महाभारत · अध्याय 4.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.65.1
कर्णं पराजितं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
एतं मां प्रापयेदानीं रथवृन्दं प्रहारिणाम् ॥ ४.६५.१ ॥
कर्ण को पराजित देखकर पार्थ ने विराट-पुत्र से कहा, 'अब मुझे उन प्रहार करने वाले रथ-समूहों के पास ले चलो।'
4.65.2
यत्र शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः ।
सुयुद्धं काङ्क्षमाणो वै रथे तिष्ठति दंशितः ॥ ४.६५.२ ॥
जहाँ शान्तनु के पुत्र भीष्म हमारे सबके पितामह हैं, वे उत्तम युद्ध की इच्छा से कवच पहने रथ पर खड़े हैं।
4.65.3
तालो वै काञ्चनो यत्र वज्रवैडूर्यभूषितः ।
अतीव समरे भाति मातरिश्वप्रकम्पितः ॥ ४.६५.३ ॥
जहाँ सोने का ताड़-ध्वज है, जो हीरे और वैडूर्य से सजा है, वह युद्ध में अत्यन्त शोभित होता है, वायु से हिलता हुआ।
4.65.4
दारुणं प्रहरिष्यामि रथबृन्दानि धन्विनाम् ।
आदास्याम्यहमेतेषां धनुर्ज्यावेष्टनानि च ॥ ४.६५.४ ॥
मैं उन धनुर्धरों के रथ-समूहों पर भीषण प्रहार करूँगा, और उनकी धनुष-प्रत्यंचाओं के बंधन भी छीन लूँगा।
4.65.5
अस्यन्तं दिव्यमस्त्राणि चित्रमुत्तर पश्यसि ॥ ४.६५.५ ॥
हे उत्तर, दिव्य अस्त्रों को छोड़ते हुए (मुझे) अद्भुत रूप में देख रहे हो।
4.65.6
शतह्रदां जृम्भमाणां मेघस्थां प्रावृषीव च ।
सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं पश्यन्तु कुरवो मम ॥ ४.६५.६ ॥
वर्षा ऋतु में मेघों में स्थित, सौ गर्जनाएँ करती हुई (विद्युत-सी), स्वर्ण-पृष्ठ वाले मेरे गाण्डीव को कुरु लोग देखें।
4.65.7
दक्षिणेनाथ वामेन कतमेन स्विदस्यति ।
इति मां शत्रवः सर्वे न विज्ञास्यन्ति सारथे ॥ ४.६५.७ ॥
दाहिने या बाएँ, किस हाथ से वह छोड़ता है — इस प्रकार शत्रु मुझे, हे सारथी, पहचान नहीं पाएँगे।
4.65.8
अस्त्रोदकां हयावर्तां नागनक्रां रथह्रदाम् ।
नदीं प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकापहारिणीम् ॥ ४.६५.८ ॥
शस्त्र जिसका जल हैं, घोड़े जिसके भँवर हैं, हाथी जिसके मगर हैं, रथ जिसके कुण्ड हैं, परलोक तक बहा ले जाने वाली उस नदी को मैं बहा दूँगा।
4.65.9
पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशङ्खचराचरम् ।
वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः सन्नतपर्वभिः ॥ ४.६५.९ ॥
हाथ, पैर, सिर, पीठ, भुजा और शंखों वाले, चर-अचर सबको — कौरवों के उस वन को मैं भल्लों से काट डालूँगा, जिनकी गाँठें झुकी हुई हैं।
4.65.10
तूणीशयाः सुपुङ्खाग्रा विशिखा दुन्दुभिस्वनाः ।
मया प्रमुक्ताः संग्रामे कुरून्धक्ष्यन्ति सायकाः ॥ ४.६५.१० ॥
तरकस में रहने वाले, सुंदर पंखयुक्त अग्र वाले, दुंदुभि के समान ध्वनि करने वाले बाण — मेरे द्वारा संग्राम में छोड़े गए वे सायक कौरवों को जला डालेंगे।
4.65.11
ध्वजवृक्षं शरतृणं नागाश्वश्वापदाकुलम् ।
रथसिंहगणैर्युक्तं धनुर्वल्लिसमाकुलम्।
वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा ॥ ४.६५.११ ॥
ध्वजरूपी वृक्षों, शररूपी तिनकों, हाथी-घोड़े और वन्य पशुओं से भरे, रथ-सिंहों के समूहों से युक्त, धनुषरूपी लताओं से घने उस वन को मैं कौरवों के अस्त्र-तेज से जला दूँगा।
4.65.12
जयतो भारतीं सेनामेकस्य मम संयुगे ।
शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने ॥ ४.६५.१२ ॥
युद्ध में अकेले मुझसे भारतीय सेना को जीतते हुए — जैसे वन में अग्नि के सौ मार्ग बन जाते हैं, वैसे ही मेरे लिए सौ मार्ग होंगे।
4.65.13
मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् ।
तानहं रथनीडेभ्यः परलोकाय शात्रवान्।
एकः प्रद्रावयिष्यामि चक्रपाणिरिवासुरान् ॥ ४.६५.१३ ॥
मैं अकेला उन शत्रुओं को रथ की बैठकों से परलोक भेज दूँगा, जैसे चक्रधारी असुरों को भगाते हैं। तुम देखोगे कि मेरे द्वारा सारी सेना चक्र से बिंधी हुई-सी पूरी तरह छिन्न-भिन्न हो गई है।
4.65.14
असंभ्रान्तो रथे तिष्ठन्समेषु विषमेषु च ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तमपि भेत्स्यामि पर्वतम् ॥ ४.६५.१४ ॥
रथ पर खड़ा होकर, समतल या विषम भूमि पर भी मैं बिना घबराए चलूँगा; मार्ग रोककर खड़े पर्वत को भी मैं चीर दूँगा।
4.65.15
अहमिन्द्रस्य संग्रामे द्विषतो बलदर्पितान् ।
मातलिं सारथिं कृत्वा निवातकवचान्रणे ।
हतवान्सर्वतः सर्वान्धावतो युध्यतस्तदा ॥ ४.६५.१५ ॥
इन्द्र के संग्राम में, मैंने मातलि को सारथी बनाकर, बल के गर्व से भरे द्वेषी निवातकवचों को रण में मारा था—हर ओर से दौड़ते और लड़ते हुए सभी को उस समय मैंने मार डाला।
4.65.16
निवातकवचान्हत्वा गाण्डीवास्त्रैः सहस्रशः ।
परं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम् ॥ ४.६५.१६ ॥
गाण्डीव के बाणों से हज़ारों निवातकवचों को मारकर मैंने समुद्र के उस पार स्थित स्वर्णनगरी हिरण्यपुर पर धावा बोला।
4.65.17
हत्वा षष्टिसहस्राणि रथानामुग्रधन्विनाम् ।
पौलोमान्कालकेयांश्च समरे भृशदारुणान् ।
असुरानहनं घोरान्रौद्रेणास्त्रेण सारथे ॥ ४.६५.१७ ॥
साठ हज़ार रथियों को मारकर, जो भयंकर धनुर्धारी थे, मैंने समर में अत्यंत भयानक पौलोमों और कालकेयों को मारा। हे सारथी, भयंकर अस्त्र से मैंने घोर असुरों का वध किया।
4.65.18
अहमिन्द्राद्दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः क्षिप्रहस्तताम् ।
प्रगाढनिपुणं चित्रमतिवृद्धं प्रजापतेः ॥ ४.६५.१८ ॥
मैंने इन्द्र से दृढ़ मुष्टि, ब्रह्मा से क्षिप्रहस्तता, और प्रजापति से अत्यन्त गहन, निपुण और अद्भुत (विद्या) प्राप्त की है।
4.65.19
रौद्रं रुद्रादहं वेद्मि वारुणं वरुणादपि ।
सौर्यं सूर्यादहं वेद्मि याम्यं दण्डधरादपि ॥ ४.६५.१९ ॥
रुद्र से रौद्र (अस्त्र) मैं जानता हूँ, वरुण से वारुण (अस्त्र) भी, सूर्य से सौर्य (अस्त्र) मैं जानता हूँ, और दण्डधारी (यम) से याम्य (अस्त्र) भी।
4.65.20
अस्त्रमाग्नेयमग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः ।
अन्यैर्देवैरहं प्राप्तः को मां विषहते पुमान् ॥ ४.६५.२० ॥
अग्नि से आग्नेय अस्त्र और मातरिश्वा (वायु) से वायव्य अस्त्र, तथा अन्य देवताओं से भी मैंने (अस्त्र) प्राप्त किए हैं। कौन पुरुष मेरा सामना कर सकता है?
4.65.21
अद्य गाण्डीवनिर्मुक्तैःशरौघै रोमहर्षणैः ।
कुरूणां पातयिष्यामि रथवृन्दानि धन्विनाम् ॥ ४.६५.२१ ॥
आज गाण्डीव से छूटे हुए, रोंगटे खड़े कर देने वाले बाणों के प्रवाह से मैं कौरवों के धनुर्धारी रथ-समूहों को गिरा दूँगा।
4.65.22
एवमाश्वासितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना ।
व्यगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य वाजिभिः ॥ ४.६५.२२ ॥
इस प्रकार सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा आश्वस्त होकर विराट-पुत्र (उत्तर) ने भीष्म की भयंकर रथ-सेना में घोड़ों सहित प्रवेश किया।
4.65.23
रथिसिंहमनाधृष्यं जिगीषन्तं परान्रणे ।
अभ्यधावत्तदैवोग्रो ज्यां विकर्षन्धनञ्जयः ॥ ४.६५.२३ ॥
रणभूमि में शत्रुओं को जीतने की इच्छा रखने वाले, अजेय रथ-सिंह (भीष्म) की ओर तब उग्र धनंजय ने प्रत्यंचा खींचते हुए दौड़ लगाई।
4.65.24
दुःशासनोऽभ्ययात्तूर्णमर्जुनं भरतर्षभः ॥ ४.६५.२४ ॥
भरतवंशियों में श्रेष्ठ दुःशासन शीघ्र ही अर्जुन की ओर बढ़ा।
4.65.25
अन्येऽपि चित्राभरणा युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
अभ्ययुर्भीमधन्वानो मौवी पर्यस्य बाहुभिः ॥ ४.६५.२५ ॥
अन्य भी विचित्र आभूषणों और चमकते कुण्डलों वाले युवक भयानक धनुर्धर बनकर आगे बढ़े और अपनी भुजाओं से प्रत्यंचा खींचने लगे।
4.65.26
दुःशासनो विकर्णश्च वृषसेनो विविशतिः ।
अभीता भीमधन्वानं पाण्डवं पर्यवारयन् ॥ ४.६५.२६ ॥
दुःशासन, विकर्ण, वृषसेन और विविंशति निर्भय होकर उस भयानक धनुर्धर पाण्डुपुत्र को घेरने लगे।
4.65.27
तस्य दुःशासनः षष्टिं वामपार्श्वे समार्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसन्धाय कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ॥ ४.६५.२७ ॥
बुद्धिमान कुन्तीपुत्र जब बाण चढ़ाकर छोड़ रहे थे, तब दुःशासन ने उनकी बायीं ओर साठ बाण मारे।
4.65.28
पुनश्चैव स भल्लेन विद्ध्वा वैराटिमुत्तरम् ।
द्वितीयेनार्जुनं वीरं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ४.६५.२८ ॥
फिर उसने भल्ल से विराट-पुत्र उत्तर को बींधकर दूसरे बाण से वीर अर्जुन को उसकी छाती के बीच में घायल किया।
4.65.29
तस्य जिष्णुरुदावृत्य क्षुरधारेण कार्मुकम् ।
प्राकृन्तद्गृध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ४.६५.२९ ॥
विजयी अर्जुन ने मुड़कर क्षुरधार बाण से उसका स्वर्णजटित धनुष गिद्ध-पंख वाले बाण से काट डाला।
4.65.30
अथैनं पञ्चभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
सोपयातो रथोपस्थात्पार्थबाणाभिपीडितः ॥ ४.६५.३० ॥
फिर अर्जुन ने उसे पाँच बाणों से उसकी छाती के बीच में बींध दिया। पार्थ के बाणों से पीड़ित होकर वह रथ के आसन से नीचे गिर पड़ा।
4.65.31
सर्वा दिशश्चाभ्यपतद्बीभत्सुरपाराजितः ।
तं विकर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्गृध्रपक्षैः शिलाशितैः।
विव्याध परवीरध्नमर्जुनं धृतराष्ट्रजः ॥ ४.६५.३१ ॥
अजेय बीभत्सु (अर्जुन) सब दिशाओं में दौड़े। तब धृतराष्ट्र के पुत्र विकर्ण ने शत्रु-वीरों के संहारक अर्जुन को पत्थर पर तेज किए गए, गृध्र-पंखों वाले तीखे बाणों से बींध दिया।
4.65.32
ततस्तमपि कौन्तेयः शरेण नतपर्वणा ।
ललाटेऽभ्यहनद्गाढं स विद्धः प्राद्रवद्भयात् ॥ ४.६५.३२ ॥
तब कुन्तीपुत्र ने भी उसे एक झुके हुए जोड़ वाले बाण से उसके माथे पर दृढ़ता से प्रहार किया। बिंधकर वह भय से भाग गया।
4.65.33
ततः पार्थमुपाद्रुत्य दुस्सहः सविविंशतिः ।
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन्भ्रातरं रणे ॥ ४.६५.३३ ॥
तब दुस्सह और विविंशति ने पार्थ पर आक्रमण करके रणभूमि में अपने भाई की रक्षा करने की इच्छा से तीखे बाणों की वर्षा की।
4.65.34
तावुभौ गृध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनञ्जयः ।
विव्याध युगपद्व्यग्रस्तयोर्वाहानसूदयत् ॥ ४.६५.३४ ॥
धनंजय ने उन दोनों को गृध्र-पंखों वाले दो तीखे बाणों से एक साथ बींधा, और अविचलित रहकर उन दोनों के घोड़ों को मार डाला।
4.65.35
तौ हताश्वौ तु विद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्मजावुभौ ।
अभिपत्य रथैरन्यैरपनीतौ पदानुगैः ॥ ४.६५.३५ ॥
वे दोनों धृतराष्ट्र-पुत्र, जिनके घोड़े मारे गए थे और अंग बिंधे थे, दूसरे रथों के पास पहुँचे; पदाति सैनिकों ने उन्हें वहाँ से ले जाया।
4.65.36
व्यद्रावयदशेषांश्च धृतराष्ट्रसुतांस्तदा ।
विद्राव्य च रणे पार्थो रणभूमिं व्यराजयत् ॥ ४.६५.३६ ॥
तब पार्थ ने धृतराष्ट्र के सभी पुत्रों को भगा दिया, और युद्ध में उन्हें भगाकर रणभूमि को शोभायमान कर दिया।
4.65.37
किरीटमाली कौन्तेयो लब्धलक्षः प्रतापवान् ।
पातयन्नुत्तमाङ्गानि बाहूश्च परिघोपमान् ॥ ४.६५.३७ ॥
मुकुटमाला धारण करने वाले, कुन्ती-पुत्र, लक्ष्य साधने में सफल, प्रतापी (अर्जुन) ने शत्रुओं के सिर और परिघ के समान भुजाएँ गिराईं।
4.65.38
अशेरत महावीराः शतशो रुक्ममालिनः ॥ ४.६५.३८ ॥
सोने की मालाएँ धारण किए सैकड़ों महावीर (वहाँ) पड़े हुए थे।
4.65.39
कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः ।
रुचिरमकरकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरथास्तृता बभौ ॥ ४.६५.३९ ॥
कमल, सूर्य और चन्द्रमा के समान, श्वेत दाँतों वाले, सुन्दर मुख, नेत्र और नासिका से युक्त, चमकते मकर-कुण्डल पहने पुरुषों के सिरों से ढकी हुई पृथ्वी शोभित हो उठी।
4.65.40
सुनसं चारुदीप्ताश्चं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नमनेकं हेमकुण्डलम् ॥ ४.६५.४० ॥
सुन्दर नासिका, सुन्दर चमकते कान, सुव्यवस्थित दाढ़ी वाले, सुन्दर सजे हुए, स्वर्ण-कुण्डल धारण किए अनेक कटे हुए सिर दिखाई दिए।
4.65.41
एवं तत्प्रहतं सैन्यं समन्तात्प्रद्रुतं भयात् ॥ ४.६५.४१ ॥
इस प्रकार वह सेना प्रहार से गिरकर चारों ओर भय से भाग खड़ी हुई।
4.65.42
अथ दुर्योधनः कर्णः सौबलः शकुनिस्तदा ।
द्रोणश्च द्रोणपुत्रश्च कृपश्चातिरथो रणे ॥ ४.६५.४२ ॥
तब दुर्योधन, कर्ण, सौबल शकुनि, द्रोण और द्रोणपुत्र तथा युद्ध में अतिरथी कृप।
4.65.43
सहिता विजयं तत्र योधयन्तो महारथाः ।
विष्फारयन्तश्चापानि बलवन्ति महाबलाः ॥ ४.६५.४३ ॥
वहाँ विजय के लिए एकत्र होकर लड़ते हुए महारथी, बलवान धनुषों को खींचते हुए, महाबलशाली योद्धा।
4.65.44
ततः कीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा ।
पुनरावृत्य मार्गस्थं ददृशुर्वानरध्वजम् ॥ ४.६५.४४ ॥
तब बिखरी पताका वाले, सूर्य के समान तेजस्वी रथ से लौटकर उन्होंने मार्ग पर खड़े वानरध्वज (अर्जुन) को देखा।
4.65.45
ते महास्त्रैर्महेष्वासाः परिवार्य धनञ्जयम् ।
अभ्यवर्षन्सुसंक्रुद्धा महामेघा इवाचलम् ॥ ४.६५.४५ ॥
उन महाधनुर्धरों ने महान अस्त्रों से धनंजय को घेरकर, अत्यंत क्रुद्ध होकर उन पर वर्षा की, जैसे महामेघ पर्वत पर बरसते हैं।
4.65.46
शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव शारदाः ।
युद्धे तस्थुर्महावीर्याः प्रतपन्तः किरीटिनम् ॥ ४.६५.४६ ॥
बाण-समूह भलीभाँति छोड़ते हुए, शरद ऋतु के मेघों की भाँति, युद्ध में वे महापराक्रमी खड़े रहे, किरीटी को तपाते हुए।
4.65.47
इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं निशितैर्लोमवापिभिः ।
अदूरात्प्रत्यवस्थाय पाण्डवं समयोधयन् ॥ ४.६५.४७ ॥
अनेक तीखे, रोमच्छेदी बाणों से शीघ्र ही, निकट से सामने खड़े होकर, उन्होंने पाण्डव से युद्ध किया।
4.65.48
ततः प्रहस्य बीभत्सुस्तमैन्द्रं पञ्चवार्षिकम् ।
अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत् ॥ ४.६५.४८ ॥
तब हँसकर बीभत्सु (अर्जुन) ने इन्द्र का वह पाँच वर्ष पुराना, सूर्य के समान तेजस्वी अस्त्र गाण्डीव पर चढ़ाया।
4.65.49
नाक्षणां न च चक्राणां न रथानां न वाजिनाम् ।
अङ्गुलाद्दव्यङ्गुलाद्वापि विवृतं प्रत्यदृश्यत ॥ ४.६५.४९ ॥
न धुरों का, न पहियों का, न रथों का, न घोड़ों का, एक अंगुल या आधे अंगुल तक का भी कोई भाग खुला हुआ दिखाई नहीं दिया।
4.65.50
यथा रश्मिभिरादित्यो वृणुते सर्वतो दिशम् ।
एवं किरीटिना मुक्तं सर्वं प्राच्छादयञ्जगत् ॥ ४.६५.५० ॥
जैसे सूर्य अपनी किरणों से सब दिशाओं को ढक लेता है, वैसे ही किरीटी (अर्जुन) के छोड़े बाणों ने समस्त जगत को ढक दिया।
4.65.51
यथा बलाहके विद्युत्पावको वा शिलोच्चये ।
तथा गाण्डीवमभवच्चक्राभुधमिवाततम् ॥ ४.६५.५१ ॥
जैसे बादल में बिजली या पर्वत-शिखर पर अग्नि चमकती है, वैसे ही खिंचा हुआ गाण्डीव चक्रधारी (विष्णु) के समान प्रकाशित हो उठा।
4.65.52
यथा वर्षति पर्जन्यो विद्युत्पतति पर्वते ।
विस्फूर्जिता दिशः सर्वा ज्वलद्गाण्डीवमावृणोत् ॥ ४.६५.५२ ॥
जैसे मेघ बरसता है और पर्वत पर बिजली गिरती है, वैसे ही सब दिशाएँ गर्जन से भर गईं और प्रज्वलित गाण्डीव ने (सब कुछ) ढक लिया।
4.65.53
त्रस्ताश्च रथिनःक सर्वे चैन्द्रमस्त्रं विकुर्वति ।
सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे ।
सहिता द्रोणभीष्माभ्यां प्रमोहगतचेतनाः ॥ ४.६५.५३ ॥
सभी रथी भयभीत हो गए, और इन्द्र-अस्त्र प्रकट होने पर सभी योद्धा शान्ति की खोज में लग गए; वे अपने होश में नहीं आ सके — द्रोण और भीष्म के साथ रहने वाले वे सब मोहग्रस्त चेतना वाले हो गए।
4.65.54
तानि सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ ।
प्राद्रवन्त दिशः सर्वा भयाद्वै सव्यसाचिनः ॥ ४.६५.५४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, वे सारी सेनाएँ भग्न हो गईं और सव्यसाची अर्जुन के भय से सभी दिशाओं में भाग निकलीं।