महाभारत · अध्याय 5.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.10.1
सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम् ।
न ह्यस्य सदृशं किञ्चित्प्रतिघाताय यद्भवेत् ॥ ५.१०.१ ॥
हे देवांनो, वृत्राने हे अविनाशी जग पूर्णपणे व्यापून टाकले आहे. त्याला अडवू शकेल असे त्याच्या बरोबरीचे काहीही नाही.
5.10.2
समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम् ।
कथं नु कार्यं भद्रं वो दुर्धर्षः स हि मे मतः ॥ ५.१०.२ ॥
पूर्वी मी समर्थ होतो, आता मी असमर्थ आहे. तुमच्या कल्याणासाठी काय करावे? तो मला दुर्धर्ष वाटतो.
5.10.3
तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः ।
ग्रसेत्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ५.१०.३ ॥
तो तेजस्वी, महात्मा आणि युद्धात अमर्याद पराक्रमी आहे; देव, असुर आणि मानवांसह तिन्ही लोकांना तो गिळू शकेल.
5.10.4
तस्माद्विनिश्चयमिमं शृणुध्वं त्रिदिवौकसः ।
विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना ॥ ५.१०.४ ॥
म्हणून, हे स्वर्गवासींनो, हा निश्चय ऐका: विष्णूच्या निवासस्थानी जाऊन त्या महात्म्याला भेटून...
5.10.5
तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः ।
एवमुक्ते मघवता देवाः शर्षिगणास्तदा।
शरण्यं शरमं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम् ॥ ५.१०.५ ॥
त्याच्याशी सल्लामसलत करून आपण त्या दुरात्म्याच्या वधाचा उपाय जाणू. मघवान इंद्र असे बोलल्यावर देव आणि ऋषिगण तेव्हा शरण्य, शरम, महाबलवान देव विष्णूकडे गेले.
5.10.6
ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः ।
त्रयो लोकास्त्वया क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः पुरा ॥ ५.१०.६ ॥
वृत्राच्या भयाने पीडित झालेले सर्वजण देवेश विष्णूला म्हणाले: 'पूर्वी तू तीन पावलांनी तिन्ही लोक व्यापलेस.'
5.10.7
अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याश्च निहता रणे ।
बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः ॥ ५.१०.७ ॥
हे विष्णू, अमृत आणले गेले, युद्धात दैत्य मारले गेले, आणि महादैत्य बलीला बांधून शक्र देवाधिपती केला गेला.
5.10.8
त्वं प्रभुः सर्वदेवानां त्वया सर्वमिदं ततम् ।
त्वं हि देवो महादेव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ५.१०.८ ॥
तूच सर्व देवांचा प्रभू आहेस; हे सर्व तुझ्याने व्यापलेले आहे. तूच देव आहेस, हे महादेवा, सर्व लोकांनी नमस्कारलेला.
5.10.9
गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तम ।
जगद्व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन ॥ ५.१०.९ ॥
देवांचा आणि इंद्रासह सर्वांचा आश्रय तूच हो, हे अमरश्रेष्ठा. हे असुरसूदना, हे सर्व जग वृत्राने व्यापले आहे.
5.10.10
अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम् ।
तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ नभविष्यति ॥ ५.१०.१० ॥
तुमचे परम हित मला अवश्य करायचे आहे; म्हणून मी असा उपाय सांगेन की ज्याने तो नष्ट होईल.
5.10.11
गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक् ।
साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ ॥ ५.१०.११ ॥
ऋषी आणि गंधर्वांसह जिथे विश्वरूपधारी तो आहे तिथे जा. त्याच्याशी साम प्रयोग करा; मग तुम्ही त्याला जिंकाल.
5.10.12
भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा ।
अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रे ह्यस्यायुधोत्तमे ॥ ५.१०.१२ ॥
हे देवांनो, माझ्या तेजाने शक्राचा विजय होईल. मी अदृश्यरूपाने त्याच्या उत्तम आयुध वज्रात प्रवेश करीन.
5.10.13
गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः ।
वृत्रस्य सह शक्रेण सन्धिं कुरुत माचिरम् ॥ ५.१०.१३ ॥
हे श्रेष्ठ देवांनो, ऋषी व गंधर्वांसह जा; इंद्रासह वृत्राशी विलंब न करता तह करा.
5.10.14
एवमुक्ते तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा ।
ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम् ॥ ५.१०.१४ ॥
देवाने असे सांगितल्यावर ऋषी व देव एकत्र जमले आणि इंद्राला पुढे करून निघाले.
5.10.15
समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः ।
तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश ॥ ५.१०.१५ ॥
ते सर्व महातेजस्वी जवळ आल्यावर, त्यांनी त्याला आपल्या तेजाने प्रज्वलित होऊन दहा दिशा तापवताना पाहिले.
5.10.16
ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथा ।
ददृशुस्ते ततो वृत्रं शक्रेण सह देवताः ॥ ५.१०.१६ ॥
मग देवांनी इंद्रासह वृत्राला पाहिले; तो जणू तिन्ही लोक गिळत होता, सूर्य व चंद्रासारखा.
5.10.17
ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः ।
व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय ॥ ५.१०.१७ ॥
मग ऋषींनी वृत्राजवळ येऊन प्रिय वचने सांगितली: "हे दुर्जया, हे सारे जग तुझ्या तेजाने व्यापले आहे."
5.10.18
न च शक्नोषि निर्जेषुं वासवं बलिनां वर ।
युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह ॥ ५.१०.१८ ॥
हे बलवानांमध्ये श्रेष्ठा, तू वासवाला (इंद्राला) जिंकू शकत नाहीस; तुम्हा दोघांच्या युद्धात येथे फार काळ लोटला आहे.
5.10.19
पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा ॥ ५.१०.१९ ॥
देव, असुर आणि मानवांसह सर्व प्रजा पीडित होत आहेत. हे वृत्रा, तुझी मैत्री शक्राशी सदैव राहो.
5.10.20
अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान् ।
ऋषिवाक्यं निशम्याथ वृत्रःस तु महाबलः ॥ ५.१०.२० ॥
तू सुख आणि शक्राचे शाश्वत लोक प्राप्त करशील. ऋषींचे वचन ऐकून महाबली तो वृत्र...
5.10.21
उवाच तानृषीन्सर्वान्प्रणम्य शिरसाऽसुरः ।
सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः ॥ ५.१०.२१ ॥
त्या असुराने मस्तक लववून सर्व ऋषींना नमस्कार करून म्हटले: "तुम्ही सर्व महाभाग्यवान आहात, आणि सर्व प्रकारे गंधर्वही आहात."
5.10.22
यद्ब्रूथ तच्छ्रुतं सर्वं ममापि श्रृणुतानघाः ।
सन्धिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः ।
तेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम् ॥ ५.१०.२२ ॥
तुम्ही जे सांगितले ते सर्व मी ऐकले. हे निष्पाप हो, आता माझेही बोलणे ऐका. माझी आणि शक्राची संधी कशी होईल? हे देवांनो, दोन तेजस्वींमध्ये मैत्री कशी होईल?
5.10.23
सकृत्सतां सङ्गतमीप्सितव्यं ।
ततः परं भविता भव्यमेव।
नातिक्रामेत्सत्पुरुषेण सङ्गतं ।
तस्मात्सतां संगतमीप्सितव्यम् ॥ ५.१०.२३ ॥
सज्जनांची संगती एकदा तरी इच्छिण्यायोग्य आहे. त्यानंतर कल्याणच होते. सत्पुरुषाशी जुळलेले नाते कोणी ओलांडू नये. म्हणून सज्जनांची संगतीच इच्छावी.
5.10.24
दृढं सतां सङ्गतं चापि नित्यं ।
ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीराः ।
महार्थवत्सत्पुरुषेण सङ्गतं ।
तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः ॥ ५.१०.२४ ॥
सज्जनांची संगती सदैव दृढ असो; संकटात धीर पुरुषाने अर्थपूर्ण बोलावे. महान प्रयोजन असलेल्या सत्पुरुषाशी संगत असावी. म्हणून धीर पुरुषाने सज्जनाची हत्या करू नये.
5.10.25
इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम् ।
सत्यवादी ह्यनिन्द्यश्च धर्मवित्सूक्ष्मनिश्चयः ॥ ५.१०.२५ ॥
इंद्र हा सज्जनांनी मान्य असून महात्म्यांचे निवासस्थान आहे. तो सत्यवादी, निर्दोष, धर्मज्ञ आणि सूक्ष्म निश्चय असलेला आहे.
5.10.26
तेन ते सह शक्रेण सन्धिर्भवतु नित्यदा ।
एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ॥ ५.१०.२६ ॥
त्या शक्राशी तुझा नेहमी करार असो. असा विश्वास ठेव; तुझी बुद्धी अन्यथा होऊ नये.
5.10.27
महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः ।
अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः ॥ ५.१०.२७ ॥
महर्षींचे वचन ऐकून महाद्युती त्यांना म्हणाला: “निश्चितच भगवान तपस्वी माझ्याकडून मान्य आहेत.”
5.10.28
ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि ।
ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां दिवौकसः ॥ ५.१०.२८ ॥
“हे देवांनो, मी जे सांगतो ते सर्व केले गेले तर स्वर्गवासीयांनी मला जे सांगितले ते सर्व मी करीन.”
5.10.29
न शुष्केण न चाद्रेण नाश्मना न च दारुणा ।
न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि ॥ ५.१०.२९ ॥
कोरड्याने नाही, ओल्याने नाही; दगडाने नाही, लाकडाने नाही; शस्त्राने नाही, अस्त्राने नाही; दिवसा नाही, रात्रीही नाही.
5.10.30
वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः ।
एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा ॥ ५.१०.३० ॥
देवतांसह मी शक्र (इंद्र) याच्याकडून वध्य होवो; हे विप्रश्रेष्ठांनो! मला असेच वाटते की शक्राबरोबर सदैव संधी व्हावी.
5.10.31
बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ ।
एवं वृत्ते तु सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥ ५.१०.३१ ॥
'बरं, तसेच होवो' असे म्हणून ऋषींनी त्याला सांगितले, हे भरतर्षभा. अशा प्रकारे संधी झाल्यावर वृत्र अत्यंत आनंदित झाला.
5.10.32
ततः सन्धिं मिथः कृत्वा ऋषयो दीप्ततेजसः ।
शक्रस्य सह वृत्रेण पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ ५.१०.३२ ॥
नंतर दीप्त तेजाचे ऋषी शक्र आणि वृत्र यांच्यात परस्पर संधी घडवून आणून जिथून आले होते तिथेच परत गेले.
5.10.33
युक्तः सदाऽभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः ।
वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत् ॥ ५.१०.३३ ॥
शक्रही सदैव आनंदाने सावध राहिला आणि वृत्राच्या वधाशी संबंधित उपायांचा विचार करू लागला.
5.10.34
अभिसन्धिर्महेन्द्रस्य सन्धिकर्मणि यः कृतः ।
ऋषिभिस्त्वीरितं यच्च महेन्द्रस्तदनुस्मरन् ॥ ५.१०.३४ ॥
सन्धी-कार्यात महेंद्राने जो अभिप्राय ठेवला होता आणि ऋषींनी जे सांगितले होते, त्याचे स्मरण करीत महेंद्र (इंद्र)...
5.10.35
छिद्रान्वेषी समुद्विग्नः सदा वसति देवराट् ।
स कदाचिन्समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम् ॥ ५.१०.३५ ॥
छिद्र शोधत, सदैव अस्वस्थ मनाने देवराज (इंद्र) राहत असे. त्याने एकदा समुद्राच्या किनाऱ्यावर त्या महान असुराला पाहिले.
5.10.36
सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते चातिदारुणे ।
ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनः ॥ ५.१०.३६ ॥
संध्याकाळ जवळ आली असता, अतिभयंकर अशा त्या मुहूर्तावर, तेव्हा भगवंताने त्या महात्म्याच्या वरदानाचा विचार करून।
5.10.37
सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न च ।
वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः ॥ ५.१०.३७ ॥
ही भयंकर संध्या चालू आहे; ना रात्र आहे ना दिवस. आणि हा वृत्र, जो माझे सर्वस्व हरण करणारा शत्रू आहे, त्याचा वध अवश्य करायचा आहे.
5.10.38
यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम् ।
महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति ॥ ५.१०.३८ ॥
आज जर मी त्या महासुर वृत्राला फसवून मारले नाही, तर या महाबली, महाकाय अशा शत्रूमुळे माझे कल्याण होणार नाही.
5.10.39
एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन् ।
अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमप् ॥ ५.१०.३९ ॥
असा विचार करत असतानाच शक्राने विष्णूचे स्मरण केले. तेव्हा त्याने समुद्रात पर्वतासारखा एक फेस पाहिला.
5.10.40
नायं युष्को न चाद्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा ।
एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति ॥ ५.१०.४० ॥
हे कोरडे नाही, ओलेही नाही; हे शस्त्रही नाही. हे मी वृत्रावर फेकीन, आणि तो क्षणातच नष्ट होईल.
5.10.41
सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान् ।
प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत् ॥ ५.१०.४१ ॥
मग त्याने वज्रासह तो फेस वृत्रावर वेगाने फेकला. त्या फेसात प्रवेश करून विष्णूने वृत्राचा नाश केला.
5.10.42
निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराऽभवन् ।
प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहृषुस्तथा ॥ ५.१०.४२ ॥
वृत्र मारला गेल्यानंतर दिशा अंधारविरहित झाल्या; शुभ वारा वाहू लागला आणि प्रजाही आनंदल्या.
5.10.43
ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः ।
ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः ॥ ५.१०.४३ ॥
नंतर गंधर्वांसह देव, यक्ष, राक्षस, महानाग आणि ऋषींनी विविध स्तोत्रांनी महेंद्राची स्तुती केली.
5.10.44
नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतान्यसान्त्वयत् ।
हत्वा शत्रुं प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः ॥ ५.१०.४४ ॥
सर्व भूतांनी नमस्कारलेल्या त्याने सर्व भूतांचे सांत्वन केले; शत्रूला मारून प्रसन्न मनाचा वासव देवांसह राहिला.
5.10.45
विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित् ।
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे ॥ ५.१०.४५ ॥
धर्मज्ञ त्याने त्रिभुवनश्रेष्ठ विष्णूची पूजा केली; नंतर देवांना भयंकर असा महापराक्रमी वृत्र मारला गेला.
5.10.46
अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाः ।
त्रैशीर्षयाऽभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया ॥ ५.१०.४६ ॥
असत्याने अभिभूत झालेला शक्र अत्यंत खिन्न मनाचा झाला; पूर्वी त्रिशीर्षाच्या वधाच्या ब्रह्महत्येनेही तो अभिभूत झाला होता.
5.10.47
महादेवस्य भूतैश्च स पुनर्ब्रह्महा इति ।
आक्रुष्टो निर्भयैर्भूयो व्रीडितो बलवृत्रहा ॥ ५.१०.४७ ॥
महादेवाच्या भूतगणांनी आणि निर्भयांनी त्याला पुन्हा 'ब्रह्महत्यारा' म्हणून निंदिले; बलवृत्रहन्ता इंद्र पुन्हा लज्जित झाला.
5.10.48
सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः ।
न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकर्मभिः ॥ ५.१०.४८ ॥
तो लोकांच्या अंताचा आश्रय घेऊन संज्ञाहीन व चेतनाशून्य झाला; स्वकर्मांनी अभिभूत झालेला देवेंद्र ओळखता आला नाही.
5.10.49
प्रतिच्छन्नोऽवसच्चाप्सु चेष्टमान इवोरगः ।
ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्या भयार्दिते ॥ ५.१०.४९ ॥
तो पाण्यात लपून राहिला, सापासारखा वळवळत; मग देवेंद्र नाहीसा झाल्यावर, ब्रह्महत्येच्या भयाने पीडित देव...
5.10.50
भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना ।
विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च ॥ ५.१०.५० ॥
पृथ्वी जणू भंगलेली दिसत होती, वृक्षरहित आणि सुकलेल्या अरण्यांनी भरलेली; नद्यांचे प्रवाह तुटले, सरोवरे पाण्याविना झाली.
5.10.51
संक्षोभश्चापि सत्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ।
देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः ॥ ५.१०.५१ ॥
अनावृष्टीमुळे प्राण्यांमध्येही खळबळ माजली; देव अत्यंत भयभीत झाले, तसेच सर्व महर्षीही.
5.10.52
अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः ।
ततो भीताऽभवन्देवाः को नो राजा भवेदिति ॥ ५.१०.५२ ॥
राजाविना सारे जग उपद्रवांनी अभिभूत झाले; तेव्हा देव भयभीत होऊन म्हणाले, 'आमचा राजा कोण होईल?'
5.10.53
दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः ।
न स्म कश्चन देवानां राज्ये वै कुरुते मतिम् ॥ ५.१०.५३ ॥
स्वर्गातील देवर्षीही देवराजाविना व्याकुळ झाले; देवांपैकी कोणीही राज्याची इच्छा धरली नाही.