महाभारत · अध्याय 4.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.5.1
कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि चरिष्यथ ।
मम चापि यथा बुद्धिरुचिता हि विनिश्चयात् ॥ ४.५.१ ॥
तुम्ही सांगितलेली कर्मे तुम्ही कराल. निश्चयानुसार माझी बुद्धीही तेच योग्य मानते.
4.5.2
पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु ।
सूतपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ॥ ४.५.२ ॥
हे आमचे पुरोहित आहेत. द्रुपदाच्या निवासस्थानी सूत आणि आचाऱ्यांसह यांनी अग्निहोत्रांचे रक्षण करावे.
4.5.3
इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् ।
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥ ४.५.३ ॥
इंद्रसेन ज्यांत प्रमुख आहे, ते केवळ रथ घेऊन लवकर द्वारवतीला जावेत, असे माझे मत आहे.
4.5.4
इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वाश्च परिचारिका ।
पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूतपौरोगवैः सह ॥ ४.५.४ ॥
द्रौपदीच्या या स्त्रिया आणि सर्व सेविका सूत व आचाऱ्यांसह पांचालांकडेच जाव्यात.
4.5.5
सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्राज्ञायन्त पाण्डवाः ।
अर्धरात्रे महात्मानो भिक्षादान्ब्राह्मणानपि।
गता ह्यस्मानपाहाय सर्वे द्वैतवनादिति ॥ ४.५.५ ॥
सर्वांनी असे सांगावे की पांडव ओळखले जाऊ नयेत. मध्यरात्री महात्मे, भिक्षा देणाऱ्या ब्राह्मणांनाही, आम्हा सर्वांना सोडून द्वैतवनातून निघून गेले.
4.5.6
एवं तेऽन्योन्यमामन्त्र्य कर्माण्युक्त्वा पृथक्पृथक् ।
धौम्यमामन्त्रयामासुः स च तान्मन्त्रमब्रवीत् ॥ ४.५.६ ॥
अशा रीतीने त्यांनी एकमेकांचा निरोप घेतला, प्रत्येकाला वेगवेगळी कर्मे सांगितली, आणि धौम्यांचा निरोप घेतला; आणि त्यांनी त्यांना हा सल्ला दिला.
4.5.7
तानन्वशात्स धर्मात्मा सर्वधर्मविशेषवित् ।
धौम्यः पुरोहितो राजन्पाण्डवान्पुरुषर्षभान् ॥ ४.५.७ ॥
धर्मात्मा, सर्व धर्मविशेषांचा जाणकार पुरोहित धौम्य यांनी त्या पुरुषश्रेष्ठ पांडवांना उपदेश केला, हे राजा.
4.5.8
विदितं वै यथा सर्वं लोके वृत्तमिदं नृप ।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः ॥ ४.५.८ ॥
हे राजा, जगातील हे सर्व वर्तन तुला माहीत आहेच. माहीत असले तरी प्रेमाने हितचिंतकांनी ते सांगावे.
4.5.9
अतोऽहमभिवक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ।
हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रोष्य न रिष्यति ॥ ४.५.९ ॥
म्हणून मी केवळ कारण सांगतो, ऐका. हे राजपुत्रांनो, राजवाड्यात प्रवेश करून, तिथे संचार करून व वास्तव्य करूनही कोणाला हानी होऊ नये, हे मी तुम्हाला सांगतो.
4.5.10
दुर्वासमेव कौरव्य जातेन कुरुवेश्मनि ।
अमानितेन मानार्ह गूढेन परिवत्सरम् ॥ ४.५.१० ॥
हे कौरव्या, कुरुगृहात जन्मूनही, मानास पात्र असूनही अनादराने, लपून राहून एक वर्षभर राहावे.
4.5.11
दिष्टद्वारो लभेद्द्रष्टुं राजस्वेषु न विश्वसेत् ।
न चानुशिष्याद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ॥ ४.५.११ ॥
योग्य द्वारातून परवानगी मिळालेल्यानेच राजाला पाहावे; राजसंपत्तीवर विश्वास ठेवू नये; राजा विचारत नसताना कधीही उपदेश करू नये.
4.5.12
तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयेत् ॥ ४.५.१२ ॥
पण मौन राहून त्याची सेवा करावी, आणि योग्य काळी त्याचा चांगला सन्मान करावा.
4.5.13
असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ ४.५.१३ ॥
खोटे बोलणाऱ्या लोकांचा राजे द्वेष करतात; त्याचप्रमाणे खोटे बोलणाऱ्या मंत्र्याचाही अपमान करतात.
4.5.14
विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि ।
एवं विचरतो राज्ञि न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥ ४.५.१४ ॥
हे जाणल्यावर अगदी लहान कार्येही करावी; असे वागणाऱ्या राजाची कधीही हानी होत नाही.
4.5.15
पाण्डवाग्निरयं लोके सर्वशस्त्रमयो महान ।
भर्ता गोप्ता च भूतानां राजा पुरुषविग्रहः ॥ ४.५.१५ ॥
हा राजा पांडवांचा अग्नी आहे; जगात सर्व शस्त्रांनी युक्त असा महान आहे; प्राण्यांचा पालक व रक्षक आहे; मनुष्यरूपात असलेला आहे.
4.5.16
सर्वात्मना वर्तमानं यथा दोषो न संस्पृशेत् ।
राजानमुपतिष्ठन्तं तस्य वृत्तं निबोधत ॥ ४.५.१६ ॥
सर्व प्रकारे वागत असताना, दोष स्पर्श होऊ नये म्हणून राजाची सेवा करणाऱ्याचे वर्तन समजून घ्या.
4.5.17
क्षत्रियं चैव सर्पं च ब्राह्मणं च बहुश्रुतम् ।
नावमन्येत मेधावी कृशानपि कदाचन ॥ ४.५.१७ ॥
शहाण्या माणसाने क्षत्रिय, साप आणि बहुश्रुत ब्राह्मण यांचा कधीही अपमान करू नये, ते कमकुवत असले तरी.
4.5.18
एतत्रयं च पुरुषं निर्दहेदवमानितम् ।
राजा तस्माद्बुधैर्नित्यं पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ ४.५.१८ ॥
हे तिघे अपमानित झाले तर माणसाला भस्म करतात; म्हणून शहाण्यांनी राजाचा नेहमी प्रयत्नपूर्वक सन्मान करावा.
4.5.19
नातिवर्तेत मर्यादां पुरुषो राजसंमतः ।
व्यवहारं पुनर्लोके मर्यादां पण्डिता विदुः ॥ ४.५.१९ ॥
राजाने मान्य केलेल्या पुरुषाने मर्यादा ओलांडू नये. जगात पंडित लोक व्यवहाराची मर्यादा जाणतात.
4.5.20
न हि पुत्रं न नप्तारं न भ्रातरमरिन्दम ।
समतिक्रान्तमर्यादं पूजयन्ति पराधिपाः ॥ ४.५.२० ॥
हे शत्रुदमना, मर्यादा ओलांडलेल्या व्यक्तीला, तो पुत्र, नातू किंवा भाऊ असला तरी, परराजे पूजत नाहीत.
4.5.21
गच्छन्नपि परां भूतिं भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्येत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ ४.५.२१ ॥
राजाने नेमलेला माणूस मोठी समृद्धी मिळवला तरी, मर्यादेचा सतत विचार करून स्वतःला जन्मांधासारखे समजावे.
4.5.22
धृष्टो द्वारं सदा पश्यन्न च राजसु विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिलषेत्परः ॥ ४.५.२२ ॥
धाडसी माणसाने नेहमी दाराकडे लक्ष ठेवावे आणि राजांवर विश्वास ठेवू नये. ज्या आसनाची इतरांना इच्छा नाही तेच शोधावे.
4.5.23
यत्रोपविष्टः संकल्पं नोपहन्याद्बलीयसः ।
तदासनं राजकुले ईप्सेत पुरुषो वसन् ॥ ४.५.२३ ॥
बलवानाच्या संकल्पात अडथळा न आणता जिथे बसता येईल, राजकुलात राहणाऱ्या पुरुषाने तेच आसन इच्छावे.
4.5.24
यथैनं यत्र चासीनं शङ्कयेद्दुष्टचरिणम् ।
न तत्रोपविशेज्जातु यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.२४ ॥
जिथे बसलेल्या दुष्ट वर्तनाच्या माणसाबद्दल शंका येईल, तिथे कधीही बसू नये. राजवाड्यात राहणाऱ्याने असेच वागावे.
4.5.25
स्वभूमौ काममासीत तिष्ठेद्वा राजसन्निधौ ।
न त्वेवासनमन्यस्य प्रार्थयेत कदाचन ॥ ४.५.२५ ॥
स्वतःच्या भूमीवर इच्छेनुसार बसावे किंवा राजाच्या सान्निध्यात उभे राहावे; परंतु कधीही दुसऱ्याचे आसन इच्छू नये.
4.5.26
परासनगतं ह्येनं परस्य परिचारकाः ।
परिषद्यपकर्षेयुः परिहास्येत शत्रुभिः ॥ ४.५.२६ ॥
दुसऱ्याच्या आसनावर बसलेल्या याला दुसऱ्याचे सेवक सभेत ओढून काढतील; तो शत्रूंकडून उपहासाचा विषय होईल.
4.5.27
नित्यं विप्रतिषिद्धं तत्पुरस्तादासनं मतम् ।
अर्थार्थं हि यदा भृत्यो राजानमुपतिष्ठते ॥ ४.५.२७ ॥
सेवक जेव्हा धनासाठी राजाची सेवा करतो, तेव्हा त्याच्यासमोरील आसन नेहमीच निषिद्ध मानले जाते.
4.5.28
दक्षिणं वाऽथ वामं वा भागमाश्रित्य पण्डितः ।
तिष्ठेद्विनीतवद्राजन्न पुरस्तान्न पृष्ठतः।
राक्षिणामात्तशस्त्राणां पश्चात्स्थानं विधीयते ॥ ४.५.२८ ॥
शहाण्या माणसाने उजव्या किंवा डाव्या बाजूला विनम्रपणे उभे राहावे, हे राजन्; पुढे किंवा मागे नव्हे. शस्त्र धारण केलेल्या रक्षकांच्या मागे स्थान ठरवलेले आहे.
4.5.29
मातृगोत्रे स्वगोत्रे वा नाम्ना शीलेन वा पुनः ।
संग्रहार्थं मनुष्याणां नित्यमाभाषिता भवेत् ॥ ४.५.२९ ॥
मातृवंशाने किंवा स्वतःच्या वंशाच्या नावाने, अथवा शीलाने, लोकांना आपलेसे करण्यासाठी त्यांच्याशी नेहमी बोलत राहावे.
4.5.30
पूज्यमानोपि यो राज्ञा नरो न प्रतिपूजयेत् ।
नैनमाराधयेज्जातु शास्ता शिष्यानिवालसान् ॥ ४.५.३० ॥
राजाने सन्मान केला तरी जो माणूस प्रतिसन्मान करत नाही, त्याला राजा कधीच प्रसन्न करू शकत नाही, जसा गुरू आळशी शिष्यांना प्रसन्न करू शकत नाही.
4.5.31
नास्य युग्यं न पर्यङ्कं नासनं न रथं तथा ।
आरोहेत्संमतोऽस्मीति यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३१ ॥
जो राजाच्या निवासात राहतो, 'मी सन्मानित आहे' असे मानून त्याचे वाहन, पलंग, आसन किंवा रथ यावर चढू नये.
4.5.32
यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्क्रियमाणमनुस्मरन् ।
उत्थाने नित्यसंकल्पो निस्तन्द्रीः संघतात्मवान् ॥ ४.५.३२ ॥
घरापासून दूर राहूनही सुरू असलेल्या कामांचे स्मरण ठेवणारा, उद्योगात सदैव दृढनिश्चयी, आळसरहित आणि आत्मसंयमी.
4.5.33
परीतः क्षुत्पिपासाभ्यां विहाय परिदेवनम् ।
दुःखेन सुखमन्विच्छेद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३३ ॥
भूक व तहानेने वेढलेला असूनही विलाप सोडून, दुःखातून सुख शोधणारा राजाच्या निवासात राहावा.
4.5.34
करिष्याम्यहमित्येव यः स राजसु सिध्यति ॥ ४.५.३४ ॥
'मी करीन' असा भाव ठेवणाराच राजांमध्ये यशस्वी होतो.
4.5.35
उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
आदिष्टो न विकल्पेत यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३५ ॥
उष्ण असो वा शीत, रात्र असो वा दिवस, आज्ञा मिळाल्यावर जो संकोच करत नाही, तोच राजांमध्ये सिद्धी मिळवतो.
4.5.36
नैव प्राप्तोऽवमन्येत सदाऽमात्यो विशारदः ।
मानं प्राप्तो न हृष्येत न व्यथेच्च विमानितः ।
ऋदुर्मृदुः सत्यवादो यः स राजसु सिद्ध्यति ॥ ४.५.३६ ॥
कुशल अमात्याने, कृपा मिळाली तरीही कधी तुच्छ लेखू नये; मान मिळाल्यावर हर्षू नये आणि अपमानित झाल्यावर व्यथित होऊ नये. सरळ, मृदू व सत्यवादी असलेलाच राजांमध्ये सिद्धी मिळवतो.
4.5.37
नैव लाभाद्धर्षमियान्न व्यथेच्च विमानितः ।
समः पूर्णतुलेव स्याद्यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३७ ॥
लाभाने हर्षित न होता आणि अपमानित झाल्यावर व्यथित न होता, भरलेल्या तराजूसारखा जो सम राहतो, त्याने राजाच्या निवासात राहावे.
4.5.38
अल्पेच्छो धृतिमान्राजञ्छायेवानुगतः सदा ।
दक्षः प्रदक्षिणो धीरः स राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३८ ॥
हे राजा, जो अल्प इच्छेचा, धैर्यवान, सावलीप्रमाणे सदा अनुसरणारा, दक्ष, कुशल आणि धीर आहे, त्याने राजाच्या निवासात राहावे.
4.5.39
इतिहासपुराणज्ञः कुशलः सत्कथासु च ।
वदान्यः सत्यवाक्वापि यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.३९ ॥
इतिहास-पुराणे जाणणारा, सत्कथांमध्ये कुशल, उदार आणि सत्यवादी आहे, त्याने राजाच्या निवासात राहावे.
4.5.40
न मिथो भाषितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं नो वदेच्च तम् ॥ ४.५.४० ॥
राजाचे परस्परांतील बोलणे माणसांमध्ये उघड करू नये; ज्या पुरुषाचा राजे हेवा करतात, त्याबद्दलही बोलू नये.
4.5.41
नैषां कर्मसु संयुक्तो धनं किंचिदुपस्पृशेत् ।
प्राप्नुयादाददानो वा बन्धं वा वधमेव वा ॥ ४.५.४१ ॥
त्यांच्या कामात नियुक्त असलेल्याने त्यांच्या धनाला थोडेही स्पर्श करू नये; घेतल्यास बंधन किंवा वधच प्राप्त होईल.
4.5.42
हुल्योपस्थितयोः पश्य मम चान्यस्य चोभयोः ।
अन्यं पुष्णाति मद्धीनमिति धीरो न मुह्यति ॥ ४.५.४२ ॥
हुल्यात उपस्थित असलेल्या दोघांकडे पाहा — माझा आणि दुसऱ्याचा; एक दुसऱ्याचे पोषण करतो, माझ्याविना तो दुसऱ्याला पोसतो, असे पाहून धीर मोहात पडत नाही.
4.5.43
श्रेयांसं हि परित्यज्य वैद्यं कर्मणिकर्मणि ।
पापीयांसं प्रकुर्वीरञ्शीलमेषां तथाविधम् ॥ ४.५.४३ ॥
श्रेष्ठ आणि विद्वान माणसाला सोडून, प्रत्येक कामात वाईट माणसाची नेमणूक करणारे — त्यांचा स्वभावही तसाच असतो.
4.5.44
नैषां दारेषु कुर्वीत प्राज्ञो मैत्रीं कथंचन ।
रक्षणं तु न सेवेत यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.४४ ॥
शहाण्या माणसाने त्यांच्या पत्न्यांशी कोणत्याही प्रकारे मैत्री करू नये; राजवाड्यात राहणाऱ्याने त्यांचे संरक्षण मागू नये.
4.5.45
यदा ह्यभिसमीक्षेत प्रेष्यं स्त्रीभिः समागतम् ।
बुद्धिः परिभवेत्तस्य राजा शङ्केत वा पुनः ॥ ४.५.४५ ॥
जेव्हा एखादा सेवक स्त्रियांशी मिसळलेला दिसतो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रष्ट होते; आणि राजाने पुन्हा त्याच्यावर संशय घ्यावा.
4.5.46
शङ्कितस्य पुनः स्त्रीषु कस्य भृत्यस्य भूमिपः ।
जीवितं साधु मन्येत प्रकृतिस्थो बलात्कृतः ॥ ४.५.४६ ॥
स्त्रियांमध्ये पुन्हा संशय घेतलेल्या सेवकाचे जीवन राजा चांगले कसे मानेल? — आपल्या स्वभावात असलेला, बळाने दाबलेला.
4.5.47
हर्षवस्तुषु चाप्यत्र वर्तमानेषु केषु चित् ।
नातिगाढं प्रहृष्येत तान्येवास्यानुपूजयेत् ॥ ४.५.४७ ॥
येथे आनंदाच्या काही गोष्टी घडत असतानाही तो अतिशय आनंदित होऊ नये; त्यानुसारच त्याचा सन्मान करावा.
4.5.48
हर्षाद्धि मन्दः पुरुषः स्वैरं कुर्वीत वैकृतम् ।
तदस्यान्तःपुरे वृत्तमीक्षां कुर्वीत भूमिपः ॥ ४.५.४८ ॥
आनंदामुळे मूर्ख माणूस स्वेच्छेने चुकीचे कृत्य करू शकतो; म्हणून राजाने त्याच्या अंतःपुरातील वर्तनाचे निरीक्षण करावे.
4.5.49
अन्तःपुरगतं ह्येनं स्त्रियः क्लीबाश्च सर्वतः ।
वर्तमानं यथावच्च कुत्सयेयुरसंशयम् ॥ ४.५.४९ ॥
अन्तःपुरात गेलेल्या त्याला स्त्रिया आणि नपुंसक सर्व बाजूंनी, तो जसा वागतो तसाच, निःसंशय निंदा करतील.
4.5.50
तस्माद्गम्भीरमात्मानं कृत्वा हर्षं नियम्य च ।
नित्यमन्तःपुरे राज्ञो न वृत्तं कीर्तयेद्बहिः ॥ ४.५.५० ॥
म्हणून गंभीर राहून आणि हर्ष आवरून राजाच्या अन्तःपुरातील वृत्तान्त नेहमी बाहेर सांगू नये.
4.5.51
यथा हि सुमहामन्त्रो भिद्यमानो हरेत्सुखम् ।
एवमन्तःपुरे वृत्तं श्रूयमाणं बहिर्भवेत् ॥ ४.५.५१ ॥
अत्यंत गुप्त मसलत उघड झाल्यास जसे सुख हरण करते, तसेच अन्तःपुरातील वृत्तान्त ऐकला जाऊन बाहेर पसरतो.
4.5.52
या तु वृत्तिरबाह्यानां बाह्यानामपि केवलम् ।
उभयेषां समस्तानां शृणु राजोपजीविनाम् ॥ ४.५.५२ ॥
आतील व बाहेरील लोकांची जी वृत्ती केवळ आहे, दोन्ही प्रकारच्या राजाश्रित सर्वांची ती ऐक.
4.5.53
न स्त्रियो जातु मन्येत बाह्ये वाभ्यन्तरेऽपि वा ।
अनुजीविनां नरेन्द्रस्तु सृजेद्धि सुमहद्भयम् ॥ ४.५.५३ ॥
राजाने कधीही स्त्रियांवर, बाहेर किंवा आत, विश्वास ठेवू नये; राजाश्रितांवरही ठेवू नये, कारण ते फार मोठे भय निर्माण करू शकतात.
4.5.54
मत्वाऽस्य प्रियमात्मानं राजरत्नानि राजवत् ।
अराजा राजयोग्यानि नोपयुञ्जीत पण्डितः ॥ ४.५.५४ ॥
स्वतःला त्याचा प्रिय मानून, राजा नसलेल्याने राजाला योग्य अशी राजरत्ने राजासारखी वापरू नयेत; शहाण्या माणसाने तसे करू नये.
4.5.55
अराजानं हि रत्नानि राजकान्तानि राजवत् ।
भुञ्जानं तं नरं राजा न तितिक्षेत जीवितम् ॥ ४.५.५५ ॥
जो राजा नाही, तो राजाप्रमाणे राजयोग्य रत्ने व वस्तू उपभोगू लागला, तर राजा त्याला आयुष्यभर सहन करणार नाही.
4.5.56
तस्मादव्यक्तभोगेन भोक्तव्यं भूतिमिच्छता ।
तुल्यभोगं हि राजा तु भृत्यं कोपेन योजयेत् ॥ ४.५.५६ ॥
म्हणून समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने गुप्तपणे भोग घ्यावा; राजाने सेवकाला समान भोग दिला तर तो त्याला क्रोधात ढकलू शकतो.
4.5.57
न चापत्येन संप्रीतिं राज्ञः कुर्वीत केनचित् ।
अधिक्षिप्तमनर्थं च द्वेष्यं च परिवर्जयेत् ॥ ४.५.५७ ॥
राजाशी आपल्या अपत्यामार्फतही कोणाशीही घनिष्ठ प्रेम करू नये; अपमान करणाऱ्याला, अनर्थ करणाऱ्याला आणि द्वेष्याला टाळावे.
4.5.58
एतां हि सेवमानस्य नरसीमां चतुर्विधाम् ।
द्विधा विच्छिद्यते मूलं राजमूलोपसेविनः ॥ ४.५.५८ ॥
राजाची सेवा करणाऱ्याने माणसांची ही चतुर्विध सीमा ओलांडली तर त्याचे मूळ दोन भागांत तुटते.
4.5.59
एतैस्तु विपरीता या नरसीमा नराधमैः ।
तथा कुर्वीत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.५९ ॥
परंतु यांच्याशी विपरीत असलेली, नीच माणसांची माणसांची सीमा पाळून संबंध ठेवावा; कोणत्याही प्रकारे विरोध करू नये.
4.5.60
बन्धुभिश्च नरेन्द्रस्य बलवद्भिश्च मानवैः ।
साधु मन्येत संसर्गं न विरोधं कथंचन ॥ ४.५.६० ॥
राजाचे नातेवाईक आणि बलवान माणसे यांच्याशी संबंध ठेवणे चांगले मानावे; कोणत्याही प्रकारे विरोध करू नये.
4.5.61
ताभ्यां तु नरसीमाभ्यां विरुद्धस्याल्पतेजसः ।
प्रथमं छिद्यते मूलं द्वितीयं जायते भयम् ॥ ४.५.६१ ॥
त्या दोन नरसीमांशी विरोध करणाऱ्या अल्पतेजस्वी पुरुषाचे मूळ प्रथम तुटते; दुसरे म्हणजे भय निर्माण होते.
4.5.62
उद्धतानां च यो वेषः कुहकानां च यो भवेत् ।
राजवेषं च विस्पष्टं सेवमानो न वर्धते।
इतराभ्यां तु वेषाभ्यां परिहास्येत बान्धवैः ॥ ४.५.६२ ॥
उद्धट लोकांचा आणि कपटी लोकांचा जो वेष, आणि स्पष्ट राजवेष — त्याचा आश्रय घेणारा वाढत नाही; इतर दोन वेषांमुळे बांधव त्याची थट्टा करतील.
4.5.63
अपुंभिश्चैव पुंभिश्च स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिर्नरैः ।
शक्ये सति न संभाषां जातु कुर्वीत कर्हिचित् ॥ ४.५.६३ ॥
नपुंसक, पुरुष, स्त्रिया आणि स्त्रियांकडे पाहणारे पुरुष यांच्याशी — शक्य असेल तेव्हा — कधीही संभाषण करू नये.
4.5.64
प्रतिसंभाषमाणो हि त्रिभिरेतैरचेतनः ।
श्येनः पेशीमिवादत्ते पुरुषो भूतिमात्मनः ॥ ४.५.६४ ॥
या तिघांशी प्रतिसंभाषण करणारा अचेतन पुरुष, ससाणा मांसाचा तुकडा हिसकावतो तसा आपले ऐश्वर्य गमावतो.
4.5.65
ये च राज्ञाऽभिसत्कारं लभेरन्कारणादिव ।
तैश्च सामन्तदूतैश्च न संसज्येत कर्हिचित् ॥ ४.५.६५ ॥
कोणत्याही कारणाने राजाकडून सत्कार मिळवणाऱ्यांशी, सामंतांशी आणि दूतांशी कधीही संबंध ठेवू नये.
4.5.66
न चान्याचरितां भूमिमसंदिष्टो महीपतेः ।
उपसेवेत मेधावी यो राजवसतिं वसेत् ॥ ४.५.६६ ॥
इतरांनी वापरलेल्या ठिकाणी राजाच्या आज्ञेशिवाय बुद्धिमान पुरुषाने जाऊ नये; जो राजवसतीत राहतो तोच तिथे राहावा.
4.5.67
न च संदर्शने राज्ञां प्रबन्धमभिसंजपेत् ।
अपि चैतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥ ४.५.६७ ॥
राजांसमोर दीर्घ बोलू नये किंवा पुटपुटू नये; हेच गरिबांसाठीही मोठ्या संकटाचे स्थान आहे.
4.5.68
अर्थकामा च या नारी राजानं स्यादुपस्थिता ।
अनुजीवी तथायुक्तां निध्यायन्दुष्यते च सः ॥ ४.५.६८ ॥
धन व काम यांची इच्छा ठेवून राजाजवळ उपस्थित असलेली स्त्री, तसेच सेवेत नेमलेली स्त्री, हिच्याकडे पाहणारा नष्ट होतो.
4.5.69
तस्मान्नारीं न निध्यायेत्तथायुक्तां विचक्षणः ।
तथा क्षुतं च वातं च निष्ठीवं चाचरेच्छनैः ॥ ४.५.६९ ॥
म्हणून शहाण्या माणसाने सेवेत असलेल्या स्त्रीकडे पाहू नये; शिंक, वायू सोडणे व थुंकणेही हळूहळू करावे.
4.5.70
न नर्मसु हसेज्जातु मूढवृत्तिर्हि सा स्मृता ।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयीत प्रसादजम् ॥ ४.५.७० ॥
विनोदात कधीही हसू नये, कारण ते मूर्ख वर्तन मानले जाते; परंतु कोमलतेने प्रसन्नतेतून आलेले स्मित दाखवावे.
4.5.71
न चाक्षौ न भुजौ जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ।
न च तिर्यगवेक्षेत चक्षुर्भ्यां सम्यगाचरेत् ॥ ४.५.७१ ॥
डोळे किंवा हात कधीही हलवू नयेत; बोलणे बेपर्वाईने फेकू नये; तिरप्या नजरेने पाहू नये; डोळ्यांनी सरळ वर्तन करावे.
4.5.72
भ्रुकुटिं च न कुर्वीत न चाङ्गुष्ठैर्लिखेन्महीम् ।
न च गाढं विजृम्भेत जातु राज्ञः समीपतः ॥ ४.५.७२ ॥
भुवया आकसू नयेत; अंगठ्यांनी जमिनीवर रेघा काढू नयेत; राजाच्या समीप कधीही जोरात जांभई देऊ नये.
4.5.73
न प्रशंसेन्ना चासूयेत्प्रियेषु च हितेषु च ।
स्तूयमानेषु वा तत्र दूष्यमानेषु वा पुनः ॥ ४.५.७३ ॥
प्रिय आणि हितकारक लोकांची प्रशंसा करू नये, त्यांचा मत्सरही करू नये; तेथे कोणी स्तुत होवो वा निंदित होवो.
4.5.74
अथ संदृश्यमानेषु प्रियेषु च हितेषु च ।
श्रूयमाणेषु वाक्येषु वर्णयेदमृतं यथा ॥ ४.५.७४ ॥
प्रिय आणि हितकारक दिसले आणि त्यांची वचने ऐकू आली, तर ती अमृतासारखी वर्णावीत.
4.5.75
न राज्ञः प्रतिकूलानि सेवमानः सुखी भवेत् ।
पुत्रो वा यदि वा भ्राता यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ ४.५.७५ ॥
राजाच्या प्रतिकूल गोष्टी करणारा सुखी होत नाही, तो पुत्र असो वा भाऊ, अगदी स्वतःसारखाच असला तरी.
4.5.76
अप्रमत्तो हि राजानं रञ्जयेच्छीलसंपदा ।
उत्थानेन तु मेधावी शौचेन विविधेन च ॥ ४.५.७६ ॥
सावध माणसाने शीलसंपत्तीने राजाला संतुष्ट करावे; आणि बुद्धिमान माणसाने उत्साहाने व विविध प्रकारच्या शुचितेनेही.
4.5.77
स्नानं हि वस्त्रशुद्धिश्च शारीरं शौचमुच्यते ।
असक्तिः प्राकृतार्थेषु द्वितीयं शौचमुच्यते ॥ ४.५.७७ ॥
स्नान आणि वस्त्रशुद्धी ही शरीराची शुचिता म्हटली जाते; सांसारिक विषयांविषयीची अनासक्ती ही दुसरी शुचिता म्हटली जाते.
4.5.78
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एतैः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ ४.५.७८ ॥
राजा, भोज, विराट, सम्राट, क्षत्रिय, भूपती, नृप—या शब्दांनी ज्याची स्तुती होते, त्याचा सन्मान कोण करणार नाही?
4.5.79
तस्माद्भक्त्या च युक्तः सन्सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्प्राज्ञः संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.७९ ॥
म्हणून भक्तियुक्त, सत्यवादी, इंद्रियजयी, मेधावी, धैर्यवान आणि प्राज्ञ पुरुषाने राजाचा आश्रय घ्यावा.
4.5.80
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
वर्धमानं स्थितं स्थाने संश्रयीत महीपतिम् ॥ ४.५.८० ॥
कृतज्ञ, प्राज्ञ, उदार, दृढ भक्ती असलेला, इंद्रियजयी, वाढणारा आणि आपल्या स्थानी स्थिर असलेला पुरुष राजाचा आश्रय घ्यावा.
4.5.81
एष वः समुदाचारः समुद्दिष्टो यथाविधि ।
यथार्थान्संप्रपत्स्यन्ते पार्थ राजोपजीविनः ॥ ४.५.८१ ॥
हे तुमचे योग्य आचरण विधिपूर्वक सांगितले आहे. हे पार्था, राजाच्या आश्रयाने जगणारे आपापली इष्टे साध्य करतील.
4.5.82
संवत्सरमिमं तावदेवंशीला बुभूषथः ।
ततः स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥ ४.५.८२ ॥
हे एक वर्ष तुम्ही अशाच आचरणाने राहा. नंतर आपल्या राज्यात पोहोचून इच्छेनुसार वागा.
4.5.83
तं तथेत्यब्रुवन्पार्थाः पितृकल्पं यशस्विनम् ।
प्रहृष्टाश्चाभिवाद्यैनमुपातिष्ठन्परंतपाः ॥ ४.५.८३ ॥
पार्थ त्या पितृतुल्य यशस्वीस 'तसेच होवो' असे म्हणाले. शत्रूंना तापविणारे ते आनंदाने त्यांना वंदन करून जवळ उभे राहिले.
4.5.84
तेषां प्रतिष्ठमानानां मन्त्रांश्च ब्राह्मणोऽजपत् ।
भवाय राज्यलाभाय वीर्याय विजयाय च ॥ ४.५.८४ ॥
ते निघत असताना ब्राह्मणाने त्यांच्यासाठी मंत्र जपले — कल्याण, राज्यलाभ, पराक्रम आणि विजयासाठी.
4.5.85
ततोऽब्रवीदसौ विप्रो वाचमाशीः प्रयुज्य च ।
स्वद्रव्यप्रतिलाभाय शत्रूणां मर्दनाय च ॥ ४.५.८५ ॥
तेव्हा त्या ब्राह्मणाने आशीर्वचने उच्चारली — स्वतःचे धन पुन्हा मिळवण्यासाठी आणि शत्रूंचा नाश करण्यासाठी.
4.5.86
स्वस्ति वोस्तु शिवः पन्था द्रक्ष्यामि पुनरागतान् ।
इत्युक्ता हृष्टमनसो गुरुणा तेन धीमता।
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे गन्तुं समुपचक्रमुः ॥ ४.५.८६ ॥
"तुमचे कल्याण होो, मार्ग मंगलमय होवो; परत आलेल्या तुम्हांस मी पाहीन." त्या बुद्धिमान गुरूने असे सांगितल्यावर प्रसन्न मनाचे सर्व जण युधिष्ठिराला पुढे करून प्रस्थान करू लागले.