महाभारत · अध्याय 4.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.55.1
तमदूरमुपायान्तं दृष्ट्वा पाण्डवमर्जुनम् ।
नारयः प्रेक्षितुं शेकुस्तपन्तं हि यथा रविम् ॥ ४.५५.१ ॥
जवळ येत असलेल्या पाण्डुपुत्र अर्जुनाला पाहून माणसे त्याच्याकडे पाहू शकली नाहीत, जसे तळपत्या सूर्याकडे पाहता येत नाही.
4.55.2
स तं दृष्ट्वा रथानीकं पार्थः सारथिमब्रवीत् ।
इषुपातमात्रे सेनायाः स्थापयाश्वानरिंदम।
यावत्समीक्षे व्यूहेऽस्मिन्मम शत्रुं सुयोधनम् ॥ ४.५५.२ ॥
त्या रथसेनेकडे पाहून पार्थ सारथ्याला म्हणाला, 'हे शत्रुदमना, सैन्यापासून एका बाणाच्या अंतरावर घोडे थांबव; या व्यूहात माझा शत्रू सुयोधन दिसेपर्यंत.'
4.55.3
रक्तवैडूर्यविकृतं मणिप्रवरभूषितम् ।
परं जानाम्यहं तस्य ध्वजं दूरात्समुच्छ्रितम् ॥ ४.५५.३ ॥
लाल वैडूर्य रत्नांनी सजवलेली, उत्तम मण्यांनी अलंकृत, दुरूनही उंच फडकणारी त्याची ध्वजा मी स्पष्ट ओळखतो.
4.55.4
यद्येनमिह पश्यामि दुर्बुद्धिमतिमानिनम् ।
यमाय प्रेषयिष्यामि सहायः स्याद्यदीश्वरः ॥ ४.५५.४ ॥
इथे त्या दुर्बुद्धी व गर्विष्ठ माणसाला मी पाहिले, तर त्याला सहाय्यक असो वा नसो, तो स्वामी असला तरी, मी त्याला यमाकडे पाठवीन.
4.55.5
सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम् ।
सिंहः क्षुद्रमृगस्येव पतिष्ये तस्य मूर्धनि ॥ ४.५५.५ ॥
इतर सर्वांकडे दुर्लक्ष करून, त्या गर्विष्ठाला पाहून, सिंह जसा लहान हरणावर झेपावतो तसा मी त्याच्या मस्तकावर झेपावेन.
4.55.6
हनिष्यामि तमेवाद्य शरैर्गाण्डीवनिःसृतैः ।
तस्मिन्हते भविष्यन्ति सर्व एव पराजिताः ॥ ४.५५.६ ॥
आजच गाण्डीवातून सुटणाऱ्या बाणांनी मी त्याला ठार मारीन; तो मारला गेला की सगळे पराभूत होतील.
4.55.7
शरैश्च शमयिष्येऽहं धार्तराष्ट्रं ससौबलम् ।
असभ्यानां च वक्तारं कुरूणां किल किल्विषम् ॥ ४.५५.७ ॥
मी बाणांनी सौबलासह धृतराष्ट्राच्या पुत्राला शांत करीन; कुरूंमधील असभ्य बोलणाऱ्यांचा तो खरोखर पापी आहे.
4.55.8
राजानं नेह पश्यामि निरापिषमिदं बलम् ।
अभिद्रेव ह राजानं व्यक्तमित्यत्र निर्भयः ॥ ४.५५.८ ॥
येथे या सैन्याचा राजा मला दिसत नाही; हे सैन्य मांसरहित वाटते. निर्भय होऊन, स्पष्टपणे राजावरच हल्ला करा असे तो म्हणाला.
4.55.9
आस्थितो मध्यमाचार्योप्यश्वत्थामाऽप्यनन्तरम् ।
कृपकर्णौ पुरस्तात्तु महेष्वासौ व्यवस्थितौ ॥ ४.५५.९ ॥
मध्यभागी आचार्य (द्रोण) उभे आहेत; त्यांच्यानंतर अश्वत्थामाही; पुढे महान धनुर्धर कृप आणि कर्ण उभे आहेत.
4.55.10
भूरिश्रवाः सोमदत्तो बाह्लीकश्च जयद्रथः ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता युद्धविशारदाः ॥ ४.५५.१० ॥
भूरिश्रवा, सोमदत्त, बाह्लीक आणि जयद्रथ — युद्धनिपुण हे उजव्या बाजूला आश्रय घेऊन उभे आहेत.
4.55.11
साल्वराजो द्युमत्सेनो वृषसेनश्च सौबलः ।
दशार्णश्चैव कालिङ्गो वामं पक्षं समाश्रितः ॥ ४.५५.११ ॥
शाल्वराज, द्युमत्सेन, वृषसेन, सौबल, दशार्ण आणि कलिंग — हे डाव्या बाजूला आश्रय घेऊन उभे आहेत.
4.55.12
पृष्ठतः कुरुमुख्यश्च भीष्मस्तिष्ठति दंशितः ।
सोऽर्धसैन्येन बलवान्सर्वेषां नः पितामहः ॥ ४.५५.१२ ॥
मागे कुरूंमधील श्रेष्ठ भीष्म चिलखन घालून उभे आहेत; ते बलवान आहेत, अर्ध्या सैन्यासह — आपल्या सर्वांचे पितामह.
4.55.13
दुर्योधनं न पश्यामि क्व नु राजा स तिष्ठति ।
उत्सृंज्यैतद्रथानीकं याहि यत्र सुयोधनः ॥ ४.५५.१३ ॥
दुर्योधनाला मी पाहत नाही; तो राजा कुठे उभा आहे? ही रथसेना सोडून जिथे सुयोधन आहे तिथे जा.
4.55.14
तं हत्वा संनिवर्तिष्ये गाः स आदाय गच्छति ।
गवाग्रमभितो याहि यत्र राजा भविष्यति ॥ ४.५५.१४ ॥
त्याला मारून मी परत येईन; तो गायी घेऊन जात आहे. गायींच्या पुढील बाजूने, जिथे राजा असेल तिथे जा.
4.55.15
इत्युक्त्वा समरे पार्थो वैराटिमपराजितः ।
संस्पृशानो धनुर्दिव्यं त्वरमाणोऽगमत्तदा ॥ ४.५५.१५ ॥
असे बोलून, युद्धात अपराजित पार्थ (अर्जुन) विराटपुत्राला म्हणाला; मग दिव्य धनुष्याला स्पर्श करत त्वरेने पुढे गेला.
4.55.16
ततो भीष्मोऽब्रवीद्वाक्यं कुरुमध्ये परंतपः ।
चिरदृष्टोऽयमस्माभिर्धर्मज्ञो बान्धवप्रियः । ॥ ४.५५.१६ ॥
तेव्हा कुरूंमध्ये शत्रूंना तापविणारा भीष्म हे वचन बोलला: "बऱ्याच काळात आम्ही याला पाहिलेले नाही; हा धर्मज्ञ आहे, बांधवांना प्रिय आहे."
4.55.17
अतीव ज्वलते लक्ष्म्या पाकशासनिरागतः ।
एष दुर्योधनं पार्थो मार्गते निकृतिं स्मरन् ॥ ४.५५.१७ ॥
तेजाने अत्यंत प्रज्वलित होत आहे; इंद्रपुत्र आला आहे. आपल्यावर झालेला अपकार स्मरून हा पार्थ दुर्योधनाचा शोध घेत आहे.
4.55.18
सेनामत्यर्थमालोक्य त्वरते ग्रहणेऽस्य च ।
मृगं सिंह इवादातुमीक्षते पाकशासनिः ॥ ४.५५.१८ ॥
सेनेकडे नीट पाहून तो तिला पकडण्यासाठी त्वरा करतो; सिंह जसा हरणाकडे पाहतो तसा इंद्रपुत्र पाहत आहे.
4.55.19
नैषोऽन्तरेण राजानं बीभत्सुः स्थातुमर्हति ।
तस्य पार्ष्णि ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रधावतः ॥ ४.५५.१९ ॥
हा बीभत्सु (अर्जुन) राजाच्या मध्ये उभा राहण्यास समर्थ नाही; वेगाने धावत येणाऱ्या त्याची टाच आम्ही धरू.
4.55.20
न ह्येनमभिसंक्रुद्धमेको युद्ध्येत संयुगे ।
अन्यो देवान्महादेवात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात्।
आचार्याच्च सपुत्राद्वा भारद्वाजान्महारथात् ॥ ४.५५.२० ॥
कोपाने भरलेल्या याच्याशी युद्धात एकटा कोणीही लढू शकत नाही — देव, महादेव, कृष्ण किंवा देवकीपुत्र, अथवा पुत्रासह आचार्य, महारथी भारद्वाजपुत्र यांच्याशिवाय कोणीही नाही.
4.55.21
किं नो गावः करिष्यन्ति द्रव्यं वा विपुलं तथा ।
दुर्योधनः पार्थगतः पुरा प्राणान्विमुञ्चति ॥ ४.५५.२१ ॥
गायी आम्हाला काय करतील, किंवा हे विपुल धनही काय करील? पार्थाजवळ पोहोचलेला दुर्योधन आधीच प्राण सोडेल.
4.55.22
इत्युक्त्वा समरे भीष्मः सेनया सह कौरवः ।
अन्वधावत्तदा पार्थं धार्तराष्ट्रस्य रक्षणे ॥ ४.५५.२२ ॥
असे बोलून कौरव भीष्म सेनेसह तेव्हा युद्धात पार्थाच्या मागे धावला, धृतराष्ट्रपुत्राच्या रक्षणासाठी.
4.55.23
विक्रोशमात्रं यात्वा तु पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
इषुपातमात्रे सेनायाः स्थापयाश्वानरिंदम ॥ ४.५५.२३ ॥
एक हाकेच्या अंतरावर गेल्यावर पार्थ विराटपुत्राला म्हणाला — 'हे शत्रुदमना, सैन्यापासून एका बाणाच्या टप्प्यावर घोडे थांबव.'
4.55.24
एतदग्रं गवां दृष्टं मन्दं वाहय सारथे ।
याह्युत्तरेण सेनाया गाश्चैव प्रविभज्य च ॥ ४.५५.२४ ॥
'सारथी, ही गायींची पुढची बाजू दिसत आहे; हळू चालव. सैन्याच्या उत्तरेकडे जाऊन गायी वेगळ्या कर.'
4.55.25
परिक्षिप्य गवां यूथमत्र योत्स्ये सुयोधनम् ।
गच्छन्ति सत्वरा गावः सगोपाः परिमोचय ॥ ४.५५.२५ ॥
गोसमूहाला वेढा घालून मी येथे सुयोधनाशी युद्ध करीन. गायी आणि गोपाल वेगाने जात आहेत; त्यांना सोडव.
4.55.26
तत्र गत्वा पशून्वीर सगोपान्परिमोचय ।
अन्तरेण च सेनायाः प्राङ्मुखो गच्छ चोत्तर ॥ ४.५५.२६ ॥
हे वीरा, तिथे जाऊन गोपालांसह पशूंना सोडव. सेनेच्या मध्यातून पूर्वाभिमुख होऊन जा, हे उत्तरा.
4.55.27
इमे त्वतिरथाः सर्वे मम वीर्यपराक्रमम् ।
पश्यन्तु कुरवो युद्धे महेन्द्रस्येव दानवाः ॥ ४.५५.२७ ॥
हे सर्व अतिरथी युद्धात माझे वीर्य व पराक्रम पाहोत; महेंद्राचा पराक्रम दानव पाहतात तसे कुरू पाहोत.
4.55.28
ततः स रथिनां श्रेष्ठो नाम विश्राव्य चात्मनः ।
निशिताग्राञ्शरांस्तीक्ष्णान्मुमोचांतकसन्निभान् ॥ ४.५५.२८ ॥
तेव्हा रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने आपले नाव जाहीर करून तीक्ष्ण टोकांचे, प्रखर, यमासारखे बाण सोडले.
4.55.29
शलभैरिव चाकाशं धाराभिरिव पर्वतम् ।
निरावकाशमभवच्छरैः क्षिप्तैः किरीटिना ॥ ४.५५.२९ ॥
टोळांनी आकाश आणि धारांनी पर्वत भरतो तसे, किरीटीने सोडलेल्या बाणांनी जागा उरली नाही.
4.55.30
विकीर्यमाणास्तु शरैस्ते योधा धार्तराष्ट्रिकाः ।
गाश्चैव न च पश्यन्ति पार्थमुक्तैरजिह्मगैः ॥ ४.५५.३० ॥
पार्थाने सोडलेल्या सरळ जाणाऱ्या बाणांनी विखुरलेल्या धार्तराष्ट्रांच्या त्या योद्ध्यांना गायीही दिसल्या नाहीत.
4.55.31
सा चापि बहुला सेना पार्थबाणाभिपीडिता ।
नापश्यद्विवृतां भूमिं नान्तरिक्षं दिशोपि वा ॥ ४.५५.३१ ॥
पार्थाच्या बाणांनी पीडित झालेल्या त्या प्रचंड सेनेला मोकळी भूमी, आकाश किंवा दिशाही दिसल्या नाहीत.
4.55.32
अर्जुनस्तु तदा हृष्टो दर्शयन्वीर्यमात्मनः ।
पीडयामास सैन्यानि गाण्डीवप्रसृतैः शरैः ॥ ४.५५.३२ ॥
तेव्हा अर्जुन आनंदित होऊन आपले पराक्रम दाखवत गाण्डीवातून सोडलेल्या बाणांनी सैन्यांना पीडा देऊ लागला.
4.55.33
तेषां नैवापयाने च नाभियाने भवन्मतिः ।
शीघ्रतामेव पार्थस्य पूजयन्तस्तु विस्मिताः ॥ ४.५५.३३ ॥
त्यांचे मन माघार घेण्यात किंवा पुढे जाण्यात नव्हते; आश्चर्यचकित होऊन ते पार्थाच्या वेगाचीच प्रशंसा करत होते.
4.55.34
चन्द्रावदातं सामुद्रं कुरुसैन्यभयंकरम् ।
ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां रोमहर्षणम्।
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ॥ ४.५५.३४ ॥
मग.चंद्रासारखा शुभ्र, समुद्रातून उत्पन्न झालेला, कौरव सेनेला भय देणारा, शत्रूंचे अंगावर रोमांच आणणारा शंख त्याने फुंकला; धनुष्याची टंकार आणि टाळ्यांचा आवाज करून प्राण्यांना मोहित केले.
4.55.35
तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च ।
शब्देनामानुषाणां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ।
वियद्गतानां देवानां मानुषाणां रवेण च ॥ ४.५५.३५ ॥
त्या शंखाच्या ध्वनीने, धनुष्याच्या निनादाने, ध्वजांमध्ये राहणाऱ्या अमानुष प्राण्यांच्या शब्दाने, आकाशात संचार करणाऱ्या देवांच्या व मनुष्यांच्या आरवाने.
4.55.36
ऊर्ध्वं पुच्छं विधून्वाना हेममाणाः समन्ततः ।
गावः सवत्साः संत्रस्ता निवृत्ता दक्षिणां दिशं ॥ ४.५५.३६ ॥
शेपटी वर उचलून चहूकडे हंबरत, वासरांसह भयभीत झालेल्या गाई दक्षिण दिशेकडे परतल्या.
4.55.37
ततः स समरे शूरो बीभत्सुः शत्रुपूगहा ।
गोपालांश्चोदयामास गावश्चोदयतेति च ॥ ४.५५.३७ ॥
तेव्हा त्या युद्धात शूर बीभत्सु, शत्रुसमूहांचा संहारक, याने गोपालांना प्रोत्साहित केले आणि म्हटले, "गायींना हाका."
4.55.38
उत्तरं चाह बीभत्सुर्हर्षयन्पाण्डुनन्दनः ।
गवामग्रं समीक्षस्व गश्चैवाशु निवर्तय ॥ ४.५५.३८ ॥
पांडुपुत्र बीभत्सु उत्तराला हर्षवीत म्हणाला, "गायींचा पुढचा भाग पाहा आणि गायी लवकर परत फिरव."
4.55.39
यावदेते निवर्तन्ते कुरवो जवमास्थिताः ।
याह्युत्तरेण गाश्चैताः सैन्यानां च नृपात्मज ॥ ४.५५.३९ ॥
हे कौरव वेगाने परत येत असताना, हे राजपुत्रा, या गायींना उत्तरेकडे घेऊन जा; सैन्यांनाही.
4.55.40
पश्यन्तु कुरवः सर्वे मम वीर्यपराक्रमम् ।
ते लाभमिव मन्वानाः कुरवोऽर्जुनमाहव। ॥ ४.५५.४० ॥
सर्व कौरवांनी माझे वीर्य व पराक्रम पाहावा; त्यांनी लाभ मिळाल्यासारखे समजून युद्धात अर्जुनाला पाहावे.
4.55.41
दृष्टवा यान्तमदूरस्थं क्षिप्रमभ्यपतन्रथैः ।
हस्त्यश्वपरिवारेण महताऽभिविराजता। ॥ ४.५५.४१ ॥
दूर जाणाऱ्याला पाहून, हत्ती व घोडे यांच्या मोठ्या परिवारासह तेजस्वीपणे, रथांसह त्यांनी त्याच्यावर त्वरेने धाव घेतली.
4.55.42
योधैः प्रासासिहस्तैश्च चापबाणोद्यतायुधैः ।
तान्यनीकान्यशोभन्त कुरूणामाततायिनाम्। ॥ ४.५५.४२ ॥
भाले व तलवारी हातात धरलेल्या, धनुष्यबाण व उगारलेली शस्त्रे असलेल्या योद्ध्यांनी, आक्रमक कौरवांच्या त्या सेना शोभून दिसल्या.
4.55.43
संसर्पन्त इवाकाशे विद्युत्वन्तो वलाहकाः ।
तानि दृष्ट्वाऽप्यनीकानि निवर्तितरथानि च। ॥ ४.५५.४३ ॥
आकाशात वीज असलेले मेघ जसे संचार करतात, तसे ते सैन्य दिसत होते; रथ परतलेले ते सैन्य पाहूनही.
4.55.44
पार्थोऽपि वायुवद्धोरं सैन्याग्रं व्यधुनोच्छरैः ।
तां शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य गाश्चापि जित्वा धनुषा परेण। ॥ ४.५५.४४ ॥
पार्थानेही वायूप्रमाणे भयंकरपणे बाणांनी सैन्याचा अग्रभाग हलवला; त्या शत्रुसैन्याला वेगाने हटवून आणि श्रेष्ठ धनुष्याने गाईंनाही जिंकून.
4.55.45
दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन् ।
गोषु प्रयातासु जवेन मात्स्यान्किरीटिनं प्रीतियुतं च दृष्ट्वा। ॥ ४.५५.४५ ॥
दुर्योधनाकडे पुढे जाणारे कुरुवीर अचानक त्याच्यासमोर आले; गाई वेगाने निघून गेल्यावर, मत्स्यांना आणि प्रीतीने भरलेल्या किरीटीला पाहून.
4.55.46
पशून्समादाय ततो निवृत्ता गोपाः समस्ताः प्रययुश्च राष्ट्रम् ॥ ४.५५.४६ ॥
गुरे घेऊन मग परतलेले सर्व गोपाल राष्ट्राकडे निघून गेले.