মহাভারত · অধ্যায় 4.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.73.1
प्रदाय वस्त्राणि किरीटमाली ।
विराटगेहे मुदितः सखीभ्यः ।
कृत्वा महर्तर्म तदाऽऽजिमध्ये ।
दिदृक्षया सोऽभिजगाम पार्थम् ॥ ४.७३.१ ॥
কিরীটমালী (অর্জুন) সখীদের বস্ত্র দিয়ে, বিরাটের গৃহে আনন্দিত হয়ে, যুদ্ধমধ্যে সেই মহৎ কর্ম সম্পাদনের পর, দেখার ইচ্ছায় পার্থের কাছে গেলেন।
4.73.2
तं प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजं ।
पप्रच्छ पार्थोऽथ स भीमसेनम्।
किं धर्मराजो हि यथापुरं मां ।
मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किंचित् ॥ ४.७३.२ ॥
সেই ধর্মরাজকে দেখতে দেখতে পার্থ ভীমসেনকে জিজ্ঞাসা করলেন: "ধর্মরাজ আগের মতো আমার থেকে মুখ ঢেকে কেন কিছু বলছেন না?"
4.73.3
तमेवमुक्त्वा परिशङ्कमानं ।
दृष्ट्वाऽर्जुनं भीमसेनं च राजा।
तदाऽब्रवीत्तावभिवीक्ष्य राज-
न्युधिष्ठिरस्तत्परिमृज्य रक्तम् ॥ ४.७३.३ ॥
এইরূপ বলে, শঙ্কিত অর্জুন ও ভীমসেনের দিকে তাকিয়ে, রাজা যুধিষ্ঠির রক্ত মুছে তাঁদের বললেন।
4.73.4
मन्युं नियच्छन्नुपविष्ट आसम् ॥ ४.७३.४ ॥
শোক ও ক্রোধ দমন করে তিনি বসে ছিলেন।
4.73.5
शुभार्ह राष्ट्रं न खिलीकृतं भवे-
द्वयं तु यस्मिन्सुखिनोऽभवाम।
क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते ।
राजा विराटो न लभेत शर्म ॥ ४.७३.५ ॥
যে রাজ্যে আমরা সুখে ছিলাম তা মঙ্গলের যোগ্য, তা যেন শূন্য না হয়। কিন্তু হে বীর, তুমি ক্রুদ্ধ ও অপ্রসন্ন হলে রাজা বিরাট শান্তি পাবেন না।
4.73.6
अजानता तेन च शौर्यमाजौ ।
छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ।
इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं ।
त्वां वीक्षमाणो न गतोस्मि हर्षम् ॥ ४.७३.६ ॥
যুদ্ধে আমার বীরত্ব ও বল না জেনে সে, হে পার্থ, লুকানো অবস্থায় যজ্ঞতুল্য ছদ্মবেশে তা করেছে। বিরাট এটি আমার উপর প্রয়োগ করেছে; তোমাকে দেখেও আমার আনন্দ হয়নি।
4.73.7
तेनाप्रमेयेन महाबलेन ।
तस्मिंस्तथोक्ते शममास्थितेन।
तं भीमसेनो बलवानमर्षी ।
धनंजयं क्रुद्धमुवाच वाक्यम् ॥ ४.७३.७ ॥
সেই অপরিমেয় মহাবলী এরূপ বলে শান্ত হয়ে থাকলে, বলবান ও অসহিষ্ণু ভীমসেন ক্রুদ্ধ ধনঞ্জয়কে এই কথা বললেন।
4.73.8
न पार्थ नित्यं क्षमकालमाह ।
बृहस्पतिर्ज्ञानवतां वरिष्ठः ।
क्षमीह सर्वैः परिभूयतेसौ ।
यथा भुडङ्गो विषवीर्यहीनः ॥ ४.७३.८ ॥
হে পার্থ, জ্ঞানীদের শ্রেষ্ঠ বৃহস্পতি বলেন, ক্ষমার সময় সর্বদা নয়। এখানে ক্ষমাশীলকে সবাই অবজ্ঞা করে, বিষশক্তিহীন সাপের মতো।
4.73.9
विराटमद्यैव निहत्य शीघ्रं ।
सपुत्रपौत्रं सकुलं ससैन्यम्।
योक्ष्यामहे धर्मसुतं च राज्ये ।
अद्यैव शीघ्रं त्वरिरेष मात्स्यः ॥ ४.७३.९ ॥
আজই দ্রুত বিরাটকে পুত্র, পৌত্র, কুল ও সৈন্যসহ বধ করে ধর্মপুত্রকে রাজ্যে স্থাপন করব। এই মৎস্যরাজ আজই দ্রুত উদ্যত হয়েছে।
4.73.10
अनेन पाञ्चालसुताऽथ कृष्णा ।
उपेक्षिता कीचकेनाभियुक्ता।
तस्मादयं नार्हति राजशब्दं ।
राजा भव त्वं नृप पार्थवीर्यात् ॥ ४.७३.१० ॥
এর দ্বারা পাঞ্চালের কন্যা কৃষ্ণা উপেক্ষিত হয়েছে, কীচক তাকে আক্রমণ করেছে। অতএব এ রাজা উপাধির যোগ্য নয়। হে নৃপ, পার্থের বীর্যে তুমিই রাজা হও।
4.73.11
राजा कुरूणां च युधिष्ठिरोऽयं ।
मात्स्येषु राजा भवतु प्रवीरः
तं मात्स्यदेहं शतधा भिनद्मि ।
पूर्णोदकं कुम्भमिवाश्मनीह ॥ ४.७३.११ ॥
কুরুদের রাজা এই যুধিষ্ঠির; মৎস্যদের মধ্যেও সেই বীর রাজা হোন। জলভরা কলসকে যেমন এখানে পাথর দিয়ে ভাঙা হয়, তেমনি আমি সেই মৎস্যদেহকে শত খণ্ডে ভাঙব।
4.73.12
भवतः क्षमया राजन्त्सर्वे दोषाश्च नोऽभवन् ।
तं मात्स्यं सबलं हत्वा सपुत्रज्ञातिबान्धवम्।
पश्चाच्चैव कुरून्सर्वान्हनिष्यामि न संशयः ॥ ४.७३.१२ ॥
হে রাজন, আপনার ক্ষমায় আমাদের সব দোষ দূর হয়েছে। সেই মৎস্যকে তার সেনা, পুত্র, জ্ঞাতি ও বান্ধবসহ বধ করে, পরে সমস্ত কুরুকেও আমি নিশ্চয় বধ করব, সন্দেহ নেই।
4.73.13
भीमसेनश्च ये चान्ये तथैवेति तमब्रुवन् ॥ ४.७३.१३ ॥
ভীমসেন এবং অন্য যাঁরা ছিলেন, তাঁরাও তাঁকে সেভাবেই বললেন।
4.73.14
तमब्रवीद्धर्मसुतो महात्मा ।
क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम्।
न प्रत्युपस्थास्यति चेत्सदारः ।
प्रसादने सम्यगथास्तु वध्यः ॥ ४.७३.१४ ॥
মহাত্মা ধর্মপুত্র তাঁকে বললেন — ক্ষমাশীল ও উদার তিনি, ক্রুদ্ধ ভীমকে: সে যদি স্ত্রীসহ এসে যথাযথভাবে প্রসন্ন না করে, তবেই সে বধ্য হবে।
4.73.15
न हन्तव्यो दुरात्माऽयं विराटश्चापि तेऽर्जुन ॥ ४.७३.१५ ॥
অর্জুন, এই দুরাত্মা বিরাটও তোমার দ্বারা নিহত হওয়া উচিত নয়।
4.73.16
श्वः प्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्वपि ।
राजवेषेण संयुक्ताः स्थानमस्व स्वलंकृताः ॥ ४.७३.१६ ॥
আগামীকাল ভোরে আমরা রাজসভায় প্রবেশ করব, সিংহাসনেও বসব, রাজবেশে সজ্জিত ও সুশোভিত হয়ে; তোমরা নিজ নিজ স্থান গ্রহণ কর।
4.73.17
विराटो यदि तत्रस्थान्राजालङ्कारशोभितान् ।
राजलक्षणसंपन्नान्यदि तत्र न मंस्यते।
पश्चाद्धन्यामहे पार्थ विराटं सहबान्धवम् ॥ ४.७३.१७ ॥
বিরাট যদি সেখানে দাঁড়ানো, রাজালঙ্কারে শোভিত, রাজলক্ষণসম্পন্ন ব্যক্তিদের রাজা বলে গণ্য না করেন, তবে হে পার্থ, পরে আমরা বিরাট ও তাঁর বান্ধবদের বধ করব।
4.73.18
इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः ।
न्यवसंश्चैव तां रात्रिं धर्मज्ञा धर्मवत्सलाः ॥ ४.७३.१८ ॥
পাণ্ডবেরা সকলে কী করণীয় তা পরামর্শ করে সেই রাত সেখানেই যাপন করলেন; তাঁরা ধর্মজ্ঞ ও ধর্মপ্রিয় ছিলেন।
4.73.19
सहपुत्रेण मात्स्यः स संप्रहृष्टो नराधिपः ।
तां रात्रिमवसत्प्रीतः संप्रहृष्टेन चेतसा ॥ ४.७३.१९ ॥
মৎস্যদেশের সেই নরাধিপ পুত্রের সঙ্গে অত্যন্ত প্রসন্ন হয়ে, আনন্দিত মনে সেই রাত সেখানে বাস করলেন।