विशाल, उत्तम वाहक घोडे हाकले जाताच पक्ष्यांच्या रांगांसारखे दिसू लागले.
4.33.44
भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
स्वारूढा युद्धकुशलैर्महामात्राधिरोहिताः ॥ ४.३३.४४ ॥
भयानक रूपाचे हत्ती, मदाने गळणारी गंडस्थळे व तोंडे असलेले, युद्धकुशल माहुतांनी उत्तम प्रकारे स्वार केलेले.
4.33.45
क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षाष्टिहायनाः ।
राजानमन्वयुः पश्चात्क्रामन्त इव पर्वताः ॥ ४.३३.४५ ॥
वर्षणारे मेघ जणू, सुंदर दात असलेले, साठ वर्षांचे ते हत्ती राजाच्या मागून चालले; जणू चालणारे पर्वत.
4.33.46
दृढायुधजनाकीर्णं रथाश्वगजसंकुलम् ।
तद्बलाग्रं विराटस्य शक्रस्येव तदा बभौ ॥ ४.३३.४६ ॥
दृढ शस्त्रधारी लोकांनी भरलेली, रथ, घोडे व हत्तींनी दाटलेली विराटाच्या सैन्याची अग्रभाग तेव्हा इंद्राप्रमाणे चमकली.
4.33.47
तं प्रयान्तं महाराज निनीषन्तं गवां पदम् ।
विशारदानां वैश्यानां प्रकृष्टानां तदा नृप ॥ ४.३३.४७ ॥
हे महाराजा, हे नृपा, तेव्हा गायींचे स्थान नेण्याची इच्छा करून निघालेल्या त्याला कुशल, श्रेष्ठ वैश्यांनी पाहिले.
4.33.48
विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम् ।
अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च ।
विंशच्चाश्वसहस्राणि मात्स्यानां त्वरितं ययुः ॥ ४.३३.४८ ॥
वीस हजार अनुयायी माणसे, आठ हजार रथ, हजार हत्ती, वीस हजार घोडे — मत्स्यांचे सैन्य वेगाने निघाले.
4.33.49
तदनीकं विराटस्य शुशुभेऽतीव भारत ।
वसन्ते बहुपुष्पाढ्यं काननं चित्रितं यथा ॥ ४.३३.४९ ॥
हे भरता, विराटाचे ते सैन्य अत्यंत शोभू लागले, जसे वसंतात अनेक फुलांनी भरलेले अरण्य विचित्र रंगांनी सजते.