महाभारत · अध्याय 4.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.78.1
ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः ।
उपप्लाव्ये विराटस्य वासं चक्रुः पुरोत्तमे ॥ ४.७८.१ ॥
तब तेरहवाँ वर्ष पूरा होने पर पाँचों पाण्डवों ने विराट के उपप्लाव्य नगर में, उस श्रेष्ठ नगर में, निवास किया।
4.78.2
दूतान्मित्रेषु सर्वेषु ज्ञातिसंबन्धिकेष्वपि ।
प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः ॥ ४.७८.२ ॥
कुन्ती-पुत्र (युधिष्ठिर) ने और राजा विराट ने सभी मित्रों, और बन्धु-बान्धवों के पास भी दूत भेजे।
4.78.3
तेषु तत्रोपविष्टेषु प्रेषितेषु ततस्ततः ।
तत्रागमन्महाबाहुर्वनमाली बलानुजः ॥ ४.७८.३ ॥
उन सबके वहाँ एकत्र होने पर, जिन्हें इधर-उधर से बुलाया गया था, वहाँ वह महाबाहु वनमाली (कृष्ण), बलराम के छोटे भाई, आ पहुँचे।
4.78.4
तस्मिन्काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः ।
दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम्।
अभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा ॥ ४.७८.४ ॥
उस समय दूतों की बात सुनकर जनार्दन (कृष्ण) ने अपनी प्रिय बहन सुभद्रा के सम्मानित पुत्र अभिमन्यु को साथ लेकर, बलराम के साथ प्रस्थान किया।
4.78.5
सर्वयादवमुख्यैश्च संवृतः परवीरहा ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विराटनगरं ययौ ॥ ४.७८.५ ॥
सभी प्रमुख यादवों से घिरे हुए शत्रु-वीरों के संहारक (कृष्ण) शंखों और दुन्दुभियों के घोष के साथ विराट के नगर को गए।
4.78.6
कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः ।
अनाधृष्टिस्तथाऽक्रूरः सांबो निशठ एव च।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुरुल्मुकश्च महाबलः ॥ ४.७८.६ ॥
कृतवर्मा और हार्दिक्य, सात्यकि युयुधान, अनाधृष्टि तथा अक्रूर, साम्ब और निशठ भी, और महाबाहु प्रद्युम्न तथा महाबली उल्मुक (आए)।
4.78.7
अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परन्तपाः ।
कृष्णेन सहिताः सर्वे पाण्डवान्द्रष्टुमागताः ॥ ४.७८.७ ॥
अभिमन्यु को लेकर, माता के साथ, शत्रुओं को तपाने वाले वे सब कृष्ण के साथ पाण्डवों को देखने आए।
4.78.8
इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः ।
उपेयुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः ॥ ४.७८.८ ॥
इन्द्रसेन आदि भी उन सुसज्जित रथों के साथ, सब एक साथ आए, जो पूरे एक वर्ष वहाँ रह चुके थे।
4.78.9
दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणं तथा ।
रथानां नियुतं पूर्णं निखर्वं च पदातयः ॥ ४.७८.९ ॥
दस हज़ार हाथी, उससे दुगने घोड़े, पूरे एक नियुत रथ, और एक निखर्व पैदल सैनिक।
4.78.10
वृष्ण्यन्धकाश्च शतशो भोजाश्च परमौजसः ।
अन्युर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाबलम् ॥ ४.७८.१० ॥
वृष्णि और अन्धक सैकड़ों में, और अत्यंत तेजस्वी भोज भी, वृष्णियों के सिंह वासुदेव महाबली की ओर गए।
4.78.11
वासुदेवं तथाऽऽयान्तं श्रुत्वा पाण्डुसुतास्तदा ।
मात्स्येन सहिताः सर्वे प्रत्युद्याता जनार्दनम् ॥ ४.७८.११ ॥
वासुदेव को आता हुआ सुनकर पाण्डुपुत्र तब मत्स्य राजा के साथ, सब एकत्र होकर जनार्दन की अगवानी के लिए निकल पड़े।
4.78.12
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मङ्गलैश्च जनार्दनम् ।
ववन्दुर्मुदिताः सर्वे पादयोस्तस्य पाण्डवाः।
मात्स्येन सहिताः सर्वे आनन्दाश्रुपरिप्लुताः ॥ ४.७८.१२ ॥
शंख और दुन्दुभी की गर्जना तथा मंगल ध्वनियों के साथ, प्रसन्न पाण्डवों ने जनार्दन को प्रणाम किया; उनके चरणों में सब झुके, मत्स्यराज के साथ सब, आनन्द के आँसुओं से भरे हुए।
4.78.13
तव कृष्ण प्रसादाद्वै वर्षाण्येतानि सर्वशः ।
त्रयोदशोपि दाशार्ह यथा स समयः कृतः ॥ ४.७८.१३ ॥
हे कृष्ण, तुम्हारी कृपा से ये तेरह वर्ष भी पूरी तरह बीत गए, हे दाशार्ह, जैसा वह समय तय हुआ था।
4.78.14
उषिताः स्मो जगन्नाथ त्वं नाथो नो जनार्दन ।
रक्षस्व देवदेवेश त्वामार्य शरणं गताः ॥ ४.७८.१४ ॥
हे जगन्नाथ, हम यहाँ रह चुके हैं; हे जनार्दन, तुम ही हमारे स्वामी हो। हे देवों के देव, हमारी रक्षा करो, हे आर्य, हम तुम्हारी शरण में आए हैं।
4.78.15
तान्वन्दूमानान्सहसा परिष्वज्य जनार्दनः ।
विराटस्य सहायांस्तान्सर्वयादवसंवृतः ॥ ४.७८.१५ ॥
सब यादवों से घिरे जनार्दन ने वंदना करते उन्हें अचानक गले लगा लिया, वे विराट के सहायक थे।
4.78.16
यथार्हं पूजयामास मुदा परमया युतः ।
वृष्णिवीराश्च तान्सर्वान्यथार्हं प्रतिपेदिरे ॥ ४.७८.१६ ॥
उत्तम आनंद से युक्त होकर उसने उचित रीति से उनका सत्कार किया, और वृष्णि वीरों ने भी उन सबका यथायोग्य आदर किया।
4.78.17
कृष्णा च देवकीपुत्रं ववन्दे पादयोस्तथा ।
तामुद्यम्य सुकेशान्तां नयने परिमृज्य च ।
उवाच वाक्यं देवेशः सर्वयादवसन्निधौ ॥ ४.७८.१७ ॥
और कृष्णा ने भी देवकी-पुत्र के चरणों में प्रणाम किया। फिर उसे उठाकर, उसकी सुंदर केशों वाली उसकी आँखें पोंछते हुए, देवेश ने सब यादवों की उपस्थिति में वचन कहा।
4.78.18
मा शोकं कुरु कल्याणि धार्तराष्ट्रान्समाहितान् ।
अचिराद्धातयित्वाऽहं पार्थेन सहितः क्षितिम् ॥ ४.७८.१८ ॥
हे कल्याणी, शोक मत करो। धृतराष्ट्र के पुत्रों को, जो एकत्र हैं, मैं शीघ्र ही मार डालूँगा, और पार्थ के साथ मिलकर पृथ्वी को जीत लूँगा।
4.78.19
युधिष्ठिराय दास्यामि यातु ते मानसो ज्वरः ।
अभिमन्युना च पार्थेनरौक्मिणेयेन ते शपे ॥ ४.७८.१९ ॥
मैं युधिष्ठिर को दे दूँगा; तुम्हारे मन का ज्वर शांत हो। अभिमन्यु, पार्थ और रुक्मिणी-पुत्र की शपथ, मैं तुमसे कहता हूँ।
4.78.20
सत्यमेतद्वचो मह्यमवैहि त्वमनिन्दिते ।
इत्युक्त्वा तां विसृज्याथ प्रीयमाणो युधिष्ठिरम्।
अन्वास्त वृष्णिशार्दूलः सह वृष्ण्यन्धकैस्तथा ॥ ४.७८.२० ॥
हे अनिन्दिते, मेरे इस वचन को सत्य जानो। यह कहकर, उसे विदा करके, प्रसन्न होकर वृष्णिकुल-सिंह ने वृष्णि और अन्धकों के साथ युधिष्ठिर के पास आसन ग्रहण किया।
4.78.21
काशिराजश्च शैब्यश्च भजमानौ युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिणीभ्यां सहितावागतौ पृथिवीपती ॥ ४.७८.२१ ॥
काशी के राजा और शैब्य, युधिष्ठिर की सेवा करते हुए, दो अक्षौहिणी सेनाओं के साथ आए, दोनों पृथ्वीपति।
4.78.22
अक्षौहिणीभिः पाञ्चालस्तिसृभिश्च महाबलः ।
द्रौपद्याश्च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः ॥ ४.७८.२२ ॥
पांचाल नरेश महाबली तीन अक्षौहिणी सेनाओं के साथ, द्रौपदी के वीर पुत्र, और अपराजित शिखण्डी भी आए।
4.78.23
धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
उपप्लाव्यं ययुः शीघ्रं पाण्डवार्थे महाबलाः ॥ ४.७८.२३ ॥
और दुर्धर्ष धृष्टद्युम्न, जो सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ हैं, तथा अन्य महाबली योद्धा पाण्डवों के हित में शीघ्र उपप्लाव्य नगर को गए।
4.78.24
ततः शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
समीपमभिवर्तन्ते योधा यौधिष्ठिरं बलम् ॥ ४.७८.२४ ॥
तब सैकड़ों हज़ार, लाखों और करोड़ों योद्धा युधिष्ठिर की सेना के समीप पहुँच रहे हैं।
4.78.25
समुद्रमिव धर्मान्ते स्रोतःश्रेष्ठाः पृथक्पृथक् ।
आपूरयन्महीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणैः ।
वेदावभृथसंपन्नाः शूराः सर्वे तनुत्यजः ॥ ४.७८.२५ ॥
जैसे समुद्र को धर्मान्त पर अलग-अलग श्रेष्ठ नदियाँ भरती हैं, वैसे ही यज्ञ करने वाले राजा, जो प्रचुर दक्षिणा देते थे, वेद और अवभृथ-स्नान से सम्पन्न थे और सभी शूर थे तथा प्राण न्योछावर करने को तैयार थे, उन्होंने (सेना को) भर दिया।
4.78.26
तानागतानभिप्रेक्ष्य पार्थो ज्ञानभृतां वरः ।
पूजयामास विधिवद्यथार्हं राजसत्तमान् ॥ ४.७८.२६ ॥
उन आए हुए (राजाओं) को देखकर ज्ञानियों में श्रेष्ठ पार्थ (अर्जुन) ने विधिपूर्वक, यथायोग्य, उन श्रेष्ठ राजाओं का सम्मान किया।
4.78.27
पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्त्रियो वासांसि रत्नानि पृथक्पृथगनेकशः ॥ ४.७८.२७ ॥
कृष्ण ने महात्मा पाण्डवों को पारिबर्ह दिया — स्त्रियाँ, वस्त्र और रत्न, अलग-अलग और अनेक प्रकार से।
4.78.28
राजानो राजपुत्राश्च निवृत्ते समये तथा ।
यथांर्ह पाण्डवश्रेष्ठैरवर्तन्ताभिपूजिताः।
आसन्प्रहृष्टमनसः पारिबर्हं ददुस्तदा ॥ ४.७८.२८ ॥
राजा और राजपुत्र, समय पूरा होने पर, पाण्डवों में श्रेष्ठों द्वारा यथायोग्य सत्कार पाकर, प्रसन्न मन से, तब पारिबर्ह दिए।
4.78.29
सर्वेषु समवेतेषु राजभिर्वृष्णिभिः सह ।
विवाहो विधवद्राजन्ववृधे कुरुमात्स्ययोः ॥ ४.७८.२९ ॥
हे राजन्, सब एकत्र राजाओं और वृष्णियों के साथ कुरु और मत्स्य के बीच विवाह विधिपूर्वक बढ़ता गया।
4.78.30
ततः शङ्खा मृदङ्गाश्च गोमुखा डिण्डिमास्तदा ।
अभिमन्योर्विवाहे तु नेदुर्मात्स्यस्य वेश्मनि ॥ ४.७८.३० ॥
तब शंख, मृदंग, गोमुख और डिंडिम बजे — अभिमन्यु के विवाह में मत्स्य राजा के महल में।
4.78.31
उच्चावचान्मृगाञ्जघ्नुर्मेध्यांश्च शतशस्तथा ।
भक्ष्यान्नभोज्यपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन् ॥ ४.७८.३१ ॥
उन्होंने सैकड़ों प्रकार के ऊँचे-नीचे मृगों को मारा तथा यज्ञ-योग्य पवित्र पशुओं को भी, और प्रचुर मात्रा में भक्ष्य अन्न, भोज्य और पेय पदार्थ मँगवाए।
4.78.32
गायनाख्यानशीलाश्च नटा वैतालिकास्तथा ।
स्तुवन्तस्तानुपातिष्ठन्सूताश्च सह मागधैः ॥ ४.७८.३२ ॥
गायन और कथा-वाचन में निपुण नट तथा वैतालिक भी वहाँ आए; उनकी स्तुति करते हुए सूत और मागध भी उनके साथ उपस्थित हुए।
4.78.33
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च उत्सवे तस्य मङ्गले ।
द्रौपद्यन्तःपुरे चैव विराटस्य गृहे स्त्रियः ॥ ४.७८.३३ ॥
उस मंगल उत्सव में वृद्ध और युवती स्त्रियाँ आईं; द्रौपदी भी विराट के अंतःपुर और गृह की स्त्रियों के साथ वहाँ उपस्थित हुईं।
4.78.34
सुदेष्णां तु पुरस्कृत्य मत्स्यानामपि च स्त्रियः ।
आजग्मुश्चारुपीनाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४.७८.३४ ॥
सुदेष्णा को आगे रखकर मत्स्यों की स्त्रियाँ भी आईं; सुंदर और सुडौल अंगों वाली, चमकते मणि-कुंडल धारण किए हुए।
4.78.35
वर्णोपपन्नास्ता नार्यो रूपवन्तयः स्वलंकृताः ।
सर्वासामभवत्कृष्णा रूपेण वपुषाऽधिका ॥ ४.७८.३५ ॥
वे स्त्रियाँ सुंदर वर्ण वाली, रूपवती और भली-भाँति अलंकृत थीं; किंतु उन सबमें कृष्णा (द्रौपदी) अपने रूप और शरीर-सौंदर्य में सबसे अधिक थी।
4.78.36
परिवार्योत्तरां श्लाघ्यां राजपुत्रीमलंकृताम् ।
सुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्थिरे ॥ ४.७८.३६ ॥
सबने उत्तरा, उस प्रशंसनीय, अलंकृत राजकुमारी को घेर लिया और उसे आगे रखकर मानो इंद्र की पुत्री हो, इस प्रकार उसके पास खड़ी हो गईं।
4.78.37
भृङ्गारुं तु समादाय सौवर्णं जलपूरितम् ।
पार्थस्य हस्ते सहसा सुतामिन्दीवरेक्षणाम्।
स्नुषार्थं प्राक्षिपद्वारि विराटो वाहिनीपतिः ॥ ४.७८.३७ ॥
विराट, सेनापति, ने सोने का जल से भरा भृंगार लेकर सहसा पार्थ (अर्जुन) के हाथ में, कमलनयनी पुत्री के लिए, पुत्रवधू के निमित्त जल डाला।
4.78.38
तां प्रत्यगृह्णाकौन्तेयः सुतस्यार्थे महामनाः ।
सौभद्राश्चानवद्याङ्गो विराटतनयां तदा ॥ ४.७८.३८ ॥
महामना कौन्तेय (अर्जुन) ने पुत्र के लिए उसे स्वीकार किया, और निर्दोष अंगों वाले सौभद्र (अभिमन्यु) ने तब विराट की पुत्री को (स्वीकार किया)।
4.78.39
तत्रातिष्ठद्गृहीत्वा तु रूपमिन्द्रास्य धारयन् ।
स्नुषां तां परिगृह्णानः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ४.७८.३९ ॥
वहाँ इन्द्र का रूप धारण किए हुए, उस पुत्रवधू को ग्रहण करते हुए कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर खड़े रहे।
4.78.40
द्रुपदश्च विराटश्च शिखण्डी च महाबलः ।
युयुधानश्च शैब्यश्च धृष्टद्युम्नश्च सात्यकिः ॥ ४.७८.४० ॥
द्रुपद और विराट, महाबली शिखण्डी, युयुधान, शैब्य, धृष्टद्युम्न और सात्यकि।
4.78.41
सप्तैतेऽक्षौहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।
पाण्डवं परिवार्यैते निवेशं चक्रिरे तदा ॥ ४.७८.४१ ॥
ये सात अक्षौहिणी-रक्षक, यज्ञ करने वाले, प्रचुर दक्षिणा देने वाले, पाण्डव को घेरकर तब उन्होंने शिविर बनाया।
4.78.42
तत्रस्थायां तु सेनायां मात्स्यो धर्मभृतांवरः ।
प्रीतो दुहितरं गृह्य प्रददावभिमन्यवे ॥ ४.७८.४२ ॥
वहाँ सेना के ठहरे रहते, धर्मधारियों में श्रेष्ठ मत्स्यराज विराट प्रसन्न होकर अपनी पुत्री को लेकर अभिमन्यु को दे दिए।
4.78.43
प्रतिगृह्योत्तरां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम् ।
विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः ॥ ४.७८.४३ ॥
पार्थ ने उत्तरा को स्वीकार करके, जनार्दन को आगे रखकर, महात्मा सौभद्र का विवाह संपन्न करवाया।
4.78.44
ततो विवाहो ववृधे स्फीतः सर्वगुणान्वितः ।
सौभद्रस्याद्भुतं कर्म पितुस्तव पितुस्तदा ॥ ४.७८.४४ ॥
तब विवाह अत्यंत वैभवपूर्वक, सभी गुणों से युक्त होकर बढ़ता गया; सौभद्र का वह अद्भुत कार्य तुम्हारे पिता के पिता ने तब (देखा)।
4.78.45
धौम्यः शिष्यैः परिवृतो जुहावाग्नौ विधानतः ।
अग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्सौभद्रः पाणिमग्रहीत् ॥ ४.७८.४५ ॥
धौम्य अपने शिष्यों से घिरे विधिपूर्वक अग्नि में आहुति देते रहे; अग्नि की प्रदक्षिणा करते हुए सौभद्र ने (वधू का) हाथ थामा।
4.78.46
ततः पार्थाय संहृष्टो मात्स्यराजो धनं महत् ।
तस्मै शतसहस्राणि हयानां वातरंहसाम् ॥ ४.७८.४६ ॥
तब प्रसन्न होकर मत्स्यराज ने पार्थ को बहुत धन दिया — वायु के समान वेगवान घोड़ों के सौ हज़ार (लाख)।
4.78.47
द्वे च नागशते मुख्ये धनं बहुविधं तदा ।
प्रादान्मात्स्यपतिर्हृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ॥ ४.७८.४७ ॥
और मत्स्यपति ने प्रसन्न होकर उस समय दो सौ श्रेष्ठ हाथी तथा अनेक प्रकार का धन दिया — यह कन्या-धन सर्वोत्तम था।
4.78.48
पारिबर्हं च पार्थेभ्यः प्रददौ मत्स्यपुङ्गवः ।
कृष्णेन सह कौन्तेयः प्रत्यगृह्णात्प्रभूतवत् ॥ ४.७८.४८ ॥
मत्स्यश्रेष्ठ ने पाण्डवों को पारिबर्ह (उपहार) भी दिया; कृष्ण के साथ कौन्तेय ने उसे भरपूर मात्रा में स्वीकार किया।
4.78.49
कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं यदुपाहरदच्युतः ॥ ४.७८.४९ ॥
विवाह सम्पन्न होने पर तब धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने ब्राह्मणों को वह धन दिया जो अच्युत (कृष्ण) लाए थे।
4.78.50
गोसहस्राणि वस्त्राणि रत्नानि विविधानि च ।
भूषणानि च सर्वाणि यानानि शयनानि च ॥ ४.७८.५० ॥
हज़ारों गायें, वस्त्र, विविध रत्न, सभी आभूषण, वाहन और शय्याएँ।
4.78.51
नागरान्प्रीतिभिर्दिव्यैस्तर्पयामास भूपतिः ॥ ४.७८.५१ ॥
राजा ने नगरवासियों को प्रीति-स्वरूप दिव्य उपहारों से तृप्त किया।
4.78.52
तन्महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।
नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ ॥ ४.७८.५२ ॥
वह मत्स्यराज का नगर महोत्सव के समान था, हर्षित और समृद्ध लोगों से भरा हुआ; हे भरतश्रेष्ठ, वह अत्यंत शोभायमान हो रहा था।
4.78.53
पुरोहितैरमात्यैश्च पौरैर्जानपदैः सह ।
विराटो नृपतिः श्रीमान्सौभद्रायाभिमन्यवे ।
तां सुतामुत्तरां दत्त्वा मुमुदे परमं तदा ॥ ४.७८.५३ ॥
पुरोहितों, मंत्रियों, नगरवासियों और जनपद के लोगों के साथ तेजस्वी राजा विराट ने अपनी पुत्री उत्तरा को सुभद्रा-पुत्र अभिमन्यु को देकर तब अत्यंत आनंद प्राप्त किया।
4.78.54
वृत्ते विवाहे हृष्टात्मा यदुवाच युधिष्ठिरः ।
तत्सर्वं कथयस्वेह कृतवन्तो यदुत्तरम् ॥ ४.७८.५४ ॥
विवाह सम्पन्न होने पर हर्षित मन से युधिष्ठिर ने जो कहा, और उसके बाद जो किया गया, वह सब यहाँ कहिए।