महाभारत · अध्याय 4.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.47.1
ततो दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् ।
द्रोणं च रथिशार्दूलं कृपं च सुमहाबलम् ॥ ४.४७.१ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन युद्धात भीष्माला, रथिकांमधील वाघ असलेल्या द्रोणाला आणि अत्यंत बलवान कृपाला म्हणाला.
4.47.2
उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत् ।
पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तद्ब्रुवन् ॥ ४.४७.२ ॥
हे आचार्य, ही गोष्ट मी आणि कर्णाने वारंवार सांगितली आहे; तरीही पुन्हा सांगेन, कारण सांगून मला समाधान होत नाही.
4.47.3
पराजितैर्विवस्तव्यं तैश्च द्वादशवत्सरान् ।
वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः ॥ ४.४७.३ ॥
पराजित झालेल्यांनी बारा वर्षे वनात आणि एखाद्या देशात अज्ञात राहून वास करावा; हाच आमचा पण आहे.
4.47.4
तेषां न तावन्निर्वृत्तो वत्सरः स त्रयोदशः ।
अज्ञातवासे बीभत्सुरथास्माभिः परिश्रुतः ॥ ४.४७.४ ॥
त्यांचे ते तेरावे वर्ष अजून पूर्ण झालेले नाही; अज्ञातवासात बीभत्सु (अर्जुन) आम्हांकडून ओळखला गेला.
4.47.5
अनिर्वृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः ।
पुनर्द्वादशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः ॥ ४.४७.५ ॥
परंतु निर्वासन पूर्ण होण्यापूर्वीच जर बीभत्सु (अर्जुन) परत आला असेल, तर पांडव पुन्हा बारा वर्षे वनात राहतील.
4.47.6
लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत् ।
हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति ॥ ४.४७.६ ॥
लोभामुळे किंवा मोहामुळे त्यांनी आम्हांला ओळखले नसेल; त्यांची न्यूनता किंवा अधिकता भीष्मच जाणण्यास योग्य आहेत.
4.47.7
अर्थानां हि पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः ।
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा ॥ ४.४७.७ ॥
कार्यांमध्ये द्विधेत नेहमी संशय असतो. एका प्रकारे विचारलेली गोष्ट पुन्हा दुसऱ्या प्रकारे घडते.
4.47.8
उत्तरं मार्गमाणानां मात्स्यसेनां युयुत्सताम् ।
यदि बीभत्सुरायातः किंतु कृत्यमतः परम् ॥ ४.४७.८ ॥
उत्तर मत्स्यसेनेचा शोध घेत असताना, युद्धेच्छुकांमध्ये जर बीभत्सु (अर्जुन) आला असेल, तर यानंतर काय करायचे?
4.47.9
त्रिगर्तानां कृतं कार्यं पाण्डवानां च मार्गणम् ।
विप्रकारैर्हि मात्स्येन सुशर्मा बाधित पुरा ॥ ४.४७.९ ॥
त्रिगर्तांचे कृत्य आणि पांडवांचा शोध; कारण पूर्वी मत्स्याने आपल्या अपराधांनी सुशर्म्याला पीडिले होते.
4.47.10
तेषां भयाभिपन्नानां वस्तानां त्राणभिच्छताम् ।
अभयं याचमानानां तदाऽस्माभिः परिश्रुतम् ॥ ४.४७.१० ॥
भयाने ग्रासलेल्या, संरक्षणाची इच्छा करणाऱ्या, अभयाची याचना करणाऱ्या त्या रहिवाशांना तेव्हा आम्ही वचन दिले होते.
4.47.11
प्रथमं वैर्ग्रहीतव्यं मात्स्यानां गोधनं महत् ।
अष्टम्याश्चापराह्णे तु इति नस्तैः समाहितम् ॥ ४.४७.११ ॥
प्रथम त्यांनी मत्स्यांचे मोठे गोधन घ्यावे; अष्टमीच्या अपराह्नी असे आमच्यात ठरले होते.
4.47.12
नवम्यां पुनरस्माभिः सूर्यस्योदयनं प्रति ।
इमा गावो ग्रहीतव्या याते मत्स्ये गवांपदम् ॥ ४.४७.१२ ॥
नवमीला पुन्हा आमच्याकडून, सूर्योदयाच्या दिशेने, मत्स्य गेल्यावर, गोमार्गावर, या गायी घेतल्या जाव्यात.
4.47.13
इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मन्त्रोऽभून्नागसाह्वये ।
पाण्डवानां परिज्ञाने सर्वेषां नः परस्परम् ॥ ४.४७.१३ ॥
अशा प्रकारे नागसाह्वयात पांडवांचा शोध घेण्याबाबत आमचा सर्वांचा निश्चय आणि मसलत झाली.
4.47.14
ते वा गाश्च नयिष्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः ।
अस्मान्वाऽप्यतिसन्धाय कुर्युर्मात्स्येन संगतिम् ॥ ४.४७.१४ ॥
ते गायी घेऊन जातील, किंवा पराभूत झाले असतील तर, किंवा आम्हांस फसवून मत्स्यराजाशी संगत करतील.
4.47.15
अथवा तानुपादाय मात्स्यो जानपदैः सह ।
सर्वथा सेनया सार्धमस्मानेष युयुत्सति ॥ ४.४७.१५ ॥
अथवा मत्स्यराज त्यांना घेऊन, जनपदवासीयांसह, सर्व प्रकारे सैन्यासह आमच्याशी युद्ध करू इच्छितो.
4.47.16
तेषामेको महावीर्यः कश्चिदेव पुनःसरः ।
अस्माञ्जेतुमिहायातो मात्स्यो वाऽपि स्वयं भवेत् ॥ ४.४७.१६ ॥
त्यांच्यातील एक महापराक्रमी, कोणी तरी पाठलाग करणारा, आम्हांस जिंकण्यासाठी येथे आला आहे; किंवा स्वतः मत्स्यराजच असावा.
4.47.17
यद्येष राजा मात्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः ।
सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः ॥ ४.४७.१७ ॥
हा मत्स्यांचा राजा असो, किंवा बीभत्सु (अर्जुन) आलेला असो, आम्हा सर्वांना त्याच्याशी युद्ध करावेच लागेल, असा आमचा करार झाला होता.
4.47.18
अथ कस्मात्थिता ह्येते रथेषु रथिसत्तमाः ।
भीष्मद्रोणकृपाः कर्णो विकर्णो द्रौणिरेव च।
संभ्रान्तमनसः सर्वे प्राप्ते ह्यस्मिन्धनञ्जये ॥ ४.४७.१८ ॥
मग हे रथश्रेष्ठ रथांवर का उभे आहेत? भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, विकर्ण आणि द्रोणपुत्र — धनंजय आल्यावर सर्वजण घाबरलेल्या मनाने उभे आहेत.
4.47.19
नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोस्ति तथाऽऽत्मा प्रणिधीयताम् ।
सर्वलोकेन वा युद्धं देवैर्वाऽस्तु सवासवैः ॥ ४.४७.१९ ॥
युद्धाशिवाय दुसरे श्रेय नाही; म्हणून मन स्थिर कर. सर्व लोकांशी किंवा वासवासह देवांशी युद्ध होवो.
4.47.20
अनाच्छिन्ने धनेऽस्माकमथ शक्रेण वज्रिणा ।
यमेन वाऽपि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत् ॥ ४.४७.२० ॥
वज्रधारी शक्राने किंवा यमाने युद्धात आमचे धन हिरावून घेतले नसले तरी, हस्तिनापुराला कोण जाईल?
4.47.21
शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने ।
को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः ॥ ४.४७.२१ ॥
बाणांनी घायाळ होऊन, दाट अरण्यात विखुरलेल्या पायदळांपैकी कोण जिवंत राहील? घोड्यांबाबतही संशय आहे.
4.47.22
आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् ।
जानामि च मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः ॥ ४.४७.२२ ॥
आचार्यांना मागे ठेवून तशीच नीती ठरवावी. त्यांचा हेतू मला ठाऊक आहे; म्हणूनच तो आम्हाला जणू भयभीत करीत आहे.
4.47.23
अर्जुने चापि संप्रीतिमधिकामुपलक्षये ।
तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति ।
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.४७.२३ ॥
अर्जुनाविषयीही मला अधिक प्रेम दिसते. बीभत्सु (अर्जुन) येत असल्याचे पाहून तो त्याची स्तुती करतो. म्हणून सेना मोडू नये अशी नीती ठरवावी.
4.47.24
अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन्कृच्छ्रे शत्रुवशं गता ।
यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.४७.२४ ॥
मार्गदर्शक नसताना, या कठीण अरण्यात आपण शत्रूच्या स्वाधीन झालो आहोत; सेना भरकटू नये अशी नीती ठरवावी.
4.47.25
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे ।
स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः ॥ ४.४७.२५ ॥
घोड्यांचा खिंकाळण्याचा आवाज ऐकून शत्रूकडून कोणती प्रशंसा होईल? उभे असोत वा चालत असोत, घोडे नेहमी खिंकाळतात.
4.47.26
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः ।
स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा ॥ ४.४७.२६ ॥
वारे सदा वाहते, इंद्र नित्य पाऊस पाडतो, आणि मेघगर्जनेचा आवाजही अनेकदा ऐकू येतो.
4.47.27
भीषयन्पाण्डवेयेभ्यो भवान्सर्वानिमाञ्जनान् ।
प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते ॥ ४.४७.२७ ॥
पांडवांना भीती घालत, सर्व सैन्यांच्या पुढे असलेल्या या लोकांसमोर तुम्ही बेलगाम खूप बोलत आहात.
4.47.28
यथैवाश्वान्मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः ।
हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा ॥ ४.४७.२८ ॥
घोडे शोधणारे आणि ते मिळवू इच्छिणारे जसे खिंकाळणे ऐकतात, तसेच तुम्ही हे ऐकत आहात.
4.47.29
किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते ।
अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वाऽस्मासु केवलम् ॥ ४.४७.२९ ॥
येथे पार्थाचे (अर्जुनाचे) कार्य काय, किंवा तो कसा प्रशंसिला जातो? केवळ आमच्याविषयी इच्छा, द्वेष किंवा रागामुळेच.
4.47.30
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः ।
नैते महाहवे घोरे संप्रष्टव्याः कथंचन ॥ ४.४७.३० ॥
आचार्य हे दयाळू, प्राज्ञ आणि संकट पाहणारे असतात; या भयंकर महायुद्धात त्यांना कोणत्याही प्रकारे विचारू नये.
4.47.31
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च ।
कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र सोभनः ॥ ४.४७.३१ ॥
विचित्र प्रासादांत, सभांमध्ये, पानभोजनाच्या मेळाव्यांत विचित्र कथा सांगत तेथील पंडित शोभून दिसत.
4.47.32
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि ।
इष्वस्त्रे चापसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ४.४७.३२ ॥
जनसभेत ते अनेक अद्भुत प्रकार दाखवतात; बाण, अस्त्र आणि धनुष्य सांधण्यात तेथील निपुण शोभून दिसत.
4.47.33
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च ।
अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ४.४७.३३ ॥
शत्रूंच्या दुर्बलता जाणण्यात, माणसांच्या आचरणात आणि अन्नसंस्कारातील दोषांत तेथील पंडित शोभून दिसत.
4.47.34
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः ।
विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः ॥ ४.४७.३४ ॥
पंडितांना मागे ठेवून, शत्रूच्या गुणांचे कौतुक करणारे बनवून, शत्रू निश्चितपणे मारला जाईल अशी नीती आखावी.
4.47.35
गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम् ।
आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः ॥ ४.४७.३५ ॥
या गायी पुढे उभ्या राहोत, सेनेची तत्काळ व्यूहरचना करावी; जिथे आपण शत्रूंशी लढू तिथे रक्षक नेमावेत.