Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 4.34

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.34.1

निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ॥ ४.३४.१ ॥

सूर्य के अस्त होने पर, नगर से निकलकर व्यूह बनाए हुए वीर प्रहारी मत्स्यों ने त्रिगर्तों पर आक्रमण किया।

4.34.2

ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ॥ ४.३४.२ ॥

व्यूह बनाए हुए वे त्रिगर्त और मत्स्य, प्रहार करने वाले महाबली योद्धा, गौओं के लोभ में एक-दूसरे की ओर मुड़ पड़े।

4.34.3

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ।
ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ॥ ४.३४.३ ॥

भयंकर मदमत्त हाथी, भाले और अंकुश से प्रेरित, ग्रामणी सेनापतियों द्वारा चढ़ाए गए, कुशल हाथीसवारों के साथ।

4.34.4

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः ।
घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ४.३४.४ ॥

उनका संघर्ष भयानक, कोलाहलपूर्ण और रोंगटे खड़े कर देने वाला था; हे राजन्, वे एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे थे, और उससे राजाओं और राष्ट्रों का विनाश बढ़ता गया।

4.34.5

देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति ।
पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ॥ ४.३४.५ ॥

हे राजन्, सूर्य ढलते समय वह युद्ध देवों और असुरों के युद्ध के समान था, जिसमें पैदल, रथ, श्रेष्ठ हाथी और अश्वारोहियों की बल-प्रवाह उमड़ पड़ा था।

4.34.6

अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् ।
उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ४.३४.६ ॥

एक-दूसरे पर टूटते और एक-दूसरे को मारते हुए योद्धाओं से धरती की धूल ऊपर उठी, और कुछ भी पहचाना नहीं जा सका।

4.34.7

पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः ।
इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ॥ ४.३४.७ ॥

सेना की धूल से घिरे पक्षी भूमि पर गिर पड़े, और आपस में उड़ते बाणों के कारण सूर्य छिप गया।

4.34.8

खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत ॥ ४.३४.८ ॥

आकाश जुगनुओं से भरे हुए जैसा हो गया।

4.34.9

रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा ।
नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ॥ ४.३४.९ ॥

सोने से मढ़े धनुष बिजली की तरह चमकते हुए घूम रहे थे; गर्जना करते लोकवीरों के बाएँ और दाएँ हाथ बाण चला रहे थे।

4.34.10

रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः ।
सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ॥ ४.३४.१० ॥

रथ रथों से भिड़ गए, पैदल सैनिक पैदल सैनिकों से, घुड़सवार घुड़सवारों से, और महागज गजों से भी भिड़ गए।

4.34.11

असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि ।
संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ४.३४.११ ॥

तलवारों, पट्टसों, शक्तियों और तोमरों से भी क्रोधित योद्धा युद्ध में एक-दूसरे को मारने लगे।

4.34.12

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः ।
न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ॥ ४.३४.१२ ॥

परिघ हाथ में लिए हर्षित होकर युद्ध में एक-दूसरे को मारते हुए, अत्यंत क्रुद्ध शूरवीर पीठ फेरने में समर्थ नहीं हुए।

4.34.13

रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ॥ ४.३४.१३ ॥

लाल होंठों वाला, सुन्दर नाक, सँवारी हुई दाढ़ी और भली-भाँति सजा हुआ, धूल में गिरे कुंडलों वाला एक कटा हुआ सिर दिखाई दिया।

4.34.14

दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः ।
सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ॥ ४.३४.१४ ॥

उस महायुद्ध में क्षत्रिय वीरों के कटे हुए अंग सब ओर दिखाई दे रहे थे, जो साल वृक्ष के तनों के समान थे।

4.34.15

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ ४.३४.१५ ॥

वहाँ धरती नागों के शरीरों जैसी और चंदन से लिपटी हुई भुजाओं से, तथा कुंडलों सहित सिरों से पटी पड़ी थी।

4.34.16

यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते ।
बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ॥ ४.३४.१६ ॥

जैसे कोई श्याम वर्ण की युवती चिकने, चाँदी-से रंगे दो वस्त्र धारण किए शोभा देती है, वैसे ही वह धरती शोभित हो रही थी।

4.34.17

उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता ।
कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ॥ ४.३४.१७ ॥

रक्त की वर्षा से धरती की धूल शांत हो गई, भयानक मोह छा गया और मर्यादा का लोप हो गया।

4.34.18

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा ।
व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ॥ ४.३४.१८ ॥

तब धर्मात्मा युधिष्ठिर भी भाइयों के साथ व्यूह बनाकर विराट के पक्ष में युद्ध करने लगे।

4.34.19

आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ॥ ४.३४.१९ ॥

युधिष्ठिर ने स्वयं को बाज़ की तरह बनाकर चोंच का स्थान लिया; यमल भाई दोनों पंख बने, और वृकोदर (भीम) पूँछ बने।

4.34.20

सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ॥ ४.३४.२० ॥

वहाँ कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने एक हज़ार (रथों) को मार गिराया; और अत्यन्त क्रुद्ध भीमसेन, जो सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे, उस वीर ने दो हज़ार रथों को परलोक पहुँचा दिया।

4.34.21

नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् ।
शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ॥ ४.३४.२१ ॥

नकुल ने तीन सौ को मारा, सहदेव ने चार सौ को; शतानीक ने सौ को मारा और मदिराश्व ने चार सौ को।

4.34.22

प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ ।
आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ॥ ४.३४.२२ ॥

त्रिगर्तों की प्रसन्न और विशाल सेना पर वे दोनों महाबली अत्यन्त क्रुद्ध होकर टूट पड़े—बाल से बाल पकड़कर, रथ से रथ भिड़ाकर।

4.34.23

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम् ।
जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ॥ ४.३४.२३ ॥

त्रिगर्तों को देखकर वे दोनों उस महती सेना में प्रविष्ट हुए; और सूर्यदत्त तथा वलल भी पीछे से चले गए।

4.34.24

शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः ।
विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ॥ ४.३४.२४ ॥

विराट के पुत्र शंख, जो महान धनुर्धर और महाबली थे, युद्ध में शूरवीरों को मारते हुए उस महती सेना में प्रविष्ट हुए।

4.34.25

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान् ।
कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ॥ ४.३४.२५ ॥

वहाँ उस युद्ध में विराट ने पाँच सौ रथ, सौ हाथी और उसी प्रकार एक हज़ार घोड़े मारे।

4.34.26

चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः ।
त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ॥ ४.३४.२६ ॥

रथियों में श्रेष्ठ वह रथ से विविध मार्गों पर चलते हुए युद्ध में स्वर्णरथ वाले त्रिगर्तों के सुशर्मा तक जा पहुँचा।

4.34.27

तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ॥ ४.३४.२७ ॥

वे दोनों महाधनुर्धर और महाबली वहाँ एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे, जैसे गायों के बीच दो साँड़ एक-दूसरे को टक्कर मारते हैं।

4.34.28

राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ ।
कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ॥ ४.३४.२८ ॥

क्रोध से भरे, असहिष्णु, अस्त्रों में निपुण वे दोनों राजसिंह तीखे बाणों और तलवार, शक्ति व परशु के साथ चमक उठे।

4.34.29

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः ।
शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ॥ ४.३४.२९ ॥

तब दोनों रथी अपने-अपने रथों से चारों ओर से एक-दूसरे की ओर बढ़े और बादलों की जलधारा के समान तेज़ी से बाण बरसाने लगे।

4.34.30

अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ ।
कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ॥ ४.३४.३० ॥

एक-दूसरे पर अत्यंत क्रुद्ध, दो हाथियों के समान दाँतों से जैसे, वे दोनों अस्त्रनिपुण युद्ध में तीखे बाणों से एक-दूसरे को चीरने लगे।

4.34.31

मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ४.३४.३१ ॥

मत्स्यराज ने तीखे बाणों से सुशर्मा को बींध दिया। फिर पाँच-पाँच बाणों से उसने चारों घोड़ों को बींध डाला।

4.34.32

द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः ।
तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ॥ ४.३४.३२ ॥

दो बाणों से उसने सारथी को और तीन तेज़ बाणों से ध्वजा को बींध दिया। उसी प्रकार युद्ध में मदमत्त सुशर्मा ने मत्स्यराज को पचास तीखे बाणों से बींध दिया, क्योंकि वह परम अस्त्रों का ज्ञाता था।

4.34.33

तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे ।
नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ॥ ४.३४.३३ ॥

हे राजेन्द्र, उस महायुद्ध में सायंकाल के समय धूल से ढकी हुई अवस्था में दोनों पक्षों की समस्त सेनाएँ एक-दूसरे को पहचान न सकीं।