महाभारत · अध्याय 4.51
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.51.1
ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि ॥ ४.५१.१ ॥
तेव्हा शंतनूचे पुत्र (भीष्म) तेथे कुरुसभेत धर्म आणि अर्थात कुशल असलेल्या दुर्योधनाला हे हितकारक वचन बोलले.
4.51.2
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति ।
आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते ॥ ४.५१.२ ॥
द्रोण योग्यच पाहतात, आणि कृपही योग्यच त्याला अनुमोदन देतात. आचार्यपुत्र (अश्वत्थामा) स्वाभाविकपणे निश्चित आणि योग्य बोलतो.
4.51.3
कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति ।
आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता।
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ॥ ४.५१.३ ॥
कर्ण क्षत्रधर्मामुळे केवळ युद्ध करू इच्छितो. जाणत्या पुरुषाने आचार्याचा अपमान करू नये. देश आणि काल पाहूनच युद्ध करावे, हेच माझे मत आहे.
4.51.4
यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः ।
कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ॥ ४.५१.४ ॥
ज्याला सूर्यासारखे पाच प्रचंड शत्रू आहेत, त्यांच्या उत्कर्षात कोणता शहाणा माणूस मोहित होणार नाही?
4.51.5
स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः ।
तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः ॥ ४.५१.५ ॥
स्वार्थात सर्व धर्मज्ञ माणसेही मोहित होतात. म्हणून राजा जे कर्तव्य आहे त्याचे तत्त्व जाणत नाही.
4.51.6
धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् ।
नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः ॥ ४.५१.६ ॥
धृतराष्ट्राचा दुर्बुद्धी पुत्र धनंजयाला (अर्जुनाला) पाहूनही पाहत नाही; मूर्ख माणूस क्रोधाच्या वशात जाऊन पाहत नाही, ओळखतही नाही.
4.51.7
एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह ।
प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः ॥ ४.५१.७ ॥
असे बोलून, भरतश्रेष्ठ आणि बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते हात जोडून राजाला, मग द्रौणीला सामोपचाराने बोलले.
4.51.8
कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत् ।
आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ४.५१.८ ॥
कर्णाने तुला जे म्हटले ते तेज जागवण्यासाठीच होते. आचार्यपुत्रा, क्षमा कर; मोठे कार्य समोर आहे.
4.51.9
नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते ।
क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ॥ ४.५१.९ ॥
कौंतेय जवळ आलेला असताना हा विरोधाचा काळ नाही. तुम्ही, आचार्य आणि कृप यांनी सर्वकाही क्षमा करावे.
4.51.10
भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा ।
यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते ।
एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम् ॥ ४.५१.१० ॥
सूर्यात जसे तेज असते, तसे तुमच्यात शस्त्रविद्या आहे. चंद्राची शोभा जशी कधीच कमी होत नाही, तसे तुमच्यात ब्राह्मण्य आणि ब्रह्मास्त्र प्रतिष्ठित आहेत.
4.51.11
चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते ।
नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम।
अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः ॥ ४.५१.११ ॥
चार वेद एका बाजूला, क्षात्र दुसऱ्या बाजूला दिसते. हे दोन्ही पूर्णपणे एकात असल्याचे आम्ही ऐकले नाही; भारताचार्य आणि त्यांच्या सुपुत्राशिवाय, असे माझे मत आहे.
4.51.12
वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् ।
जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत् ॥ ४.५१.१२ ॥
वेदांत, पुराणे आणि प्राचीन इतिहास—हे राजा, जामदग्न्य (परशुराम) वगळता द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ कोण असेल?
4.51.13
ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते ॥ ४.५१.१३ ॥
ब्रह्मास्त्र आणि वेद — हे अन्यत्र कुठेही दिसत नाहीत.
4.51.14
आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने ।
सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम् ॥ ४.५१.१४ ॥
आचार्यपुत्राला क्षमा असो; हा आपापसात फूट पाडण्याचा काळ नाही. इंद्रासारखा समोर आलेल्याशी आपण सर्वांनी एकत्र येऊन युद्ध करू.
4.51.15
बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः ।
मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः ॥ ४.५१.१५ ॥
येथे शहाण्यांनी सैन्याची जी व्यसने सांगितली आहेत, त्यात फूट हीच मुख्य व सर्वात पापी आहे, असे विद्वानांचे मत आहे.
4.51.16
नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ ।
किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः ॥ ४.५१.१६ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, आमच्याविषयी असे बोलणे योग्य नाही; परंतु रागाने भरलेल्या गुरूंनी (आमचे) गुणच सांगितले.
4.51.17
शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि ।
सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत् ॥ ४.५१.१७ ॥
शत्रूचेही गुण स्वीकारावेत, आणि गुरूचेही दोष सांगावेत. सर्व प्रकारे, सर्व प्रयत्नांनी, पुत्राला व शिष्याला हितकारकच सांगावे.
4.51.18
आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् ।
अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम् ॥ ४.५१.१८ ॥
हे आचार्य क्षमा करोत; येथे शांती प्रस्थापित होवो. गुरूंच्या मनातील फूट दूर झाल्यावर, रागातून झालेले हे थांबेल.
4.51.19
ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत ।
सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम् ॥ ४.५१.१९ ॥
तेव्हा दुर्योधनाने, हे भारता, कर्ण, भीष्म आणि महाबली कृप यांच्यासह द्रोणाचार्यांची समजूत काढली.
4.51.20
यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत् ।
तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ॥ ४.५१.२० ॥
शंतनूचे पुत्र भीष्म यांनी जे पहिले वचन सांगितले, त्यानेच मी खरोखर प्रसन्न झालो आहे; आता येथे पुढील व्यवस्था केली जावी.
4.51.21
यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे ।
साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.५१.२१ ॥
युद्धात पार्थ दुर्योधनाजवळ येऊ नये, मग ते साहसाने असो वा मोहाने, अशी नीती ठरवावी.
4.51.22
वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः ।
धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति ॥ ४.५१.२२ ॥
वनवास अजून पूर्ण झाला नसेल तर धनंजयाने स्वतःला दाखवू नये; धन न मिळालेला तो आज ते सहन करण्यास योग्य नाही.
4.51.23
यथा नायं समायुञ्ज्याद्धार्तराष्ट्रं कथंचन ।
न च सेनां पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४.५१.२३ ॥
हा धृतराष्ट्रपुत्राशी कोणत्याही प्रकारे युद्ध करू नये आणि सेनेचा पराभव करू नये, अशी नीती ठरवावी.
4.51.24
उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् ।
तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४.५१.२४ ॥
पूर्वी दुर्योधनानेही असे वचन सांगितले होते; ते स्मरून, हे गाङ्गेया, तू यथायोग्य बोलावेस.