ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.5.1
कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ ।
मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात् ॥ ४.५.१ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕਰਮ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋਗੇ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਇਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਦੀ ਹੈ।
4.5.2
पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु ।
सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ॥ ४.५.२ ॥
ਇਹ ਸਾਡੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਨ। ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੂਤਾਂ ਅਤੇ ਰਸੋਈਆਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਅਗਨੀਹੋਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ।
4.5.3
इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् ।
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥ ४.५.३ ॥
ਇੰਦਰਸੇਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਛੇਤੀ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
4.5.4
इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका ।
पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह ॥ ४.५.४ ॥
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਸੂਤਾਂ ਤੇ ਰਸੋਈਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਣ।
4.5.5
सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः ।
अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि।
गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति ॥ ४.५.५ ॥
ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਪਛਾਣੇ ਨਾ ਜਾਣ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ, ਭਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦ੍ਵੈਤਵਨ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
4.5.6
एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक् ।
धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत् ॥ ४.५.६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਦੱਸੇ, ਅਤੇ ਧੌਮ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।
4.5.7
तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् ।
धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान् ॥ ४.५.७ ॥
ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
4.5.8
विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप ।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः ॥ ४.५.८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਚਰਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.9
अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ।
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति ॥ ४.५.९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣੋ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੋ, ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਚਰ ਕੇ ਤੇ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
4.5.10
दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि ।
अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम् ॥ ४.५.१० ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਕੁਰੂ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਕੇ ਵੀ, ਮਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਲੁਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੱਸਣਾ।
4.5.11
दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत् ।
न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ॥ ४.५.११ ॥
ਸਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਆਗਿਆ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ; ਰਾਜ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਰਾਜਾ ਨਾ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ।
4.5.12
तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत् ॥ ४.५.१२ ॥
ਪਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
4.5.13
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ ४.५.१३ ॥
ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
4.5.14
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि ।
एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥ ४.५.१४ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
4.5.15
पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान ।
भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः ॥ ४.५.१५ ॥
ਇਹ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
4.5.16
सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् ।
राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत ॥ ४.५.१६ ॥
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਸ਼ ਨਾ ਛੂਹੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਸਮਝੋ।
4.5.17
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥ ४.५.१७ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਕੱਛਤਰੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ।
4.5.18
एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ ४.५.१८ ॥
ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.19
नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः ।
व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः ॥ ४.५.१९ ॥
ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤ ਪੁਰਸ਼ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾ ਤੋੜੇ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
4.5.20
न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम ।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः ॥ ४.५.२० ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਮਰਿਆਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਾ ਜਾਂ ਭਰਾ ਹੋਵੇ, ਪਰਾਏ ਰਾਜੇ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
4.5.21
गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ ४.५.२१ ॥
ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਡੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝੇ।
4.5.22
धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः ॥ ४.५.२२ ॥
ਦਲੇਰ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹੀ ਆਸਣ ਲੱਭੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਜਾ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ।
4.5.23
यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः ।
तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन् ॥ ४.५.२३ ॥
ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਆਸਣ ਚਾਹੇ।
4.5.24
यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् ।
न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.२४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਚਰਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਜੋ ਰਾਜ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ।
4.5.25
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ ।
न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन ॥ ४.५.२५ ॥
ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ।
4.5.26
परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः ।
परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः ॥ ४.५.२६ ॥
ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨੌਕਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿੱਚ ਕੱਢਣਗੇ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣੇਗਾ।
4.5.27
नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् ।
अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते ॥ ४.५.२७ ॥
ਸੇਵਕ ਜਦੋਂ ਧਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਆਸਨ ਸਦਾ ਵਰਜਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4.5.28
दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः ।
तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः।
राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते ॥ ४.५.२८ ॥
ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਨਾ ਅੱਗੇ, ਨਾ ਪਿੱਛੇ। ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਯਤ ਹੈ।
4.5.29
मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः ।
संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत् ॥ ४.५.२९ ॥
ਮਾਤਾ ਦੇ ਗੋਤ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੋਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.30
पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत् ।
नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान् ॥ ४.५.३० ॥
ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਆਲਸੀ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
4.5.31
नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा ।
आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३१ ॥
ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੈਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਾਂ' ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸਦੇ ਵਾਹਨ, ਪਲੰਘ, ਆਸਨ ਜਾਂ ਰੱਥ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ।
4.5.32
यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् ।
उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान् ॥ ४.५.३२ ॥
ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਕੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ, ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪੀ, ਆਲਸ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ।
4.5.33
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् ।
दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३३ ॥
ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵਿਰਲਾਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਲੋਚਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
4.5.34
करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति ॥ ४.५.३४ ॥
'ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ' ਇਹੀ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4.5.35
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३५ ॥
ਗਰਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠੰਢ, ਰਾਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਿਨ, ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਤੇ ਜੋ ਝਿਜਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
4.5.36
नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः ।
मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः ।
ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३६ ॥
ਸਿਆਣਾ ਮੰਤਰੀ, ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਤੁੱਛ ਨਾ ਸਮਝੇ; ਮਾਣ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਸਰਲ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4.5.37
नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः ।
समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३७ ॥
ਲਾਭ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਮ ਰਹੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
4.5.38
अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा ।
दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਥੋੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਦਕਸ਼, ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਧੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
4.5.39
इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च ।
वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३९ ॥
ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂ, ਸਤਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
4.5.40
न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम् ॥ ४.५.४० ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ; ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੇ।
4.5.41
नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत् ।
प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा ॥ ४.५.४१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਾ ਛੂਹੇ; ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਪਾਏਗਾ।
4.5.42
हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः ।
अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति ॥ ४.५.४२ ॥
ਹੁਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ — ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ; ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਧੀਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
4.5.43
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि ।
पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम् ॥ ४.५.४३ ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4.5.44
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन ।
रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.४४ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਮੰਗੇ।
4.5.45
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् ।
बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः ॥ ४.५.४५ ॥
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.46
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः ।
जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः ॥ ४.५.४६ ॥
ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੌਕਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇਗਾ? — ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ।
4.5.47
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित् ।
नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ॥ ४.५.४७ ॥
ਇੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇ।
4.5.48
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् ।
तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः ॥ ४.५.४८ ॥
ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕਾਰਨ ਮੂਰਖ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
4.5.49
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः ।
वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम् ॥ ४.५.४९ ॥
ਅੰਤਃਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗਏ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਜੜੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਿੰਦਣਗੇ।
4.5.50
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च ।
नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः ॥ ४.५.५० ॥
ਇਸ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਃਪੁਰ ਦਾ ਹਾਲ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਦੱਸੇ।
4.5.51
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम् ।
एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत् ॥ ४.५.५१ ॥
ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਖ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅੰਤਃਪੁਰ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4.5.52
या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम् ।
उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ॥ ४.५.५२ ॥
ਅੰਦਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਆਸ਼ਰਿਤ ਸਭ ਦੀ ਉਹ ਸੁਣੋ।
4.5.53
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।
अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम् ॥ ४.५.५३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ; ਰਾਜ-ਆਸ਼ਰਿਤਾਂ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
4.5.54
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् ।
अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः ॥ ४.५.५४ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯੋਗ ਰਾਜ-ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਨਾ ਵਰਤੇ; ਪੰਡਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੇ।
4.5.55
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत् ।
भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम् ॥ ४.५.५५ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਰਾਜ-ਯੋਗ ਰਤਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਭੋਗੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
4.5.56
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता ।
तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत् ॥ ४.५.५६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਭੋਗ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
4.5.57
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् ।
अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत् ॥ ४.५.५७ ॥
ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਨਰਥ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਵੇਸ਼ ਯੋਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.58
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम् ।
द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः ॥ ४.५.५८ ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਟੁੱਟੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
4.5.59
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः ।
तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.५९ ॥
ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਨੀਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੀਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
4.5.60
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः ।
साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.६० ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
4.5.61
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः ।
प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम् ॥ ४.५.६१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਰਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਲਪਤੇਜ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4.5.62
उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् ।
राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते।
इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः ॥ ४.५.६२ ॥
ਉੱਧਤਾਂ ਅਤੇ ਛਲੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਵੇਸ, ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਜਵੇਸ — ਉਸਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ; ਹੋਰ ਦੋ ਵੇਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੂ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਗੇ।
4.5.63
अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः ।
शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित् ॥ ४.५.६३ ॥
ਖੁਸਰਿਆਂ, ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ — ਜਦੋਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ — ਕਦੇ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰੇ।
4.5.64
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः ।
श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः ॥ ४.५.६४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੇਸਮਝ ਮਨੁੱਖ, ਬਾਜ਼ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਖੋਹਣ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
4.5.65
ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव ।
तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित् ॥ ४.५.६५ ॥
ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਸਾਮੰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੇ।
4.5.66
न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः ।
उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.६६ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾ ਜਾਵੇ; ਜੋ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਰਹੇ।
4.5.67
न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् ।
अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥ ४.५.६७ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਮੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਬੁੜਬੁੜ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹੀ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
4.5.68
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता ।
अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः ॥ ४.५.६८ ॥
ਧਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰ ਔਰਤ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਔਰਤ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਵਾਲਾ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
4.5.69
तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः ।
तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः ॥ ४.५.६९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਔਰਤ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਛਿੱਕ, ਹਵਾ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਥੁੱਕਣਾ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.70
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता ।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम् ॥ ४.५.७० ॥
ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਤੀਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
4.5.71
न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ।
न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत् ॥ ४.५.७१ ॥
ਅੱਖਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ; ਗੱਲ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਟੇਢੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4.5.72
भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम् ।
न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः ॥ ४.५.७२ ॥
ਭਰਵੱਟੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ; ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਜੰਭਾਈ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
4.5.73
न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च ।
स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः ॥ ४.५.७३ ॥
ਪਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਈਰਖਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ; ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਵੇ।
4.5.74
अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च ।
श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा ॥ ४.५.७४ ॥
ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦਿਸਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
4.5.75
न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत् ।
पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ ४.५.७५ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਾ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
4.5.76
अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा ।
उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च ॥ ४.५.७६ ॥
ਸੁਚੇਤ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੀਲ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ।
4.5.77
स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते ।
असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते ॥ ४.५.७७ ॥
ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨਾਸਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4.5.78
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ ४.५.७८ ॥
ਰਾਜਾ, ਭੋਜ, ਵਿਰਾਟ, ਸਮਰਾਟ, ਖੱਤਰੀ, ਭੂਪਤੀ, ਨ੍ਰਿਪ—ਜਿਸ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸਤਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
4.5.79
तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.७९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਧਾਵੀ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗਿਆਵਾਨ ਪੁਰਖ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।
4.5.80
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.८० ॥
ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ, ਪ੍ਰਾਗਿਆਵਾਨ, ਉਦਾਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਪੁਰਖ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।
4.5.81
एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि ।
यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः ॥ ४.५.८१ ॥
ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਯੋਗ ਆਚਰਣ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
4.5.82
संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः ।
ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥ ४.५.८२ ॥
ਇਸ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ ਵਿਚਰਨਾ।
4.5.83
तं तथेत्यब्रुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम् ।
प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुपातिष्ठन्परंतपाः ॥ ४.५.८३ ॥
ਪਾਰਥਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਨੂੰ 'ਐਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ' ਕਿਹਾ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ।
4.5.84
तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्त्रांश्च ब्राह्मणोऽजपत् ।
भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च ॥ ४.५.८४ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰ ਜਪੇ — ਭਲਾਈ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ।
4.5.85
ततोऽब्रवीदसौ विप्रो वाचमाशीः प्रयुज्य च ।
स्वद्रव्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च ॥ ४.५.८५ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਬੋਲ ਆਖੇ — ਆਪਣਾ ਧਨ ਮੁੜ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ।
4.5.86
स्वस्ति वोस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ।
इत्युक्ता हृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता।
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः ॥ ४.५.८६ ॥
"ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ; ਮੁੜ ਆਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗੇ।