Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.111

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.111.1

यस्मादुत्तार्यते पापाद्यस्मान्निश्रेयसोऽश्रुते ।
अस्मादुत्तारणबलादुत्तरेत्युच्यते द्विज ॥ ५.१११.१ ॥

जिससे पाप से उद्धार होता है, जिससे परम कल्याण प्राप्त होता है, उस उद्धार की शक्ति के कारण उसे 'उत्तरा' कहा जाता है, हे द्विज।

5.111.2

उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापस्य गालव ।
मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः स्मृतः ॥ ५.१११.२ ॥

हे गालव, उत्तर के हिरण्मय परिवाप का मार्ग पश्चिम और पूर्व दिशाओं के बीच का मध्यम मार्ग माना गया है।

5.111.3

अस्यां दिशि वरिष्ठायामुत्तरायां द्विजर्षभ ।
नासौम्यो नाविधेयात्मा नाधर्मो वसते जनः ॥ ५.१११.३ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ, इस उत्तम उत्तर दिशा में न तो कोई दुष्ट-स्वभाव वाला रहता है, न अवश आत्मा वाला, और न ही अधर्म निवास करता है।

5.111.4

अत्र नारायणः कृष्णो जिष्णुश्चैव नरोत्तमः ।
बदर्यामाश्रमपदे तथा ब्रह्मा च शाश्वतः ॥ ५.१११.४ ॥

यहाँ बदरी के आश्रम-पद में नारायण कृष्ण और विजयी जिष्णु नरोत्तम (अर्जुन) रहते हैं, तथा शाश्वत ब्रह्मा भी।

5.111.5

अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते महेश्वरः ।
प्रकृत्या पुरुषः सार्धं युगान्ताग्निसमप्रभः ॥ ५.१११.५ ॥

यहाँ हिमालय की पीठ पर सदा महेश्वर निवास करते हैं, प्रकृति के साथ पुरुष, युग के अंत की अग्नि के समान तेजस्वी।

5.111.6

न स दृश्यो मुनिगणैस्तथा देवैः सवासवैः ।
गन्धर्वयक्षसिद्धैर्वा नरनारायणादृते ॥ ५.१११.६ ॥

उसे मुनिगण नहीं देख पाते, न देवता इन्द्र सहित, न गन्धर्व, यक्ष और सिद्ध — नर-नारायण को छोड़कर।

5.111.7

अत्र विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रचरणोऽव्ययः ।
सहस्रशिरसः श्रीमानेकः पश्यति मायया ॥ ५.१११.७ ॥

यहाँ सहस्राक्ष, सहस्रचरण, अविनाशी विष्णु, हज़ार सिरों वाले तेजस्वी (प्रभु) अकेले अपनी माया से देखते हैं।

5.111.8

अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाश्चाभ्यषिच्यत ।
अत्र गङ्गां महादेवः पतन्तीं गगनाच्च्युताम् ॥ ५.१११.८ ॥

यहाँ ब्राह्मणों के राज्य पर चन्द्रमा का अभिषेक हुआ, और यहाँ महादेव ने आकाश से गिरती हुई गंगा को (थाम लिया)।

5.111.9

प्रतिगृह्य ददौ लोके मानुषे ब्रह्मवित्तम ।
अत्र देव्या तपस्तप्तं महेश्वरपरीप्सया ॥ ५.१११.९ ॥

(गंगा को) ग्रहण करके (शिव ने) मनुष्य-लोक में दे दिया। हे ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ, यहाँ देवी ने महेश्वर को पाने की इच्छा से तपस्या की।

5.111.10

अत्र कामश्च रोषश्च शैलश्चोमा च संबभुः ।
अत्र राक्षसयक्षाणां गन्धर्वाणां च गालव ॥ ५.१११.१० ॥

यहाँ काम और क्रोध, पर्वत और उमा प्रकट हुए; और यहाँ, हे गालव, राक्षसों, यक्षों और गन्धर्वों (का वास है)।

5.111.11

आधिपत्येन कैलासे धनदोऽप्यभिषेचितः ।
अत्र चैत्ररथं रम्यमत्र वैखानसाश्रमः ॥ ५.१११.११ ॥

कैलास पर आधिपत्य के लिए धनद (कुबेर) का भी अभिषेक हुआ। यहाँ सुंदर चैत्ररथ (वन) है, यहाँ वैखानसों का आश्रम है।

5.111.12

अत्र मन्दाकिनी चैव मन्दरश्च द्विजर्षभ ।
अत्र सौगन्धिकवनं नैर्ऋतैरभिरक्ष्यते ॥ ५.१११.१२ ॥

यहाँ मन्दाकिनी और मन्दर (पर्वत) भी हैं, हे द्विजश्रेष्ठ। यहाँ सौगन्धिक वन है, जिसकी रक्षा नैर्ऋत (राक्षस) करते हैं।

5.111.13

शाद्वलं कदलीस्कन्धमत्र सन्तानका नगाः ।
अत्र संयमनित्यानां सिद्धानां स्वैरचारिणाम् ॥ ५.१११.१३ ॥

यहाँ हरी घास, केले के तने और संतानक वृक्ष हैं; यहाँ सदा संयमी सिद्ध पुरुष हैं, जो इच्छानुसार विचरते हैं।

5.111.14

विमानान्युनुरूपाणि कामभोग्यानि गालव ।
अत्र ते ऋषयः सप्त देवी चारुन्धती तथा ॥ ५.१११.१४ ॥

हे गालव, यहाँ इच्छानुसार भोगने योग्य, उचित विमान हैं; यहाँ वे सात ऋषि हैं, और देवी अरुंधती भी।

5.111.15

अत्र तिष्ठति वै रात्रिन्दिवाप्यत्रावतिष्ठते ।
अत्र यज्ञं समासाद्य ध्रुवं स्थाता पितामहः ॥ ५.१११.१५ ॥

यहाँ रात और दिन स्थिर रहते हैं और यहाँ ठहरते भी हैं; यहाँ यज्ञ तक पहुँचकर पितामह ब्रह्मा निश्चय ही स्थिर रहेंगे।

5.111.16

ज्योतींषि चन्द्रसूर्यौ च परिवर्तन्ति नित्यशः ।
अत्र गङ्गामहाद्वारं रक्षन्ति द्विजसत्तम ॥ ५.१११.१६ ॥

चंद्र और सूर्य सहित सभी ज्योतियाँ यहाँ निरंतर घूमती रहती हैं; हे द्विजों में श्रेष्ठ, यहाँ गंगा के महाद्वार की रक्षा करते हैं।

5.111.17

धामा नाम महात्मानो मुनयः सत्यवादिनः ।
न तेषां ज्ञायते मूर्तिर्नाकृतिर्न तपश्चितम् ॥ ५.१११.१७ ॥

धाम नाम के महात्मा मुनि सत्यवादी हैं; उनका रूप नहीं जाना जाता, न आकार, न संचित तप।

5.111.18

परिवर्तसहस्रामि कामभोज्याननि गालव ।
यथायथा प्रविशति तस्मात्परतरं नरः । ॥ ५.१११.१८ ॥

हे गालव, हजारों चक्रों तक इच्छानुसार भोगने योग्य…; मनुष्य जैसे-जैसे आगे प्रवेश करता है, उससे भी परे…।

5.111.19

तथातथा द्विजश्रेष्ठ प्रविलीयति गालव ।
नैतत्केनचिदन्येन गतपूर्वं द्विजर्षभ ॥ ५.१११.१९ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ गालव, वैसे-वैसे (वह) विलीन हो जाता है। हे द्विजर्षभ, यह किसी दूसरे के द्वारा पहले कभी नहीं देखा गया।

5.111.20

ऋते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुमव्ययम् ।
अत्र कैलासमित्युक्तं स्थानमैलविलस्य तत् ॥ ५.१११.२० ॥

नारायण देव या नर, अविनाशी जिष्णु के सिवा, यहाँ कैलास कहा गया है—वह ऐलविल का स्थान है।

5.111.21

अत्र विद्युत्प्रभा नाम जझिरेऽप्सरसो दश ।
अत्र विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतम् ॥ ५.१११.२१ ॥

यहाँ विद्युत्प्रभा नामक दस अप्सराएँ उत्पन्न हुईं। यहाँ विष्णु के चरण का स्थान कहा जाता है, जो विष्णु ने पग रखकर बनाया था।

5.111.22

त्रिलोकविक्रमे ब्रह्मन्नुत्तरां दिशमाश्रितम् ।
अत्र राज्ञा मरुतेन यज्ञेनेष्टं द्विजोत्तम ॥ ५.१११.२२ ॥

त्रिलोक-विक्रम में, हे ब्रह्मन्, (यह) उत्तर दिशा में स्थित है। यहाँ राजा मरुत ने यज्ञ द्वारा (देवों की) पूजा की थी, हे द्विजोत्तम।

5.111.23

उशीरबीजे विप्रर्षे यत्र जाम्बूनदं सरः ।
जीमूतस्यात्र विप्रर्षेरुपतस्थे महात्मनः ॥ ५.१११.२३ ॥

हे विप्रर्षि, उशीरबीज में जहाँ जाम्बूनद सरोवर है, यहाँ महात्मा ब्रह्मर्षि जीमूत की सेवा की गई थी।

5.111.24

साक्षाद्धैमवतः पुण्यो विमलः कनकाकरः ।
ब्राह्मणेषु च यत्कृत्स्नं स्वन्तं कृत्वा धनं महत् ॥ ५.१११.२४ ॥

साक्षात हिमालय का पवित्र, निर्मल स्वर्ण-खान; और जो ब्राह्मणों में समस्त महान धन दान करके (वहाँ) रखा गया है।

5.111.25

वव्रे धनं महर्षिः स जैमूतं तद्धनं ततः ।
अत्र नित्यं दिशांपालाः सायंप्रातर्द्विजर्षभ ॥ ५.१११.२५ ॥

वह महर्षि जैमूत का वह धन चुनते थे। यहाँ दिशाओं के रक्षक सदा सुबह-शाम रहते हैं, हे द्विजश्रेष्ठ।

5.111.26

कस्य कार्यं किमिति वै परिक्रोशान्ति गालव ।
एवमेषा द्विजश्रेष्ठ गुणैरन्यैर्दिगुत्तरा ॥ ५.१११.२६ ॥

"किसका कार्य है, क्या है?" ऐसा कहकर वे पुकारते हैं, हे गालव। इसी प्रकार यह उत्तर दिशा अन्य गुणों से (विशिष्ट है), हे द्विजश्रेष्ठ।

5.111.27

उत्तरेति परिख्याता सर्वकर्मस्तु चोत्तरा ।
एता विस्तरशस्तात तव शङ्गीर्तिता दिशः ॥ ५.१११.२७ ॥

"उत्तरा" इस नाम से वह प्रसिद्ध है, और सभी कर्मों में वह उत्तरा (श्रेष्ठ) है। हे तात, इस प्रकार तुम्हें दिशाएँ विस्तार से बताई गईं।

5.111.28

चतस्रः क्रमयोगेन कामाशां गन्तुमिच्छसि ।
उद्यतोऽहं द्विजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिशः।
पृथिवीं चाखिलां ब्रह्मंस्तस्मादारोह मां द्विज ॥ ५.१११.२८ ॥

चारों दिशाओं में क्रम से जाने की तुम इच्छा करते हो। हे द्विजश्रेष्ठ, मैं तुम्हें दिशाएँ दिखाने को तत्पर हूँ। और हे ब्रह्मन्, समूची पृथ्वी भी। इसलिए, हे द्विज, मुझ पर चढ़ो।