महाभारत · अध्याय 4.70
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.70.1
प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
मत्स्यराजो महाराजः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् ॥ ४.७०.१ ॥
सेना आणि सुशोभित कन्या व गणिकांना पाठवून महाराज मत्स्यराज आनंदित होऊन असे म्हणाले.
4.70.2
व्रिगर्ताः कुरवः सर्वे संग्रामे निर्जिता मया ।
प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टा द्यूतं दीव्याम ब्राह्मण ॥ ४.७०.२ ॥
त्रिगर्त आणि सर्व कौरवांना युद्धात माझ्याकडून जिंकले गेले आहे. हे ब्राह्मणा, अंतःपुरात प्रवेश करून आनंदाने द्यूत खेळूया.
4.70.3
अक्षानाहर सैरन्ध्रि आसनं चोपकल्पय ।
आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव ॥ ४.७०.३ ॥
सैरंध्री, फासे आण आणि आसन तयार कर. पंखा घेऊन तूही जवळच राहा.
4.70.4
तं तथावादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभापत ।
न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् ॥ ४.७०.४ ॥
असे बोलणाऱ्या त्याला पाहून पांडव उत्तरला: 'आनंदित जुगारी माणसाबरोबर द्यूत खेळू नये असे आम्ही ऐकले आहे.'
4.70.5
न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे ।
प्रियं तु ते चिकीर्पामि वर्ततां यदि रोचते।
द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र जनसंसदि ॥ ४.७०.५ ॥
आज आनंदात मग्न असलेल्या तुझ्याशी द्यूत खेळण्यास मी तयार नाही. तरीही तुझे प्रिय करू इच्छितो; तुला आवडत असेल तर तसेच होवो. हे नरेंद्रा, लोकांच्या सभेत मी द्यूत खेळू इच्छित नाही.
4.70.6
स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन ।
न मे किंचित्त्वया कार्यमन्तरेणापि देवितम् ॥ ४.७०.६ ॥
स्त्रिया, गायी, सोने आणि इतर कोणतेही धन — तू द्यूत न खेळताही मला तुझ्याकडून काहीच नको.
4.70.7
किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद ।
देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ ४.७०.७ ॥
हे राजेंद्रा, हे मानदा, अनेक दोष असलेल्या द्यूताने तुला काय लाभ? द्यूतात अनेक दोष आहेत, म्हणून ते सोडावे.
4.70.8
श्रुतो वा यदि वा दृष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत ॥ ४.७०.८ ॥
धर्मराज युधिष्ठिराबद्दल ऐकले असेल किंवा पाहिले असेल, त्याने एकच पण अक्षय राज्य व धन मानले.
4.70.9
कृष्णां च भार्यां दयितां भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान् ।
निःसंशयं स कितवः पश्चात्तप्यति पाण्डवः ॥ ४.७०.९ ॥
कृष्णा नावाच्या प्रिय पत्नीसाठी आणि देवतुल्य बंधूंसाठी तो जुगारी पांडव निःसंशय नंतर पश्चात्ताप करील.
4.70.10
विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये ।
अभीप्सितविनाशश्च वाक्पारुष्यमनन्तरम् ॥ ४.७०.१० ॥
विविध रत्ने व धन हरल की इच्छित वस्तूंचा नाश होतो व त्यानंतर कठोर शब्दही येतात.
4.70.11
अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाह्ना द्रव्यनाशनम् ।
द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये ॥ ४.७०.११ ॥
शहाण्यांना एका दिवसात द्रव्यनाश होणे नेहमीच अविश्वसनीय असते. द्यूतात त्याने सर्वस्व हरले; म्हणून मला द्यूत आवडत नाही.
4.70.12
अथवा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते ।
एवमाभाष्य वाक्यैस्तु क्रीडतस्तौ नरोत्तमौ ॥ ४.७०.१२ ॥
किंवा हे राजा, तुला आवडत असेल तर आपण खेळू—असे शब्दांनी बोलून ते दोन नरोत्तम खेळू लागले.
4.70.13
प्रवर्तमाने द्यूते तु मात्स्यः पाण्डवमब्रवीत् ॥ ४.७०.१३ ॥
द्यूत चालू असताना मत्स्यराजा पांडवाला म्हणाला.
4.70.14
पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः ।
कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः ॥ ४.७०.१४ ॥
पाहा, माझ्या पुत्राने युद्धात असे कुरूंना जिंकले. कुरू सर्व अतिरथी आहेत; देवांनाही ते दुर्जय आहेत.
4.70.15
ततोऽब्रवीद्धर्मराजो द्यूते मात्स्यं युधिष्ठिरः ।
दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः ॥ ४.७०.१५ ॥
तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिर द्यूतात मत्स्यराजाला म्हणाला: 'सुदैवाने तुमच्या गाई जिंकल्या गेल्या; कुरू पराजित झाले.'
4.70.16
अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत्कूरूञ्जयेत् ।
यन्ता बृहन्नला यस्य स कथंचिद्विजेष्यते ॥ ४.७०.१६ ॥
उत्तराने कौरवांना जिंकले तर ते अत्यंत अद्भुत मी मानतो; बृहन्नला ज्याचा सारथी आहे, तो कसाबसा जिंकला जाईल.
4.70.17
ततो विराटः क्षुभितो मन्युना च परिप्लुतः ।
उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम् ॥ ४.७०.१७ ॥
तेव्हा विराट क्षुब्ध होऊन, क्रोधाने व्यापलेला, कुपित होऊन त्या परिव्राजकाला ताबडतोब हे शब्द बोलला.
4.70.18
तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता ।
कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम् ॥ ४.७०.१८ ॥
अशा योद्ध्याने, महान धनुर्धराने आणि बुद्धिमानाने युद्धात कौरव जिंकले गेले; त्यात ब्राह्मणाला काय अद्भुत?
4.70.19
समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ।
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे ॥ ४.७०.१९ ॥
हे ब्राह्मणाधमा! माझ्या पुत्राची एका नपुंसकाबरोबर तुलना करून तू त्याची प्रशंसा करतोस. काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे तुला कळत नाही; निश्चितच तू माझा अवमान करीत आहेस.
4.70.20
समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ।
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे ॥ ४.७०.२० ॥
हे ब्राह्मणाधमा! माझ्या पुत्राची एका नपुंसकाबरोबर तुलना करून तू त्याची प्रशंसा करतोस. काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे तुला कळत नाही; निश्चितच तू माझा अवमान करीत आहेस.
4.70.21
पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश्च बहवो मया ।
विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन ॥ ४.७०.२१ ॥
मी पुष्कळ पुरुष आणि पुष्कळ सारथी पाहिले आहेत; पण पराक्रमाने युद्ध करणारा सारथी आणि योद्धा असा कोणीही मी कधी पाहिला नाही.
4.70.22
विप्रियं न चरेद्राज्ञामनुकूलं प्रियं वदेत् ।
आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु सुखमेधते ॥ ४.७०.२२ ॥
राजांना अप्रिय असे वर्तन करू नये; अनुकूल आणि प्रिय बोलावे. राजांशी अप्रिय वर्तन करणारा कधीच सुखात भरभराटत नाही.
4.70.23
वयस्यत्वात्तु ते सर्वमपराधमिमं क्षमे ।
नेदृशीं प्रवदर्वाचं यदि जीवितुमिच्छसि ॥ ४.७०.२३ ॥
मैत्रीमुळे तुझा हा सर्व अपराध मी क्षमा करतो; तुला जगायचे असेल तर अशी वाणी पुन्हा बोलू नकोस.
4.70.24
ततोऽब्रवीत्पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धनः ।
बृहन्नलाया सजेन्द्र धुष्यतां नगरे जयः ॥ ४.७०.२४ ॥
तेव्हा कुरुवंशाची वृद्धी करणारा कंक (युधिष्ठिर) हसत पुन्हा म्हणाला, "हे इंद्रतुल्य! नगरात घोषणा करा की हा विजय बृहन्नलेचा आहे."
4.70.25
उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति ।
निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम।
यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति ॥ ४.७०.२५ ॥
उत्तराने निश्चितच सारथ्य केले असेल. काही शकुन दिसला आहे आणि माझा तर्कही दृढ आहे, कारण हे राजेंद्रा, मला माहीत आहे की ते अन्यथा होणार नाही.
4.70.26
कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः ।
ससोमवरुणादित्यैः सयक्षेशहुताशनैः ॥ ४.७०.२६ ॥
कौरव महापराक्रमी आहेत; देवांनाही ते दुर्जय आहेत — सोम, वरुण, आदित्य यांच्यासह, यक्षेश्वर आणि अग्नीसह.
4.70.27
यत्र शान्तनवो भीष्मो द्रोणकर्णौ सुदुर्जयौ ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो जयद्रथः ॥ ४.७०.२७ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म, द्रोण आणि कर्ण — अतिशय दुर्जय; अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त आणि जयद्रथही आहेत.
4.70.28
भूरिश्रवाः शलो भूरिर्जलसन्धिश्च वीर्यवान् ।
दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती ॥ ४.७०.२८ ॥
भूरिश्रवा, शल, भूरी, वीर्यवान जलसंध, दुर्योधन — जो दुष्प्रसह आहे — दुःशासन आणि विविंशती.
4.70.29
वृषसेनोऽश्ववेगश्च वायुवेगसुवर्चसौ ।
बाह्लीकः शूरसेनश्च युयुत्सुश्च परन्तपः ॥ ४.७०.२९ ॥
वृषसेन, अश्ववेग, वायुवेग आणि सुवर्चस, बाह्लीक, शूरसेन, युयुत्सु आणि शत्रूंना तापवणारा.
4.70.30
सौबलः शकुनिश्चैव द्युमत्सेनश्च साल्वराट् ।
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः ॥ ४.७०.३० ॥
सौबल शकुनी, द्युमत्सेन, शाल्वांचा राजा, आणि इतरही अनेक शूर — विविध जनपदांचे स्वामी.
4.70.31
कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृपाः ।
सञ्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः।
अन्ये चैव महावीर्या राजपुत्रा महारथाः ॥ ४.७०.३१ ॥
कृप आणि प्रमुख आचार्यांसह कौरव राजे, धनुष्य-तलवार सज्ज रथी आणि रथयूथपती, तसेच इतर महापराक्रमी राजपुत्र व महारथी.
4.70.32
मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि पुरंदरः ।
तद्बलं न जयेत्क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर्वृतम् ॥ ४.७०.३२ ॥
मरुद्गणांनी वेढलेला साक्षात् इंद्रसुद्धा क्रुद्ध झाला तरी भीष्म, द्रोण इत्यादींनी रक्षिलेल्या त्या सैन्याला जिंकू शकणार नाही.
4.70.33
कस्तद्बृहन्नलादन्यो मनुष्यः प्रतियोत्स्यति ।
यस्य बाहुबले तुल्यो न भविष्यति कश्चन ॥ ४.७०.३३ ॥
बृहन्नलेखेरीज कोण दुसरा मनुष्य त्याच्याशी युद्ध करील? ज्याच्या बाहुबलाच्या बरोबरीचा कोणीच नाही.
4.70.34
अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्याभिवर्धते ।
किमेवं पुरुषो लोको दिवि वा भुवि विद्यते ॥ ४.७०.३४ ॥
युद्ध अत्यंत पाहून ज्याचा हर्ष वाढतो, असा पुरुष या लोकी, स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर आहे काय?
4.70.35
तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा ।
अब्रवीद्वचनं क्रूरमजानन्वै युधिष्ठिरम् ॥ ४.७०.३५ ॥
त्याने क्षुब्ध झालेला राजा, विदीर्ण झालेल्या मनाने, युधिष्ठिराला न ओळखता क्रूर वचन बोलला.
4.70.36
कङ्ख मा ब्रूहि मे वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम ।
बहुशः प्रतिषिद्धस्त्वं न च वाचं नियच्छसि ॥ ४.७०.३६ ॥
हे कंका, द्विजोत्तमा, माझ्याशी प्रतिकूल वाक्य बोलू नकोस. पुष्कळदा निषेध झाला असूनही तू आपली वाणी आवरत नाहीस.
4.70.37
नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत् ।
इति प्रक्षुभितो राजा सोऽक्षेणाभ्यहनद्भृशम् ॥ ४.७०.३७ ॥
नियंता नसेल तर कोणीही धर्माचरण करणार नाही, असे म्हणत संतप्त झालेल्या राजाने त्याला फाशाच्या काठीने जोरदार मारले.
4.70.38
तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुत्क्षिप्य दक्षिणम् ।
विराटः प्राहनत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम् ॥ ४.७०.३८ ॥
तक्षकाच्या वेटोळ्यांसारख्या त्याच्या उजव्या बाहूला उचलून संतप्त विराटाने उजव्या कानाला लक्ष्य करून त्याला मारले.
4.70.39
मुखे युधिष्ठिरं कोपान्मैवमित्यवभर्त्सयन् ।
बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमास्रवत् ॥ ४.७०.३९ ॥
"असे करू नकोस" असे म्हणत रागाने युधिष्ठिराच्या तोंडावर धमकावत त्याने जोरात मारले; त्या प्रहाराने रक्त वाहू लागले.
4.70.40
अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन युधिष्ठिरः ।
तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां पश्यन्सुदुःखिताम् ॥ ४.७०.४० ॥
विराटाने फाशाच्या काठीने मारलेला राजा युधिष्ठिर, महाबाहू, अत्यंत दुःखी झालेल्या कृष्णेकडे (द्रौपदीकडे) पाहत मौन बसून राहिला.
4.70.41
तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा ।
प्रावर्तत महाबाहोरभिघातान्महात्मनः ॥ ४.७०.४१ ॥
तेव्हा त्या महाबाहू महात्म्याच्या मस्तकातून प्रहारामुळे रक्तकमळासारखे रक्त वाहू लागले.
4.70.42
तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां समधारयत् ।
अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् ॥ ४.७०.४२ ॥
रक्त जमिनीपर्यंत पोहोचू न देता पृथापुत्र पार्थाने हातांनी ते धरून ठेवले; धर्मात्म्याने शेजारी उभ्या असलेल्या द्रौपदीकडे पाहिले.
4.70.43
सा वेदनामभिज्ञाय भर्तुश्चित्तवशानुगा ।
सा विषण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा ॥ ४.७०.४३ ॥
पतीची वेदना जाणून, त्यांच्या मनाप्रमाणे वागणारी ती द्रुपदकन्या खिन्न, भयभीत आणि संतप्त झाली.
4.70.44
बाष्पं नियम्य कृच्छ्रेण भर्तुर्निःश्रेयसैषिणी ।
उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्णं जग्राह शोणितम् ॥ ४.७०.४४ ॥
अश्रू कष्टाने आवरून, पतीचे कल्याण इच्छिणारी ती आपल्या बारीक उत्तरीयाने तत्काळ रक्त पकडती झाली.
4.70.45
निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता ।
सौवर्णं गृह्य भृङ्गारं शोणितं तदपामृजत् ।
युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र द्रुपदेन्द्रसुता तदा ॥ ४.७०.४५ ॥
रक्त वस्त्राने रोखून, दुःखाने मोहित झालेली सैरंध्री सोन्याचे भृंगार घेऊन ते रक्त पुसती झाली. हे राजेंद्रा, त्या वेळी द्रुपदेंद्राची कन्या युधिष्ठिराचे रक्त पुसती झाली.
4.70.46
सैरन्ध्रि किमिदं रक्तमुत्तरीयेण गृह्यते ।
कोत्र हेतुर्विशालाक्षि तन्मप्राचक्ष्व तत्वतः ॥ ४.७०.४६ ॥
हे सैरंध्री, हे रक्त उत्तरीयाने का धरले जात आहे? हे विशालाक्षी, याचे कारण काय? मला यथार्थ सांग.
4.70.47
रक्तबिन्दनि यावन्ति कङ्कस्य धरणीतले ।
तावद्वर्षाणि राष्ट्रे ते अनावृष्टिर्भविष्यति ॥ ४.७०.४७ ॥
कंकाच्या रक्ताचे जितके थेंब भूमीवर पडतील, तितकी वर्षे तुझ्या राष्ट्रात अनावृष्टी होईल.
4.70.48
एतन्निमित्तं मात्स्येन्द्र कङ्कस्य रुधिरं मया ।
गृहीतमुत्तरीयेण विनाशो मा भवेत्तव ॥ ४.७०.४८ ॥
हे मत्स्येंद्रा, यासाठीच मी कंकाचे रक्त उत्तरीयाने धरले आहे; तुझा विनाश होऊ नये.
4.70.49
यतीशं यो विहन्येत तस्यायुर्विनशिष्यति ।
यो यतीशं नियम्येत सहस्रं यातना यमे ॥ ४.७०.४९ ॥
जो यतींच्या स्वामीचा वध करतो, त्याचे आयुष्य नष्ट होते. जो यतींच्या स्वामीला बांधून ठेवतो, त्याला यमलोकात हजार यातना भोगाव्या लागतात.
4.70.50
यतौ रक्तं दर्शयति यावत्पांसुरगृह्यत ।
तावन्तः पितृलोकस्थाः पितरः प्रपतन्त्यधः ॥ ४.७०.५० ॥
यतीच्या अंगावर जितके रक्त दिसते आणि जितकी धूळ उचलली जाते, तितके पितृलोकातील पितर खाली कोसळतात.
4.70.51
इति ज्ञात्वा विराटेन्द्र धृतं रक्तं च वाससा ।
मया तव हितार्थाय त्वयि प्रणयकारणात् ॥ ४.७०.५१ ॥
हे जाणून, हे विराटेंद्रा, मी रक्त वस्त्राने धरले; तुझ्या हितासाठी, तुझ्यावरील प्रेमामुळे.