મહાભારત · અધ્યાય 4.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.51.1
ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥ ४.५१.१ ॥
ત્યારે શંતનુના પુત્ર (ભીષ્મ) ત્યાં કુરુસભામાં ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ દુર્યોધનને આ હિતવચન બોલ્યા.
4.51.2
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति ।
आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते ॥ ४.५१.२ ॥
દ્રોણ બરાબર જુએ છે, અને કૃપ પણ બરાબર તેનું સમર્થન કરે છે. આચાર્યપુત્ર (અશ્વત્થામા) સહજ રીતે નિશ્ચિત અને સારી વાત કહે છે.
4.51.3
कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति ।
आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता।
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ॥ ४.५१.३ ॥
કર્ણ ક્ષત્રધર્મને કારણે કેવળ યુદ્ધ કરવા ઇચ્છે છે. સમજદાર પુરુષે આચાર્યનો અનાદર ન કરવો. દેશ અને કાળ જોઈને જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ, એ મારો મત છે.
4.51.4
यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः ।
कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ॥ ४.५१.४ ॥
જેના સૂર્ય સમાન પાંચ પ્રચંડ શત્રુઓ હોય, તેમના ઉદયમાં કયો ડાહ્યો માણસ મોહિત ન થાય?
4.51.5
स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः ।
तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः ॥ ४.५१.५ ॥
પોતાના સ્વાર્થમાં ધર્મને જાણનારા લોકો પણ બધા મોહિત થઈ જાય છે. તેથી રાજા જે કાર્ય કરવું જોઈએ તેનું તત્ત્વ જાણતો નથી.
4.51.6
धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् ।
नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः ॥ ४.५१.६ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રનો દુર્બુદ્ધિ પુત્ર ધનંજય (અર્જુન)ને જોવા છતાં જોતો નથી; મૂર્ખ માણસ ક્રોધને વશ થઈને જોતો પણ નથી, સુંઘતો પણ નથી.
4.51.7
एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह ।
प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः ॥ ४.५१.७ ॥
આમ કહીને, ભરતશ્રેષ્ઠ અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ તેમણે હાથ જોડીને રાજાને, પછી દ્રૌણિને શાંતિથી કહ્યું.
4.51.8
कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत् ।
आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ४.५१.८ ॥
કર્ણે તને જે કહ્યું તે તેજ જગાડવા માટે હતું. આચાર્યપુત્ર, ક્ષમા કરો; મહાન કાર્ય સામે ઊભું છે.
4.51.9
नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते ।
क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ॥ ४.५१.९ ॥
કૌંતેય નજીક આવ્યો છે ત્યારે આ વિરોધનો સમય નથી. તમારે, આચાર્ય અને કૃપે બધું ક્ષમા કરવું જોઈએ.
4.51.10
भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा ।
यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते ।
एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम् ॥ ४.५१.१० ॥
સૂર્યમાં પ્રભા છે, તેમ તમારામાં અસ્ત્રવિદ્યા છે. ચંદ્રની શોભા જેમ ઘટતી નથી, તેમ તમારામાં બ્રાહ્મણત્વ અને બ્રહ્માસ્ત્ર પ્રતિષ્ઠિત છે.
4.51.11
चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते ।
नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम।
अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः ॥ ४.५१.११ ॥
ચાર વેદ એક તરફ અને ક્ષાત્ર બીજી તરફ દેખાય છે. આ બંને સંપૂર્ણપણે એકમાં હોવાનું અમે સાંભળ્યું નથી; ભારતાચાર્ય અને તેમના સુપુત્ર સિવાય, એવો મારો મત છે.
4.51.12
वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् ।
जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत् ॥ ४.५१.१२ ॥
વેદાંત, પુરાણો અને પ્રાચીન ઇતિહાસ—હે રાજન, જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) સિવાય દ્રોણથી અધિક કોણ હોઈ શકે?
4.51.13
ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते ॥ ४.५१.१३ ॥
બ્રહ્માસ્ત્ર અને વેદો — આ બીજે ક્યાંય જોવા મળતા નથી.
4.51.14
आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने ।
सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम् ॥ ४.५१.१४ ॥
આચાર્યપુત્રને ક્ષમા મળો; આ આપણામાં ભેદ પાડવાનો સમય નથી. ઇન્દ્રની જેમ આવેલા સામે આપણે સૌ સાથે મળીને યુદ્ધ કરીએ.
4.51.15
बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः ।
मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः ॥ ४.५१.१५ ॥
અહીં જ્ઞાનીઓએ સેનાની જે વ્યસનો કહ્યાં છે, તેમાં ભેદ જ મુખ્ય અને સૌથી પાપી છે, એવો વિદ્વાનોનો મત છે.
4.51.16
नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ ।
किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः ॥ ४.५१.१६ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, આપણા વિશે આ રીતે કહેવું ન્યાયી નથી; પણ ક્રોધથી ઘેરાયેલા ગુરુએ (આપણા) ગુણો જ કહ્યા.
4.51.17
शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि ।
सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ॥ ४.५१.१७ ॥
શત્રુના ગુણો પણ ગ્રહણ કરવા, અને ગુરુના દોષ પણ કહેવા. સર્વ રીતે, સર્વ પ્રયત્નથી, પુત્ર અને શિષ્યને હિતની જ વાત કહેવી.
4.51.18
आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् ।
अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम् ॥ ४.५१.१८ ॥
આ આચાર્ય ક્ષમા કરે; અહીં શાંતિ સ્થાપવામાં આવે. ગુરુમાં ભેદ દૂર થાય ત્યારે, ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલું આ શાંત થશે.
4.51.19
ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत ।
सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम् ॥ ४.५१.१९ ॥
ત્યારે દુર્યોધને, હે ભારત, કર્ણ, ભીષ્મ અને મહાબલી કૃપ સાથે મળીને દ્રોણને શાંત પાડ્યા.
4.51.20
यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।
तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ॥ ४.५१.२० ॥
શંતનુના પુત્ર ભીષ્મે જે પ્રથમ વચન કહ્યું, તેનાથી જ હું ખરેખર પ્રસન્ન છું; હવે અહીં આગળની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.
4.51.21
यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे ।
साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.५१.२१ ॥
યુદ્ધમાં પાર્થ દુર્યોધન પાસે ન આવે, તે સાહસથી હોય કે મોહથી, તેવી નીતિ ઘડવામાં આવે.
4.51.22
वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः ।
धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति ॥ ४.५१.२२ ॥
વનવાસ હજુ પૂરો ન થયો હોય તો ધનંજયે પોતાને ન બતાવવો; ધન ન મેળવ્યું હોવાથી તે આજે તે સહન કરવા યોગ્ય નથી.
4.51.23
यथा नायं समायुञ्ज्याद्धार्तराष्ट्रं कथंचन ।
न च सेनां पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.५१.२३ ॥
આ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર સાથે કોઈ પણ રીતે યુદ્ધ ન કરે અને સેનાને પરાજિત ન કરે, તેવી નીતિ ઘડવામાં આવે.
4.51.24
उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् ।
तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४.५१.२४ ॥
પહેલાં દુર્યોધને પણ આવું વચન કહ્યું હતું; તેને સ્મરણ કરીને, હે ગાંગેય, તમારે યથાવત્ કહેવું જોઈએ.