Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 4.66

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

4.66.1

दक्षिणामेव तु दिशं हयानुत्तर वाहय ।
पुरा सार्थी भवत्येषामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम् ॥ ४.६६.१ ॥

अर्जुन ने कहा: दक्षिण दिशा में ही घोड़ों को उत्तर की ओर हांको। सारथी, यह इन खड़े लोगों की पुरानी ध्वनि यहाँ है।

4.66.2

अश्चत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीमुद्याहि सारथे ।
अचिराद्द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम् ॥ ४.६६.२ ॥

अर्जुन ने कहा: हे सारथी, अश्वत्थामा के प्रतिरथ की ओर पूर्व दिशा में बढ़ो। मैं शीघ्र ही उस यशस्वी गुरुपुत्र को देखना चाहता हूँ।

4.66.3

मोहयित्वा तु तान्सर्वान्धनुर्घोषेण पाण्डवः ।
प्रसव्यं चैवमावृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत्तदा ॥ ४.६६.३ ॥

वैशंपायन ने कहा: पाण्डव ने धनुष की टंकार से उन सबको मोहित करके, दाईं ओर से घूमते हुए, तब आधे क्रोश तक भाग निकले।

4.66.4

यथा सततगो वायुः सुपर्णश्चापि शीघ्रगः ।
तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशे पर्यवर्तत ॥ ४.६६.४ ॥

वैशंपायन ने कहा: जैसे निरन्तर चलने वाली वायु और शीघ्रगामी गरुड़, वैसे ही पार्थ का रथ आकाश में शीघ्र घूम गया।

4.66.5

मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनञ्जये ।
हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः ॥ ४.६६.५ ॥

वैशंपायन ने कहा: एक मुहूर्त बाद जब शब्द थम गया और धनंजय लौट आए, तब महारथियों ने हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सेना को आगे करके।

4.66.6

द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः ।
यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः ॥ ४.६६.६ ॥

वैशंपायन ने कहा: द्रोण और भीष्म के नेतृत्व में सब लोग सेनाओं के पिछले भाग की ओर गए; सावधान होकर, पार्थ को न देखते हुए, बाणों से घायल वे सब साथ-साथ चले।

4.66.7

दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठमागतम् ।
क्रोशमात्रमतिक्रम्य बलमन्वानयामहे।
यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्वश्मकां प्रति ॥ ४.६६.७ ॥

भाग्य से दुर्योधन छूट गया, सेना बड़ी संख्या में लौट आई है। एक कोस दूर जाकर हम सेना को वापस ले आएँगे। चलो, जहाँ वन, झाड़ी और अश्मका नदी के पास है, वहाँ जाओ।

4.66.8

अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं बलमाहवे ।
अमृष्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्गन्धनञ्जयम् ॥ ४.६६.८ ॥

तब दुर्योधन ने युद्ध में अपनी सेना को भग्न देखा। क्रोध से सहन न करते हुए उसने धनंजय (अर्जुन) को खोजने का प्रयास किया।

4.66.9

न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः ।
वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम् ॥ ४.६६.९ ॥

कुरुश्रेष्ठ (दुर्योधन) अपनी सेना से घिरे हुए लौट पड़े। दुर्धर्ष भीष्म, द्रोण और कृप ने उन्हें बहुत रोका।

4.66.10

ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम् ।
भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढमभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ ॥ ४.६६.१० ॥

तब अर्जुन ने अद्भुत और उदार वेग वाले गाण्डीव को देखकर उससे यह वचन कहा — वह नागराज के समान है, लोकों में प्रसिद्ध, युद्ध में अभेद्य, अछेद्य और अदाह्य है।

4.66.11

इदं त्विदानीमनयं कुरूणां शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च ।
अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ अवारणीयं महते रणाय ॥ ४.६६.११ ॥

यह धनुष अब कुरुओं के लिए निश्चित रूप से कल्याणकारी है और शत्रुओं का संहार करने वाला है। यह अत्यंत वेगवान, तीव्र बाण चलाने वाला और अनिवार्य है, महान युद्ध के लिए।

4.66.12

प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनामनीकजित्संयति वज्रकल्पम् ।
वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां मुखप्रदं कौरववंशजानाम् ॥ ४.६६.१२ ॥

यह शत्रु-सेनाओं को विदीर्ण करने वाला, युद्ध में सेनाओं को जीतने वाला, वज्र के समान है। यह शत्रुओं की स्त्रियों को विधवा बनाने वाला और कौरव-वंश की स्त्रियों के मुख पर शोक लाने वाला है।

4.66.13

प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः ।
आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये ।
द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य ॥ ४.६६.१३ ॥

जहाँ यह सुयोधन है, वहीं चलो। मैं उसे अत्यंत तीक्ष्ण बाणों से गिरा दूँगा। आचार्य-पुत्र, सुयोधन, पितामह, सूतपुत्र और युद्ध में द्रोण तथा कृप को भी रोककर, मैं सुयोधन का सिर उतार लूँगा।

4.66.14

तदुत्तरश्चित्रमुदारवेगं धनुश्च दृष्ट्वा निशिताञ्शरांश्च ।
भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम् ॥ ४.६६.१४ ॥

तब उत्तर ने उस अद्भुत, वेगवान धनुष और तीखे बाणों को देखकर भयभीत होकर अर्जुन से कहा, "युद्धभूमि के बीच मैं तुम्हारे घोड़ों को नियंत्रित नहीं कर सकता।"

4.66.15

तमब्रवीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता ।
मया सहायेन कुतो भयं ते प्रेह्युत्तराश्वानुपमन्त्रयस्व ॥ ४.६६.१५ ॥

तब गाण्डीव धनुर्धारी, शत्रुओं के संहारक अर्जुन ने हँसते हुए मत्स्यराज के पुत्र से कहा, "मेरे सहायक रहते तुम्हें भय कहाँ से? आगे बढ़ो, उत्तर, और घोड़ों को प्रोत्साहित करो।"

4.66.16

आश्वासितस्तेन धनञ्जयेन वैराटिरश्वानतुदञ्जवेन ।
विष्फारयंस्तद्धनुरुग्रवेगं युयुत्समानः पुनरेव जिष्णुः ॥ ४.६६.१६ ॥

धनञ्जय द्वारा आश्वस्त होकर विराट-पुत्र ने वेग से घोड़ों को हाँका। फिर विजयी अर्जुन ने उस भयंकर वेग वाले धनुष को टंकारते हुए, युद्ध की इच्छा से पुनः (आगे बढ़े)।

4.66.17

गाण्डीवशब्देन तु तत्रतत्र भूमौ निषेदुर्बहवोऽतिवेलम् ।
शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य शब्देन ते योधवराः समन्तात् ॥ ४.६६.१७ ॥

गाण्डीव की टंकार से और शंख तथा वानर की ध्वनि से वहाँ-वहाँ बहुत से श्रेष्ठ योद्धा अत्यन्त व्याकुल होकर चारों ओर भूमि पर बैठ गए।

4.66.18

एषोऽतिमानी धृतराष्ट्रपुत्रः सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः ।
पराजयं नित्यममृष्यमाणो निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात् ॥ ४.६६.१८ ॥

यह अत्यन्त अभिमानी धृतराष्ट्र का पुत्र है, जो सेना के अगले भाग में सब प्रकार से समृद्ध तेज वाला है। पराजय को सदा न सह सकने के कारण यह युद्ध के मन से आगे लौट रहा है।

4.66.19

तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः सुयोधनं तत्र सहानुजं च ॥ ४.६६.१९ ॥

उसी की ओर जाओ, उसे भली-भाँति देखकर सावधान होकर, वहाँ सुयोधन को और उसके छोटे भाई को।

4.66.20

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन् ।
प्रहस्य वीरः स तु तानतीत्य दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ ॥ ४.६६.२० ॥

उसे आक्रमण करते देखकर कुरुओं के सभी श्रेष्ठ वीर सहसा सामने आ गए। पर वह वीर हँसते हुए उन्हें लाँघकर दुर्योधन पर दो बाण चला गया।

4.66.21

तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः ।
युयुत्समानोऽतिरथेन सङ्ख्ये स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद ॥ ४.६६.२१ ॥

उस पार्थ से विद्ध होकर धृतराष्ट्र का पुत्र, मदमत्त हाथी के समान पीड़ित होकर, युद्ध की इच्छा से स्वयं अतिरथी अर्जुन से भिड़ने के लिए उसके पास पहुँच गया।

4.66.22

स भीमधन्वानमुदग्रवेगो धनञ्जयं शत्रुशतैरजेयम् ।
आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ॥ ४.६६.२२ ॥

वह तीव्र वेग वाला, भयानक धनुष वाले, सैकड़ों शत्रुओं से भी अजेय धनंजय को कान तक खींचे हुए पूरे फैले धनुष से छोड़े गए भल्ल बाण से माथे के बीच में बींध गया।

4.66.23

स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंहितेन ।
रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्वै यथैकरश्मिर्भगवान्दिवार्कः ॥ ४.६६.२३ ॥

उस सुनहरे रंग के, भलीभाँति गढ़े गए बाण से बिंधे हुए पार्थ रक्त बहाते हुए ऐसे शोभित हुए जैसे आकाश में एक किरण वाला तेजस्वी सूर्य।

4.66.24

अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्वभूवास्रमजस्रमुष्णम् ।
सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव धाराऽभिविराजते स्म ॥ ४.६६.२४ ॥

फिर बाण से विदीर्ण उनके शरीर से निरंतर गर्म रक्त निकलने लगा; वह स्वर्णपुष्पों से चित्रित माला जैसी धारा शोभित हो उठी।

4.66.25

स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुयोधनेनोद्धतमन्युवेगः ।
शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्वः ॥ ४.६६.२५ ॥

दुर्योधन के बाण से आहत वह वेगवान, क्रोध के प्रचंड वेग से भरकर, विष और अग्नि के समान बाण उठाकर, अदीन पराक्रमी होकर राजा को बींध गया।

4.66.26

दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः ।
अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ सम समाजघ्नतुराजमीढौ ॥ ४.६६.२६ ॥

और उग्र तेज वाले दुर्योधन ने भी उसे, और एकवीर पार्थ ने दुर्योधन को; युद्ध में एक-दूसरे पर, दोनों श्रेष्ठ पुरुष, अजमीढ़ के वंशज, परस्पर प्रहार करने लगे।

4.66.27

ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः ।
रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं पाण्डवमभ्यधावत् ॥ ४.६६.२७ ॥

तब फिर विकर्ण मद से भरे, पर्वत के समान विशाल महागज पर चढ़े, और चारों रथों से, जो हाथियों के पैरों से रक्षित थे, कुंती-पुत्र पाण्डव पर धावा बोल दिया।

4.66.28

तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनञ्जयः कुम्भललाटमध्ये ।
आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध भृशं तु वीरः ॥ ४.६६.२८ ॥

उस तीव्र गति से आक्रमण करते गजराज को धनञ्जय ने उसके कुम्भ-स्थल के मध्य में, कान तक खींचे गए कठोर लोहे के बाण से, वीर ने अत्यंत प्रबलता से बींध दिया।

4.66.29

पार्थेन सृष्टः स तु गृध्रपत्रो ह्यापुङ्खदेशं प्रविवेश नागम् ।
विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाऽशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः ॥ ४.६६.२९ ॥

पार्थ द्वारा छोड़ा गया, गिद्ध-पंख वाला वह बाण, पर्वत-श्रेष्ठ के समान चमकते उस हाथी को चीरता हुआ उसके पंखों के छोर तक घुस गया, जैसे इन्द्र द्वारा छोड़ा गया वज्र पर्वत को विदीर्ण कर देता है।

4.66.30

शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा ।
संसीदमानो निपपात भूमौ वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ४.६६.३० ॥

बाण से अत्यंत पीड़ित वह गजराज, काँपते अंगों और व्याकुल अन्तःकरण के साथ, गिरते-गिरते भूमि पर ढह पड़ा, जैसे वज्र से आहत पर्वत का शिखर।

4.66.31

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्विकर्णः सहसाऽवतीर्य ।
तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह ॥ ४.६६.३१ ॥

उस श्रेष्ठ हाथी के धरती पर गिर जाने पर भय से विकर्ण सहसा उतरा, शीघ्र ही आठ सौ पग चलकर विविंशति के रथ पर चढ़ गया।

4.66.32

निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवरप्रकाशम् ।
तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद ॥ ४.६६.३२ ॥

उस हाथी को वज्र के समान उस बाण से मारकर, जो पर्वत-शिखर के समान चमकता था, पार्थ ने ठीक वैसे ही एक और बाण से दुर्योधन की छाती को बींध डाला।

4.66.33

हते गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रभिन्नास्ते योधमुख्याः सहसा प्रजग्मुः ॥ ४.६६.३३ ॥

राजा के हाथी के मारे जाने, विकर्ण के घायल और गिरने तथा पादरक्षकों के छिन्न-भिन्न होने पर, गाण्डीव से छूटे बाणों से विदीर्ण वे प्रमुख योद्धा सहसा भाग खड़े हुए।

4.66.34

दृष्ट्वैव बाणेन हतं च नागं योधांश्च सर्वान्नृपतिर्निरीक्ष्य ।
रथं समावृत्य कुरग्नवीरो रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः ॥ ४.६६.३४ ॥

बाण से मारे गए हाथी को और सभी योद्धाओं को देखकर, राजा ने रथ को मोड़ा और कुरुओं के श्रेष्ठ वीर उस ओर युद्ध से भाग निकले जहाँ पार्थ नहीं था।

4.66.35

तं भीतरूपं त्वरितं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुगणावमर्दी ।
अन्वाह्वयद्योद्धुमनाः किरीटी बाणाभिविद्धं रुधिरं वमन्तम् ॥ ४.६६.३५ ॥

भयभीत रूप में शीघ्रता से भागते हुए दुर्योधन को, शत्रुसमूह का मर्दन करने वाले किरीटी ने युद्ध की इच्छा से ललकारा, जो बाणों से विद्ध होकर रक्त वमन कर रहा था।

4.66.36

तस्मिन्महेष्वासवरेऽतिविद्धे धनञ्जयेनाप्रतिमेन युद्धे ।
सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि त्रासं ययुः पार्थमुदीक्ष्य तानि ॥ ४.६६.३६ ॥

उस महान धनुर्धरों में श्रेष्ठ के अत्यधिक विद्ध होने पर, अप्रतिम धनंजय के साथ युद्ध में, भय से पीड़ित सभी सेनाएँ पार्थ को देखकर त्रास को प्राप्त हुईं।

4.66.37

ततस्तु ते शान्तिपराश्च सर्वे दृष्ट्वाऽर्जुनं नागमिव प्रभिन्नम् ।
उच्चैर्नदन्तं बलमत्तमाजौ मध्ये स्थितं सिंहमिवर्षभाणाम् ॥ ४.६६.३७ ॥

तब वे सभी शान्ति की इच्छा रखने वाले अर्जुन को मदमत्त हाथी के समान ऊँचे स्वर में गर्जते हुए देखकर, युद्ध में मदोन्मत्त बल के बीच खड़े उस सिंह के समान, जो बैलों के मध्य खड़ा हो, भयभीत हो गए।

4.66.38

गाण्डीवशब्देन तु पाण्डवस्य योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः ।
भयार्दिताः पार्थशराभितप्ताः सिंहाभिपन्ना इव वारणेन्द्राः ॥ ४.६६.३८ ॥

गाण्डीव की टंकार से पाण्डव के योद्धा भय से पीड़ित होकर, अर्जुन के बाणों से झुलसे हुए, सिंह से घिरे श्रेष्ठ गजों की भाँति अचानक अपने रथों से गिर पड़े।

4.66.39

संरक्तनेत्रः पुनरिन्द्रकर्मा वैकर्तनं द्वादशभिः पृषत्कैः ।
वित्रास्य तेषां द्रवतां समैक्षद्दुःशासनं चैकरथेन पार्थः ॥ ४.६६.३९ ॥

लाल नेत्रों वाले, इन्द्र के समान कर्म करने वाले पार्थ ने फिर बारह बाणों से वैकर्तन (कर्ण) को भयभीत किया, और भागते हुए उनमें से दुःशासन को अकेले रथ से देखा।

4.66.40

कर्णोऽब्रवीत्पार्थशराभितप्तो दुर्योधनं दुष्प्रसहं च दृष्ट्वा ।
दृष्टोऽर्जुनोऽयं प्रतियाम शीघ्रं श्रेयो विधास्याम इतो गतेन ॥ ४.६६.४० ॥

पार्थ के बाणों से झुलसे कर्ण ने दुर्धर्ष दुर्योधन को देखकर कहा, "यह अर्जुन दिख गया है; हमें शीघ्र लौट चलना चाहिए। यहाँ से चले जाने में ही हमारा कल्याण होगा।"

4.66.41

मन्ये त्वया तात कृतं च कार्यं यदर्जुनोऽस्माभिरिहाद्य दृष्टः ।
भूयो वनं गच्छतु सव्यसाची पश्यामि पूर्णं समयं न तेषाम् ॥ ४.६६.४१ ॥

हे तात, मैं मानता हूँ कि तुमने अपना कर्तव्य पूरा कर लिया, क्योंकि आज यहाँ हमने अर्जुन को देखा। सव्यसाची फिर वन को लौट जाए; मैं उनका पूरा समय नहीं देखता।

4.66.42

शरार्दितास्ते युधि पाण्डवेन प्रससुरन्योन्यमथाह्वयन्तः ।
कर्णोऽब्रवीदापतत्येष जिष्णुर्दुर्योधनं संपरिवार्य यामः ॥ ४.६६.४२ ॥

पाण्डव के बाणों से पीड़ित वे युद्ध में एक-दूसरे को पुकारते हुए भाग निकले। तब कर्ण ने कहा, "यह जिष्णु (अर्जुन) दौड़ा आ रहा है; दुर्योधन को घेरकर चलें।"

4.66.43

सर्वास्त्रविद्वारणयूथपाभः काले प्रहर्ता युधि शात्रवाणाम् ।
अयं च पार्थः पुनरागतो नो मूलं च रक्ष्यं भरतर्षभाणाम् ॥ ४.६६.४३ ॥

सभी अस्त्रों के ज्ञाता, गजयूथ के स्वामी के समान, समय पर युद्ध में शत्रुओं पर प्रहार करने वाले, और यह पार्थ फिर से हमारे पास आया है, भरतश्रेष्ठों के मूल की रक्षा करने के लिए।

4.66.44

समीक्ष्य पार्थं तरसाऽऽपतन्तं दुर्योधनः कालमिवात्तशस्त्रम् ।
भयार्तरूपः शरणं प्रपेदे द्रोणं च कर्णं च कृपं च भीष्मम् ॥ ४.६६.४४ ॥

पार्थ को तेज़ी से झपटते हुए देखकर, मानो काल हाथ में शस्त्र लिए आ रहा हो, भय से पीड़ित रूप वाले दुर्योधन ने द्रोण, कर्ण, कृप और भीष्म की शरण ली।

4.66.45

तं भीतरूपं शरणं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी ।
इत्यब्रवीत्प्रीतमनाः किरीटी बाणाभितप्तं रुधिरं वमन्तम् ॥ ४.६६.४५ ॥

भयभीत रूप में शरण में जाते हुए दुर्योधन से, शत्रुओं को सहने वाले, तरकस वाले, प्रसन्नमन किरीटी ने, बाणों से पीड़ित होकर रक्त वमन करते हुए, इस प्रकार कहा।

4.66.46

विहाय कीर्तिं च यशश्च लोके युद्धात्परावृत्य पलायसे किम् ।
न नन्दयिष्यन्ति तवाहतानि तूर्याणि युद्धादवरोपितस्य ॥ ४.६६.४६ ॥

संसार में कीर्ति और यश छोड़कर युद्ध से मुड़कर क्यों भागते हो? तुम्हारे युद्ध से हटाए जाने पर बजाए गए वाद्य तुम्हें आनंदित नहीं करेंगे।

4.66.47

न भोक्ष्यसे सोऽद्य महीं समग्रां यानानि वस्त्राण्यथ भोजनानि ।
कल्याणगन्धीनि च चन्दनानि युद्धात्परावृत्य तु भोक्ष्यसे किम् ।
सुवर्णमाल्यानि च कुण्डलानि हारांश्च वैडूर्यकृतोपधानान् ॥ ४.६६.४७ ॥

जो युद्ध से मुँह मोड़कर भाग गया है, तू आज समस्त पृथ्वी का भोग नहीं करेगा; तो फिर वाहन, वस्त्र, भोजन, शुभ सुगंध वाले चंदन, स्वर्ण की मालाएँ, कुंडल, हार और वैदूर्य मणि से बने तकिये भी तू कैसे भोगेगा?

4.66.48

च्युतरा युद्धान्न तु शङ्खशब्दास्तथा भविष्यन्ति तवाद्य पाप ।
न भोगहेतोर्वरचन्दनं च स्त्रियश्च मुख्या मधुरप्रलापाः ।
युद्धात्प्रयातस्य नरेन्द्रसूनो परे च लोके फलिता न चेह ॥ ४.६६.४८ ॥

हे पापी, युद्ध से पीछे हटकर भागने वाले तेरे लिए आज न शंखध्वनि होगी, न भोग के लिए उत्तम चंदन, न प्रमुख स्त्रियाँ और उनकी मधुर बातें होंगी। हे राजकुमार, युद्ध से भाग खड़े हुए तेरे लिए न यहाँ और न परलोक में कोई फल होगा।

4.66.49

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोस्मि ।
तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छनरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्रः ॥ ४.६६.४९ ॥

मैं युधिष्ठिर का आज्ञाकारी हूँ, और पार्थ तीसरा है, जो युद्ध में अडिग है। इसलिए मुँह ढककर पीछे मुड़ने के बजाय राजा के योग्य आचरण को याद कर, हे धृतराष्ट्रपुत्र।

4.66.50

मोघं तवैतद्भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् ।
दुर्योधनस्त्वं प्रथितोसि नाम्ना सुयोधनः सन्निकृतिप्रधानः । ॥ ४.६६.५० ॥

तेरा यह नाम, 'दुर्योधन', जो पहले तुझे इस पृथ्वी पर दिया गया था, व्यर्थ है। तू नाम से 'सुयोधन' प्रसिद्ध है, पर वास्तव में तू छल-कपट में प्रमुख है।

4.66.51

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् ।
परीप्स युद्धेन कुरुप्रवीर प्राणान्मया बाणबलाभितप्तान् ॥ ४.६६.५१ ॥

हे दुर्योधन, मैं तुम्हारे आगे या पीछे कोई रक्षक नहीं देखता। हे कुरुश्रेष्ठ, बाणों के बल से पीड़ित अपने प्राणों को तुम युद्ध से बचाने का प्रयास करो।