महाभारत · अध्याय 4.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.62.1
एवं विद्राव्य तत्सैन्यं पार्थो भीष्ममुपाद्रवत् ।
त्रस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः ॥ ४.६२.१ ॥
इस प्रकार उस सेना को भगाकर पार्थ भीष्म की ओर दौड़ा। महात्मा कौरव की सारी सेनाएँ भयभीत हो गईं।
4.62.2
बाणान्धनुषि संधाय चतुरः पाकशासनिः ।
भीष्मं च प्राहिणोद्भीतस्तं द्वाभ्यामभ्यवादयत् ॥ ४.६२.२ ॥
इन्द्रपुत्र ने धनुष पर चार बाण चढ़ाए और भयभीत होकर भीष्म पर चलाए; उन्हें उसने दो बाणों से आहत किया।
4.62.3
तस्य कर्णान्तिकं गत्वा द्वावब्रूतां च कौशलम् ।
सोऽप्याशीरवदद्भीष्मः कौन्तेयो जयतामिति ॥ ४.६२.३ ॥
उसके कान के पास जाकर दोनों ने कुशल पूछी। भीष्म ने भी आशीर्वाद देते हुए कहा, "कौन्तेय, तुम विजय प्राप्त करो।"
4.62.4
नरसिंहमुपायान्तं जिगीषन्तं परान्रणे ।
वृषसेनोऽभ्ययात्तूर्णं योद्धुकामो धनंजयम् ॥ ४.६२.४ ॥
युद्ध में शत्रुओं को जीतने की इच्छा से आते हुए नरसिंह (अर्जुन) के सामने वृषसेन तुरंत लड़ने की इच्छा से धनंजय की ओर बढ़ा।
4.62.5
वैकर्तनात्मजो वीरः संग्रामे लोकविश्रुतः ।
शौर्यवीर्यादिभिः कर्णाद्बिम्बाद्विम्ब इवोद्धृतः ॥ ४.६२.५ ॥
वैकर्तन (कर्ण) का वीर पुत्र, जो युद्ध में अपनी शूरता और पराक्रम से लोक-विख्यात था, मानो कर्ण से ही प्रतिबिंब की तरह निकला हो।
4.62.6
आत्मना युध्यतस्तस्य वृषसेनस्य पाण्डवः ।
मुहूर्तं तस्य तद्दृष्ट्वा हस्तलाघवपौरुषे।
तुतोष च ततः पार्थो वृषसेनपराक्रमम् ॥ ४.६२.६ ॥
स्वयं युद्ध करते हुए वृषसेन को पाण्डव ने क्षणभर देखा। उसके हस्तलाघव और पौरुष को देखकर पार्थ ने वृषसेन के पराक्रम से प्रसन्नता प्राप्त की।
4.62.7
तस्य पार्थस्तदा क्षिप्रं क्षुरधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्यद्गृध्रपत्रेण जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ ४.६२.७ ॥
तब पार्थ ने शीघ्र ही उसका धनुष क्षुरधार वाले, गृध्र-पंख वाले बाण से काट डाला, जो स्वर्ण से सजा था।
4.62.8
अथैनं पञ्चभिर्भूयः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
स पार्थबाणाभिहतो रथात्प्रस्कन्द्य दुद्रुवे ॥ ४.६२.८ ॥
फिर पार्थ ने उसे पाँच बाणों से उसकी छाती के बीच फिर से बींध दिया। पार्थ के बाणों से आहत वह रथ से कूदकर भाग निकला।
4.62.9
दुःशासनो विकर्णश्च शकुनिश्च विविंशतिः ।
आयान्तं भीमधन्वानं पर्यकीर्यन्त पाण्डवम् ॥ ४.६२.९ ॥
दुःशासन, विकर्ण, शकुनि और विविंशति ने आते हुए भयंकर धनुर्धर पाण्डव को घेर लिया।
4.62.10
तेषां पार्थो रणे क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
युगं ध्वजं शरासं च चिच्छेद तरसा रणे ॥ ४.६२.१० ॥
उन सबके प्रति पार्थ रण में क्रुद्ध हुआ और झुके हुए पर्वों वाले बाणों से उसने रण में तत्काल उनके रथ-जूए, ध्वज और धनुष काट डाले।
4.62.11
ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः ।
रणमध्यादपययुः पार्थबाणाभिपीडिताः ॥ ४.६२.११ ॥
उनके ध्वज कट गए, धनुष की मूठ के बंधन टूट गए; पार्थ के बाणों से पीड़ित होकर वे सब रण के बीच से लौट गए।
4.62.12
ततः प्रहस्य बीभत्सुर्वैराटिमिदमब्रवीत् ।
एतं मे प्रापयेदानीं तालं सौवर्णमुच्छ्रितम् ॥ ४.६२.१२ ॥
तब बीभत्सु ने हँसकर वैराटि से यह कहा: 'अब इसे मेरे पास ले आओ, वह ऊँचा सुनहरा ताड़ वृक्ष।'
4.62.13
मेघमध्ये यथा विद्युदुज्ज्वलन्ती पुनः पुनः ।
असौ शान्तनवो भीष्मस्तत्र याहि परंतप ॥ ४.६२.१३ ॥
जैसे मेघों के बीच बार-बार चमकती हुई बिजली, वैसे ही वह शान्तनु-पुत्र भीष्म हैं; हे शत्रुतापन, वहीं चलो।
4.62.14
अस्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे ।
घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च ॥ ४.६२.१४ ॥
युद्ध में मैं उसे अपने दिव्य अस्त्र दिखाऊँगा—भयानक रूप वाले, अद्भुत, हल्के और भारी भी।
4.62.15
अस्माकं पोषको नित्यमाबाल्यान्मत्स्यभूमिप ।
श्रेयस्कामी सदाऽस्माकं योगक्षेमकरः सदा ॥ ४.६२.१५ ॥
हे मत्स्यभूमि के स्वामी, बचपन से ही वह सदा हमारा पोषक रहा है, हमारे कल्याण का इच्छुक और सदा हमारे योग-क्षेम का साधक।
4.62.16
तस्याङ्के विर्धितो बाल्ये तद्योत्स्येऽनेन सांप्रतम् ।
अस्माकं धार्तराष्ट्राणां शमकामो दिवानिशम् ॥ ४.६२.१६ ॥
बचपन में उसकी गोद में पला-बढ़ा हूँ, इसलिए अब मैं उसी से युद्ध करूँगा, जो दिन-रात हमारे और धृतराष्ट्र के पुत्रों के बीच शान्ति चाहता है।
4.62.17
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थसारथिः।
वाहयच्चोदितस्तेन रथं भीष्मरथं प्रति ॥ ४.६२.१७ ॥
वैशम्पायन ने कहा: उसके उन वचनों को सुनकर पार्थ के सारथी वैराटि ने, उसी से प्रेरित होकर, भीष्म के रथ की ओर रथ हाँक दिया।
4.62.18
तं रथं चोदितं दृष्ट्वा फल्गुनस्य रथोत्तमम् ।
वायुनेव महामेघं सहसाऽभिसमीरितम्।
तं प्रत्ययाच्च गाङ्गेयो रथेनादित्यवर्चसा ॥ ४.६२.१८ ॥
फल्गुन के उस उत्तम रथ को हाँका जाता देखकर—जैसे वायु से महामेघ सहसा आगे बढ़ाया जाए—गंगा-पुत्र भीष्म ने उसे पहचाना और सूर्य के समान तेजस्वी रथ से उसकी ओर बढ़े।
4.62.19
आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा भीष्मः परपुंजयः ।
प्रत्युञ्जगाम युद्धार्थी महर्षभमिवर्षभः ॥ ४.६२.१९ ॥
अर्जुन को आते देखकर शत्रु-सेनाओं को जीतने वाले भीष्म युद्ध की इच्छा से उनकी ओर उसी प्रकार बढ़े जैसे एक महान वृषभ दूसरे महान वृषभ की ओर बढ़ता है।
4.62.20
तथा हि गुप्त एतेषां दुराधर्षः पितामहः ।
हन्यमानेषु योघेषु धनंजयमुपाद्रवत् ॥ ४.६२.२० ॥
इन सबके रक्षक, अजेय पितामह भीष्म, योद्धाओं के मारे जाते समय भी धनंजय पर टूट पड़े।
4.62.21
प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् ।
शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्मर्मदेहप्रमाथिनः ॥ ४.६२.२१ ॥
सोने से सजा श्रेष्ठ धनुष उठाकर, तीखे फलों वाले बाण लेकर, जो शरीर के मर्मस्थलों को भेद डालते थे।
4.62.22
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योत्तरे यथा ॥ ४.६२.२२ ॥
सिर पर श्वेत छत्र धारण किए हुए वह नरश्रेष्ठ ऐसे सुशोभित हुए जैसे सूर्य उदय होने पर पर्वत शोभा देता है।
4.62.23
प्राध्माप्य शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्षयन् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं प्रत्यवारयत् ॥ ४.६२.२३ ॥
शंख बजाकर, धृतराष्ट्र के पुत्रों को हर्षित करते हुए, गाङ्गेय भीष्म ने दक्षिण की ओर घूमकर बीभत्सु को रोक दिया।
4.62.24
तमवेक्ष्य समायान्तं कौन्तेयः परवीरहा ।
प्रत्यगृह्णादमेयात्मा प्रियातिथिमिवागतम् ।
देवदत्तं महाशङ्खं प्रदध्मौ युधि वीर्यवान् ॥ ४.६२.२४ ॥
उसे आते देखकर शत्रुवीरों का संहार करने वाले, अमेय आत्मा वाले कौन्तेय ने, प्रिय अतिथि के आने की तरह उसका स्वागत किया, और युद्ध में पराक्रमी उन्होंने अपना महाशंख देवदत्त बजाया।
4.62.25
तौ शङ्खनादावत्यर्थं भीष्मपाण्डवयोस्तदा ।
नादयामासतुर्द्यां च खं च भूमिं च सर्वशः ॥ ४.६२.२५ ॥
तब भीष्म और पाण्डवों के उन दोनों शङ्खनादों ने अत्यन्त प्रबलता से आकाश, अन्तरिक्ष और पृथ्वी को सब ओर से गुँजा दिया।
4.62.26
अन्तरिक्षे च जल्पन्ति सर्वे देवाः सवासवाः ।
यदर्जुनः कुरून्सर्वान्प्राकृन्तच्छस्रतेजसा ॥ ४.६२.२६ ॥
आकाश में स्थित सभी देवता इन्द्र सहित कहने लगे कि अर्जुन अपने बाणों के तेज से समस्त कुरुओं को काट डालेगा।
4.62.27
कुरुश्रेष्ठाविमौ वीरौ रणे भीष्मधनंजयौ ।
सर्वास्त्रकुशलौ वीरावप्रमत्तौ रणे सदा ॥ ४.६२.२७ ॥
कुरुश्रेष्ठ ये दोनों वीर, भीष्म और धनंजय, युद्ध में सभी अस्त्रों में कुशल हैं और युद्ध में सदा सावधान रहते हैं।
4.62.28
उभौ देवमनुष्येषु विश्रुतौ स्वपराक्रमैः ।
उभौ परमसंरब्धावुभौ दीप्तधनुर्धरौ ॥ ४.६२.२८ ॥
ये दोनों अपने पराक्रम से देवताओं और मनुष्यों में विख्यात हैं; दोनों अत्यन्त क्रुद्ध हैं और दोनों दीप्त धनुष धारण किए हुए हैं।
4.62.29
समागतौ नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ ।
उभौ सदृशकर्माणौ सूर्यस्याग्नेश्च भारत ॥ ४.६२.२९ ॥
हे भरतवंशी, ये दोनों नरव्याघ्र, बाघों के समान वेगवान और पराक्रमी, आपस में मिले हुए हैं; दोनों के कर्म सूर्य और अग्नि के समान तुल्य हैं।
4.62.30
वासुदेवस्य सदृशौ कार्तवीर्यसमावुभौ ।
उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महाबलौ ।
सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ ॥ ४.६२.३० ॥
वासुदेव के समान, कार्तवीर्य के तुल्य, दोनों विख्यात कर्मों वाले, दोनों शूर और महाबली हैं; सभी अस्त्रों के ज्ञाताओं में और सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हैं।
4.62.31
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ।
अनयोः सदृशं वीर्यं मित्रस्य वरुणस्य च ॥ ४.६२.३१ ॥
अग्नि, इन्द्र, सोम, यम और वरुण का, इन दोनों का पराक्रम मित्र और वरुण के समान है।
4.62.32
को वा कुन्तीसुतं युद्धे द्वैरथेनोपयास्यति ।
ऋते शान्तनवादन्यः क्षत्रियो भुवि विद्यते ॥ ४.६२.३२ ॥
कौन क्षत्रिय युद्ध में कुन्ती-पुत्र से द्वंद्व के लिए जाएगा? पृथ्वी पर शान्तनु के पुत्र को छोड़कर और कौन क्षत्रिय है?
4.62.33
इति संपूजयामासुर्भीष्मं दृष्ट्वाऽर्जुनं गतम् ।
तं रणे संप्रहृष्यन्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ॥ ४.६२.३३ ॥
इस प्रकार वे भीष्म की प्रशंसा करने लगे, जब उन्होंने अर्जुन को जाते देखा। युद्ध में उसे अत्यन्त हर्षित देखकर इन्द्र सहित देवता भी (उसकी प्रशंसा करने लगे)।
4.62.34
अथ बहुविधतूर्यशङ्खयोषैर्विविधरवैः सह सिंहनादमिश्रैः ।
कुरुवृषभमपूजयत्कुरूणां बलममराधिपसैन्यसप्रभं तत् ॥ ४.६२.३४ ॥
तब अनेक प्रकार के वाद्यों, शंखों और विविध ध्वनियों के साथ, सिंहनाद से मिश्रित स्वरों में, उन्होंने कुरुवृषभ (भीष्म) का सम्मान किया; कुरुओं की वह सेना देवराज इन्द्र की सेना के समान तेजस्वी थी।