મહાભારત · અધ્યાય 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.5.1
कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ ।
मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात् ॥ ४.५.१ ॥
તમે કહેલાં કર્મો તમે કરશો. નિશ્ચય પ્રમાણે મારી બુદ્ધિ પણ એ જ યોગ્ય માને છે.
4.5.2
पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु ।
सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ॥ ४.५.२ ॥
આ આપણા પુરોહિત છે. દ્રુપદના નિવાસમાં સૂતો અને રસોઈયાઓ સાથે તેઓ અગ્નિહોત્રોનું રક્ષણ કરે.
4.5.3
इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् ।
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥ ४.५.३ ॥
ઇન્દ્રસેન જેમાં મુખ્ય છે તેઓ કેવળ રથો લઈને ઝડપથી દ્વારવતી જાય, એવો મારો મત છે.
4.5.4
इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका ।
पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह ॥ ४.५.४ ॥
દ્રૌપદીની આ સ્ત્રીઓ અને બધી પરિચારિકાઓ સૂતો અને રસોઈયાઓ સાથે પાંચાલો પાસે જ જાય.
4.5.5
सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः ।
अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि।
गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति ॥ ४.५.५ ॥
સૌએ એમ કહેવું જોઈએ કે પાંડવો ઓળખાય નહીં. મધ્યરાત્રિએ મહાત્માઓ, ભિક્ષા આપનારા બ્રાહ્મણોને પણ, અમને બધાને છોડીને દ્વૈતવનથી ચાલ્યા ગયા.
4.5.6
एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक् ।
धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत् ॥ ४.५.६ ॥
આ રીતે તેઓ એકબીજાની વિદાય લઈ, જુદા જુદા કર્મો કહીને, ધૌમ્યની વિદાય લેતા ગયા; અને તેમણે તેમને આ મંત્રણા કહી.
4.5.7
तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् ।
धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान् ॥ ४.५.७ ॥
ધર્માત્મા, સર્વ ધર્મવિશેષોના જ્ઞાતા પુરોહિત ધૌમ્યે તે પુરુષશ્રેષ્ઠ પાંડવોને ઉપદેશ આપ્યો, હે રાજન.
4.5.8
विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप ।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः ॥ ४.५.८ ॥
હે રાજન, જગતમાં આ સર્વ આચરણ તમે જાણો છો. જાણેલું હોવા છતાં, હિતેચ્છુઓએ સ્નેહથી કહેવું જોઈએ.
4.5.9
अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ।
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति ॥ ४.५.९ ॥
તેથી હું ફક્ત કારણ કહું છું, સાંભળો. હે રાજપુત્રો, રાજભવનમાં પ્રવેશીને, ત્યાં વિચરીને અને વસીને પણ કોઈ નાશ ન પામે, એ હું તમને કહું છું.
4.5.10
दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि ।
अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम् ॥ ४.५.१० ॥
હે કૌરવ્ય, કુરુભવનમાં જન્મ્યા છતાં, માનને યોગ્ય હોવા છતાં અપમાનિત થઈને, છૂપા રહીને એક વર્ષ સુધી રહેવું.
4.5.11
दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत् ।
न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ॥ ४.५.११ ॥
યોગ્ય દ્વારથી પ્રવેશ મેળવનારે જ રાજાને જોવા; રાજસંપત્તિ પર વિશ્વાસ ન રાખવો; રાજા પૂછ્યા વિના ક્યારેય ઉપદેશ ન આપવો.
4.5.12
तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत् ॥ ४.५.१२ ॥
પરંતુ મૌન રહીને તેમની સેવા કરવી, અને યોગ્ય સમયે તેમનો સારી રીતે સત્કાર કરવો.
4.5.13
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ ४.५.१३ ॥
જૂઠું બોલનારા લોકો પર રાજાઓ ઈર્ષ્યા કરે છે; એ જ રીતે ખોટું બોલનાર મંત્રીનું પણ અપમાન કરે છે.
4.5.14
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि ।
एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥ ४.५.१४ ॥
આ જાણ્યા પછી અતિ નાનાં કાર્યો પણ કરવાં; આ રીતે વર્તતા રાજાનું ક્યારેય નુકસાન થતું નથી.
4.5.15
पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान ।
भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः ॥ ४.५.१५ ॥
આ રાજા પાંડવોનો અગ્નિ છે; જગતમાં સર્વ શસ્ત્રોથી યુક્ત મહાન છે; પ્રાણીઓનો પાલક અને રક્ષક છે; મનુષ્યરૂપે રહેલો છે.
4.5.16
सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् ।
राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत ॥ ४.५.१६ ॥
સર્વ રીતે વર્તતાં, દોષ સ્પર્શે નહીં એ રીતે રાજાની સેવા કરનારનું આચરણ જાણો.
4.5.17
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥ ४.५.१७ ॥
બુદ્ધિમાને ક્ષત્રિય, સાપ અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણનું ક્યારેય અપમાન ન કરવું, ભલે તેઓ નિર્બળ હોય.
4.5.18
एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ ४.५.१८ ॥
આ ત્રણેય અપમાનિત થાય તો માણસને બાળી નાખે છે; તેથી બુદ્ધિમાનોએ રાજાનું સદા પ્રયત્નપૂર્વક સન્માન કરવું.
4.5.19
नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः ।
व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः ॥ ४.५.१९ ॥
રાજા દ્વારા માન્ય પુરુષે મર્યાદા ઓળંગવી ન જોઈએ. જગતમાં પંડિતો વ્યવહારની મર્યાદા જાણે છે.
4.5.20
न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम ।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः ॥ ४.५.२० ॥
હે શત્રુદમન, મર્યાદા ઓળંગનારને, તે પુત્ર, પૌત્ર કે ભાઈ હોય તોપણ, પરરાજાઓ માન આપતા નથી.
4.5.21
गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ ४.५.२१ ॥
રાજા દ્વારા નિયુક્ત માણસે મોટી સમૃદ્ધિ પામતાં પણ, મર્યાદાનું સતત ચિંતન કરીને પોતાને જન્માંધ સમાન માનવો.
4.5.22
धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः ॥ ४.५.२२ ॥
સાહસી માણસે હંમેશાં દ્વાર પર નજર રાખવી અને રાજાઓ પર વિશ્વાસ ન કરવો. જે આસન બીજાને ન જોઈતું હોય તે જ શોધવું.
4.5.23
यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः ।
तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन् ॥ ४.५.२३ ॥
બળવાનના સંકલ્પમાં વિઘ્ન ન નાખતાં જ્યાં બેસી શકાય, રાજકુળમાં રહેનાર પુરુષે તે જ આસન ઇચ્છવું.
4.5.24
यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् ।
न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.२४ ॥
જ્યાં બેઠેલો દુષ્ટ આચરણવાળો હોવાની શંકા જાય, ત્યાં કદી ન બેસવું. રાજભવનમાં રહેનારે આ રીતે જ વર્તવું.
4.5.25
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ ।
न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन ॥ ४.५.२५ ॥
પોતાની ભૂમિ પર ઇચ્છા મુજબ બેસી શકાય અથવા રાજાની સમીપે ઊભા રહી શકાય; પરંતુ ક્યારેય બીજાના આસનની ઇચ્છા ન રાખવી.
4.5.26
परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः ।
परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः ॥ ४.५.२६ ॥
બીજાના આસન પર બેઠેલા આ માણસને બીજાના સેવકો સભામાં ખેંચી કાઢશે; શત્રુઓ દ્વારા તે ઉપહાસનો પાત્ર બનશે.
4.5.27
नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् ।
अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते ॥ ४.५.२७ ॥
સેવક જ્યારે ધન માટે રાજાની સેવા કરે છે, ત્યારે તેની સામેનું આસન સદા નિષિદ્ધ મનાય છે.
4.5.28
दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः ।
तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः।
राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते ॥ ४.५.२८ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે જમણી કે ડાબી બાજુએ વિનયપૂર્વક ઊભા રહેવું, હે રાજન્; આગળ કે પાછળ નહીં. શસ્ત્રધારી રક્ષકોની પાછળ સ્થાન નિયત છે.
4.5.29
मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः ।
संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत् ॥ ४.५.२९ ॥
માતૃવંશ કે પોતાના વંશના નામથી, અથવા શીલથી, લોકોને પોતાના તરફ ખેંચવા માટે તેમની સાથે હંમેશાં વાત કરતા રહેવું જોઈએ.
4.5.30
पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत् ।
नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान् ॥ ४.५.३० ॥
રાજા દ્વારા સન્માનિત થવા છતાં જે માણસ પ્રતિસન્માન ન કરે, તેને રાજા કદી પ્રસન્ન કરી શકતો નથી, જેમ શિક્ષક આળસુ શિષ્યોને પ્રસન્ન કરી શકતો નથી.
4.5.31
नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा ।
आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३१ ॥
જે રાજાના નિવાસમાં વસે છે, 'હું સન્માનિત છું' એમ માનીને તેનું વાહન, પલંગ, આસન કે રથ પર ચઢવું નહિ.
4.5.32
यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् ।
उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान् ॥ ४.५.३२ ॥
ઘરથી દૂર રહેવા છતાં ચાલતાં કામોને સ્મરણમાં રાખનાર, ઉદ્યોગમાં સદા દૃઢ સંકલ્પી, આળસ રહિત અને આત્મસંયમી.
4.5.33
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् ।
दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३३ ॥
ભૂખ અને તરસથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં વિલાપ છોડી, દુઃખ વેઠીને સુખ શોધનાર રાજાના નિવાસમાં વસે.
4.5.34
करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति ॥ ४.५.३४ ॥
'હું કરીશ' એવી ભાવના રાખનાર જ રાજાઓ વચ્ચે સફળ થાય છે.
4.5.35
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३५ ॥
ગરમી હોય કે ઠંડી, રાત હોય કે દિવસ, આજ્ઞા મળે ત્યારે જે સંકોચ ન કરે, તે જ રાજાઓ વચ્ચે સિદ્ધિ પામે છે.
4.5.36
नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः ।
मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः ।
ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३६ ॥
કુશળ અમાત્યે, કૃપા મળી હોય તો પણ ક્યારેય તુચ્છકાર ન કરવો; સન્માન મળે ત્યારે હર્ષિત ન થવું, અપમાન થાય ત્યારે દુઃખી ન થવું. સરળ, કોમળ અને સત્યવાદી જ રાજાઓ વચ્ચે સિદ્ધિ પામે છે.
4.5.37
नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः ।
समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३७ ॥
લાભથી હર્ષ ન પામે અને અપમાન થતાં દુઃખી ન થાય, ભરેલા ત્રાજવાની જેમ જે સમ રહે, તે રાજાના નિવાસમાં વસે.
4.5.38
अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा ।
दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३८ ॥
હે રાજન્, જે અલ્પ ઇચ્છાવાળો, ધીરજવાન, પડછાયાની જેમ સદા અનુસરનાર, દક્ષ, કુશળ અને ધીર છે, તે રાજાના નિવાસમાં વસે.
4.5.39
इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च ।
वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३९ ॥
ઇતિહાસ-પુરાણના જ્ઞાતા, સત્કથાઓમાં કુશળ, ઉદાર અને સત્યવાદી છે, તે પણ રાજાના નિવાસમાં વસે.
4.5.40
न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम् ॥ ४.५.४० ॥
રાજાની પરસ્પરની વાતચીત માણસોમાં પ્રગટ ન કરે; જેની ઈર્ષ્યા રાજાઓ કરે છે તે માણસ વિશે પણ કંઈ ન કહે.
4.5.41
नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत् ।
प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा ॥ ४.५.४१ ॥
તેમના કાર્યમાં નિયુક્ત માણસ તેમના ધનને જરાય ન અડે; લેતાં તે બંધન અથવા વધ જ પામે.
4.5.42
हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः ।
अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति ॥ ४.५.४२ ॥
હુલ્યમાં ઉપસ્થિત બે જણને જુઓ — મારો અને બીજાનો; એક બીજાને પોષે છે, મારા વિના તે બીજાને પોષે છે, એમ વિચારીને ધીર માણસ મોહિત થતો નથી.
4.5.43
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि ।
पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम् ॥ ४.५.४३ ॥
શ્રેષ્ઠ અને વિદ્વાનને છોડીને, દરેક કામમાં ખરાબ માણસને નિયુક્ત કરનારા — તેમનો સ્વભાવ પણ એવો જ હોય છે.
4.5.44
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन ।
रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.४४ ॥
બુદ્ધિમાન માણસે તેમની પત્નીઓ સાથે કોઈ પણ રીતે મૈત્રી ન કરવી; રાજમહેલમાં રહેનારે તેમનું રક્ષણ ન ઇચ્છવું.
4.5.45
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् ।
बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः ॥ ४.५.४५ ॥
જ્યારે કોઈ સેવકને સ્ત્રીઓ સાથે ભળેલો જોવામાં આવે, ત્યારે તેની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થાય છે; અને રાજાએ ફરીથી તેના પર શંકા કરવી.
4.5.46
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः ।
जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः ॥ ४.५.४६ ॥
સ્ત્રીઓ વચ્ચે ફરી શંકાસ્પદ બનેલા સેવકનું જીવન રાજા શા માટે સારું માને? — પોતાના સ્વભાવમાં રહેલો, બળજબરીથી દબાવાયેલો.
4.5.47
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित् ।
नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ॥ ४.५.४७ ॥
અહીં આનંદની કેટલીક બાબતો બને ત્યારે પણ તે અતિશય હર્ષ ન કરે; તેમને અનુરૂપ તેનું સન્માન કરવું.
4.5.48
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् ।
तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः ॥ ४.५.४८ ॥
હર્ષથી મૂર્ખ માણસ સ્વેચ્છાએ ખોટું કામ કરી શકે છે; તેથી રાજાએ તેના અંતઃપુરનું વર્તન તપાસવું.
4.5.49
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः ।
वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम् ॥ ४.५.४९ ॥
અંતઃપુરમાં ગયેલા તેને સ્ત્રીઓ અને નપુંસકો ચારે બાજુથી, તે જેવી રીતે વર્તે છે તેવી જ રીતે, નિઃસંશય નિંદશે.
4.5.50
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च ।
नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः ॥ ४.५.५० ॥
તેથી ગંભીર રહી, હર્ષને નિયંત્રિત કરીને, રાજાના અંતઃપુરનો વૃત્તાંત સદા બહાર ન કહેવો.
4.5.51
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम् ।
एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत् ॥ ४.५.५१ ॥
અત્યંત ગુપ્ત મંત્રણા ખુલ્લી થતાં જેમ સુખ હરી લે છે, તેમ અંતઃપુરનો વૃત્તાંત સંભળાઈને બહાર ફેલાય છે.
4.5.52
या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम् ।
उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ॥ ४.५.५२ ॥
અંદરના અને બહારના લોકોની જે વૃત્તિ કેવળ છે, બંને પ્રકારના રાજાશ્રિત સર્વની તે સાંભળો.
4.5.53
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।
अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम् ॥ ४.५.५३ ॥
રાજાએ ક્યારેય સ્ત્રીઓ પર, બહાર કે અંદર, ભરોસો ન રાખવો; રાજાશ્રિતો પર પણ ન રાખવો, કારણ કે તેઓ અત્યંત મોટો ભય ઉત્પન્ન કરી શકે.
4.5.54
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् ।
अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः ॥ ४.५.५४ ॥
પોતાને તેનો પ્રિય માનીને, રાજા ન હોય તેણે રાજાને યોગ્ય રાજરત્નોનો રાજાની જેમ ઉપયોગ ન કરવો; પંડિતે એમ ન કરવું.
4.5.55
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत् ।
भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम् ॥ ४.५.५५ ॥
જે રાજા નથી, તે રાજાની જેમ રાજયોગ્ય રત્નો અને વસ્તુઓ ભોગવે, તો રાજા તેને જીવનભર સહન નહીં કરે.
4.5.56
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता ।
तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत् ॥ ४.५.५६ ॥
તેથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે ગુપ્ત રીતે ભોગ ભોગવવો; રાજા સેવકને સમાન ભોગ આપે તો તે તેને ક્રોધમાં ધકેલી શકે.
4.5.57
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् ।
अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत् ॥ ४.५.५७ ॥
રાજા સાથે પોતાના સંતાન દ્વારા પણ કોઈની સાથે ગાઢ પ્રેમ ન કરવો; અપમાન કરનાર, અનર્થ કરનાર અને દ્વેષપાત્રને ત્યજવો.
4.5.58
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम् ।
द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः ॥ ४.५.५८ ॥
રાજાની સેવા કરનારના માણસોની આ ચતુર્વિધ સીમા ઓળંગાય તો તેનું મૂળ બે ભાગમાં કપાઈ જાય છે.
4.5.59
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः ।
तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.५९ ॥
પરંતુ આનાથી વિપરીત, અધમ માણસો દ્વારા પાળવામાં આવતી માનવ-સીમા પ્રમાણે સંબંધ રાખવો; કોઈ પણ રીતે વિરોધ ન કરવો.
4.5.60
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः ।
साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.६० ॥
રાજાના સગાં અને બળવાન માણસો સાથે સંબંધ રાખવો સારો માનવો; કોઈ પણ રીતે વિરોધ ન કરવો.
4.5.61
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः ।
प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम् ॥ ४.५.६१ ॥
તે બે નરસીમાઓ સાથે વિરોધ કરનાર અલ્પતેજસ્વીનું મૂળ પહેલાં કપાય છે; બીજું, ભય ઉત્પન્ન થાય છે.
4.5.62
उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् ।
राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते।
इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः ॥ ४.५.६२ ॥
ઉદ્ધતોનો અને કપટીઓનો જે વેષ, અને સ્પષ્ટ રાજવેષ — તેનું સેવન કરનાર વધતો નથી; બીજા બે વેષોથી બંધુઓ તેની હાંસી ઉડાવશે.
4.5.63
अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः ।
शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित् ॥ ४.५.६३ ॥
નપુંસકો, પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને સ્ત્રીઓને જોનારા પુરુષો સાથે — શક્ય હોય ત્યારે — ક્યારેય વાતચીત ન કરવી.
4.5.64
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः ।
श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः ॥ ४.५.६४ ॥
આ ત્રણ સાથે પ્રતિસંભાષણ કરનાર અચેતન પુરુષ, બાજ માંસનો ટુકડો ઝૂંટવે તેમ પોતાની સમૃદ્ધિ ગુમાવે છે.
4.5.65
ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव ।
तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित् ॥ ४.५.६५ ॥
કોઈ કારણે રાજા તરફથી સત્કાર પામનારાઓ, સામંતો અને દૂતો સાથે ક્યારેય સંસર્ગ ન કરવો.
4.5.66
न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः ।
उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.६६ ॥
બીજાઓ દ્વારા સેવાતી જગ્યાએ રાજાની આજ્ઞા વિના બુદ્ધિમાન ન જાય; જે રાજનિવાસમાં રહે તે જ ત્યાં રહે.
4.5.67
न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् ।
अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥ ४.५.६७ ॥
રાજાઓની સામે લાંબી વાતો કે બડબડાટ ન કરવો; આ ગરીબો માટે પણ મોટા સંકટનું સ્થાન છે.
4.5.68
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता ।
अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः ॥ ४.५.६८ ॥
ધન અને કામની ઇચ્છાથી રાજાની પાસે ઉપસ્થિત સ્ત્રી, તેમ જ સેવામાં નિયુક્ત સ્ત્રીને જોનાર નષ્ટ થાય છે.
4.5.69
तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः ।
तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः ॥ ४.५.६९ ॥
તેથી વિચક્ષણ પુરુષે સેવામાં રહેલી સ્ત્રી સામે ન જોવું; છીંક, વાયુ છોડવો અને થૂંકવું પણ ધીમેથી કરવું.
4.5.70
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता ।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम् ॥ ४.५.७० ॥
મજાકમાં ક્યારેય ન હસવું, કારણ કે તે મૂઢ વર્તન ગણાય છે; પરંતુ કોમળતાથી પ્રસન્નતાથી ઉપજેલું સ્મિત બતાવી શકાય.
4.5.71
न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ।
न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत् ॥ ४.५.७१ ॥
આંખો કે હાથ ક્યારેય ન હલાવવા; વાત બેદરકારીથી ન ફેંકવી; વાંકી નજરે ન જોવું; આંખોથી યોગ્ય રીતે વર્તવું.
4.5.72
भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम् ।
न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः ॥ ४.५.७२ ॥
ભ્રમર ન ચઢાવવી; અંગૂઠાથી જમીન પર લીટીઓ ન દોરવી; રાજાની સમીપ ક્યારેય ગાઢ બગાસું ન ખાવું.
4.5.73
न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च ।
स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः ॥ ४.५.७३ ॥
પ્રિય અને હિતેચ્છુઓની પ્રશંસા ન કરવી, ઈર્ષ્યા પણ ન કરવી; ત્યાં કોઈની સ્તુતિ થાય કે નિંદા થાય.
4.5.74
अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च ।
श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा ॥ ४.५.७४ ॥
પ્રિય અને હિતેચ્છુઓ દેખાય અને તેમના વચન સંભળાય ત્યારે, તેમને અમૃત જેવા વર્ણવવા.
4.5.75
न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत् ।
पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ ४.५.७५ ॥
રાજાના પ્રતિકૂળ કાર્યો કરનાર સુખી નથી થતો; તે પુત્ર હોય કે ભાઈ, ભલે પોતાના સમાન હોય.
4.5.76
अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा ।
उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च ॥ ४.५.७६ ॥
સાવધાન રહેનારે શીલસંપત્તિથી રાજાને પ્રસન્ન કરવો; અને બુદ્ધિમાને ઉદ્યમથી તથા વિવિધ શુદ્ધતાથી પણ.
4.5.77
स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते ।
असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते ॥ ४.५.७७ ॥
સ્નાન અને વસ્ત્રશુદ્ધિને શરીરની શુદ્ધિ કહેવાય છે; લૌકિક વિષયોમાં અનાસક્તિને બીજી શુદ્ધિ કહેવાય છે.
4.5.78
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ ४.५.७८ ॥
રાજા, ભોજ, વિરાટ, સમ્રાટ, ક્ષત્રિય, ભૂપતિ, નૃપ—આ શબ્દોથી જેની સ્તુતિ થાય છે, તેનું સન્માન કોણ ન કરે?
4.5.79
तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.७९ ॥
તેથી ભક્તિયુક્ત, સત્યવાદી, ઇન્દ્રિયજયી, મેધાવી, ધૃતિમાન અને પ્રાજ્ઞ પુરુષે રાજાનો આશ્રય લેવો.
4.5.80
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.८० ॥
કૃતજ્ઞ, પ્રાજ્ઞ, ઉદાર, દૃઢ ભક્તિવાળો, ઇન્દ્રિયજયી, વૃદ્ધિ પામતો અને પોતાના સ્થાને સ્થિત પુરુષે રાજાનો આશ્રય લેવો.
4.5.81
एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि ।
यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः ॥ ४.५.८१ ॥
આ તમારું યોગ્ય આચરણ વિધિપૂર્વક કહેવાયું છે. હે પાર્થ, રાજાના આશ્રયે જીવનારા પોતાના હેતુઓ પ્રાપ્ત કરશે.
4.5.82
संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः ।
ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥ ४.५.८२ ॥
આ એક વર્ષ તમે આવા આચરણ સાથે રહો. પછી તમારા રાજ્યે પહોંચીને ઇચ્છા મુજબ વર્તજો.
4.5.83
तं तथेत्यब्रुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम् ।
प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुपातिष्ठन्परंतपाः ॥ ४.५.८३ ॥
પાર્થોએ પિતા સમાન યશસ્વી પુરુષને 'તેમ જ થાઓ' કહ્યું. શત્રુઓને તપાવનારા તેઓ પ્રસન્ન થઈ તેમને પ્રણામ કરી પાસે ઊભા રહ્યા.
4.5.84
तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्त्रांश्च ब्राह्मणोऽजपत् ।
भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च ॥ ४.५.८४ ॥
તેઓ પ્રસ્થાન કરી રહ્યા હતા ત્યારે બ્રાહ્મણે તેમના માટે મંત્રો જપ્યા — કલ્યાણ, રાજ્યલાભ, પરાક્રમ અને વિજય માટે.
4.5.85
ततोऽब्रवीदसौ विप्रो वाचमाशीः प्रयुज्य च ।
स्वद्रव्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च ॥ ४.५.८५ ॥
ત્યારે તે બ્રાહ્મણે આશીર્વચન ઉચ્ચાર્યાં — પોતાનું ધન પાછું મેળવવા અને શત્રુઓનો નાશ કરવા માટે.
4.5.86
स्वस्ति वोस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ।
इत्युक्ता हृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता।
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः ॥ ४.५.८६ ॥
"તમારું કલ્યાણ થાઓ, માર્ગ મંગલમય થાઓ; પાછા ફરેલા તમને હું જોઈશ." તે બુદ્ધિમાન ગુરુએ એમ કહ્યું ત્યારે પ્રસન્ન મનવાળા સૌ યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને પ્રસ્થાન કરવા લાગ્યા.