महाभारत · अध्याय 4.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.34.1
निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ॥ ४.३४.१ ॥
सूर्य मावळल्यावर, नगरातून बाहेर पडलेल्या शूर मत्स्यांनी व्यूहरचना केलेल्या सैन्यासह त्रिगर्तांवर हल्ला केला.
4.34.2
ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ॥ ४.३४.२ ॥
व्यूहरचना केलेले ते त्रिगर्त आणि मत्स्य, गाईंच्या लोभाने महाबलवान झालेले, एकमेकांकडे वळले.
4.34.3
भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ।
ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ॥ ४.३४.३ ॥
भयंकर मदोन्मत्त हत्ती, भाले आणि अंकुशांनी प्रेरित, नायकांनी स्वार झालेले, कुशल हत्तीस्वारांसह.
4.34.4
तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः ।
घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ४.३४.४ ॥
त्यांचा संग्राम भयंकर, गोंधळाचा आणि रोमांच उभे करणारा होता; हे राजा, एकमेकांवर प्रहार करून त्यांनी राजांचा आणि राष्ट्रांचा विनाश वाढवला.
4.34.5
देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति ।
पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ॥ ४.३४.५ ॥
हे राजा, सूर्य कलत असताना तो संग्राम देवासुरयुद्धासारखा होता; पायदळ, रथ, श्रेष्ठ हत्ती आणि घोडेस्वार यांचा बलप्रवाह त्यात होता.
4.34.6
अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् ।
उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ४.३४.६ ॥
एकमेकांवर चालून जाऊन एकमेकांना मारताना भूमीची धूळ वर उठली; काहीच ओळखता येत नव्हते.
4.34.7
पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः ।
इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ॥ ४.३४.७ ॥
सैन्याच्या धुळीने झाकलेले पक्षी जमिनीवर पडले; एकमेकांवरून उडणाऱ्या बाणांमुळे सूर्य लपला.
4.34.8
खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत ॥ ४.३४.८ ॥
आकाश काजव्यांनी भरल्यासारखे झाले.
4.34.9
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा ।
नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ॥ ४.३४.९ ॥
सोन्याने मढलेली धनुष्ये विजेसारखी फिरत होती; गर्जना करणाऱ्या लोकवीरांचे डावे-उजवे हात बाण सोडत होते.
4.34.10
रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः ।
सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ॥ ४.३४.१० ॥
रथ रथांशी, पायदळ पायदळाशी, घोडेस्वार घोडेस्वारांशी आणि महागज गजांशी भिडले.
4.34.11
असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि ।
संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ४.३४.११ ॥
तलवारी, पट्टस, शक्ती आणि तोमरांनी संतप्त योद्ध्यांनी युद्धात एकमेकांना मारले.
4.34.12
निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः ।
न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ॥ ४.३४.१२ ॥
युद्धात एकमेकांना मारणारे, हातात परिघ घेतलेले, हर्षित आणि अतिसंतप्त शूर पाठ फिरवू शकले नाहीत.
4.34.13
रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ॥ ४.३४.१३ ॥
लाल ओठ, सुंदर नाक, नीटनेटकी दाढी आणि उत्तम अलंकार असलेले, धुळीत विखुरलेल्या कुंडलांचे एक छिन्न मस्तक दिसले.
4.34.14
दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः ।
सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ॥ ४.३४.१४ ॥
त्या महायुद्धात वीरांनी सर्वत्र छिन्न केलेले, सालवृक्षाच्या खोडांसारखे क्षत्रियांचे अवयव दिसत होते.
4.34.15
नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ ४.३४.१५ ॥
तेथे पृथ्वी नागदेहासारख्या, चंदनलिप्त बाहूंनी आणि कुंडलांसह मस्तकांनी आच्छादित झाली होती.
4.34.16
यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते ।
बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ॥ ४.३४.१६ ॥
गुळगुळीत, चांदीच्या रंगात रंगवलेली दोन वस्त्रे धारण केलेली श्यामवर्णी तरुणी जशी शोभते, तशीच ती पृथ्वी शोभत होती.
4.34.17
उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता ।
कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ॥ ४.३४.१७ ॥
रक्ताच्या वर्षावाने पृथ्वीवरील धूळ शांत झाली; भयंकर मोह प्रविष्ट झाला; मर्यादा ओलांडली गेली.
4.34.18
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा ।
व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ॥ ४.३४.१८ ॥
तेव्हा धर्मात्मा युधिष्ठिरही बंधूंसह व्यूह रचून विराटाच्या बाजूने युद्ध करू लागला.
4.34.19
आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ॥ ४.३४.१९ ॥
युधिष्ठिराने स्वतःला ससाण्यासारखे रचून चोचीच्या जागी उभे राहिले; यमल बंधू पंख झाले आणि वृकोदर (भीम) शेपटी झाला.
4.34.20
सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ॥ ४.३४.२० ॥
तेथे कुन्तीपुत्र युधिष्ठिराने एक हजार जणांना ठार केले; आणि सर्व शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीमसेनाने अत्यंत संतप्त होऊन त्या वीराने दोन हजार रथांना परलोकाला पाठवले.
4.34.21
नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् ।
शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ॥ ४.३४.२१ ॥
नकुलाने तीनशे जणांना, सहदेवाने चारशे जणांना ठार केले; शतानीकाने शंभर जणांना, मदिराश्वाने चारशे जणांना ठार केले.
4.34.22
प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ ।
आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ॥ ४.३४.२२ ॥
त्रिगर्तांच्या आनंदी आणि प्रचंड सेनेवर ते दोघे महाबलवान अत्यंत संतप्त होऊन तुटून पडले—केसांना केस भिडवून, रथाला रथ भिडवत.
4.34.23
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम् ।
जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ॥ ४.३४.२३ ॥
त्रिगर्तांना हेरून ते दोघे त्या महासेनेत शिरले; सूर्यदत्त आणि वलल हेही मागून पुढे गेले.
4.34.24
शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः ।
विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ॥ ४.३४.२४ ॥
विराटाचा पुत्र शंख, महान धनुर्धर आणि महाबलवान, युद्धात शूरांना मारत त्या महासेनेत शिरला.
4.34.25
विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान् ।
कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ॥ ४.३४.२५ ॥
तेथे त्या युद्धात विराटाने पाचशे रथ, शंभर हत्ती आणि तसेच हजार घोडे ठार केले.
4.34.26
चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः ।
त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ॥ ४.३४.२६ ॥
रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो रथातून विविध मार्गांनी फिरत युद्धात सुवर्णरथी त्रिगर्तांच्या सुशर्म्याजवळ पोहोचला.
4.34.27
तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ॥ ४.३४.२७ ॥
ते दोघे महाधनुर्धर आणि महाबली तेथे एकमेकांवर प्रहार करू लागले, जसे गाईंमध्ये दोन बैल एकमेकांना धडकतात.
4.34.28
राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ ।
कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ॥ ४.३४.२८ ॥
अत्यंत संतप्त, असहिष्णु, अस्त्रविद्येत निपुण ते दोन राजसिंह तीक्ष्ण बाण, तलवार, शक्ती व परशू घेऊन तळपले.
4.34.29
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः ।
शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ॥ ४.३४.२९ ॥
मग ते दोन रथी आपापल्या रथांतून सर्व बाजूंनी एकमेकांकडे सरसावले आणि ढगांच्या जलधारांप्रमाणे वेगाने बाण सोडू लागले.
4.34.30
अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ ।
कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ॥ ४.३४.३० ॥
एकमेकांवर अत्यंत संतप्त होऊन, दोन हत्ती सुळ्यांनी धडकावे तसे, अस्त्रनिपुण ते दोघे युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांना फाडू लागले.
4.34.31
मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः ।
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ४.३४.३१ ॥
मत्स्यराजाने तीक्ष्ण बाणांनी सुशर्म्याला विद्ध केले. मग प्रत्येकी पाच बाणांनी चारही घोड्यांना विद्ध केले.
4.34.32
द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः ।
तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ॥ ४.३४.३२ ॥
दोन बाणांनी सारथ्याला आणि तीन वेगवान बाणांनी ध्वजाला विद्ध केले. त्याचप्रमाणे युद्धात मदोन्मत्त सुशर्म्याने, परम अस्त्रांत निपुण असल्यामुळे, पन्नास तीक्ष्ण बाणांनी मत्स्यराजाला विद्ध केले.
4.34.33
तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे ।
नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ॥ ४.३४.३३ ॥
हे राजेन्द्रा, त्या महायुद्धात संध्याकाळी धुळीने झाकलेले असल्यामुळे दोन्ही बाजूंचे सर्व सैन्य एकमेकांना ओळखू शकले नाही.