महाभारत · अध्याय 5.129
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.129.1
कृष्णस्य तु वचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत ॥ ५.१२९.१ ॥
कृष्णाचे वचन ऐकून जनेश्वर धृतराष्ट्राने सर्वधर्मज्ञ विदुराशी त्वरेने भाषण केले.
5.129.2
गच्छ तात महाप्राज्ञ गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् ।
आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम् ॥ ५.१२९.२ ॥
हे तात, महाप्राज्ञा, जा; दूरदर्शिनी गांधारीला येथे घेऊन ये. तिच्यासह मी दुर्मतीला समजावीन.
5.129.3
यदि सा न दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम् ।
अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम् ॥ ५.१२९.३ ॥
ती त्या दुरात्म्याला, दुष्टचित्ताला शांत करू शकली नाही तरी, कृष्णाचे हितचिंतक असलेले आम्ही त्याच्या वचनातच राहू.
5.129.4
दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य शमार्थं ब्रुवती वचः ।
अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् । ॥ ५.१२९.४ ॥
दुर्बुद्धी, दुःसहाय असलेल्या दुर्योधनाला शांत करण्यासाठी बोललेल्या तिच्या वचनांनी दुर्योधनाने ओढवलेले हे घोर व मोठे संकट कदाचित आमच्यावरून टळेल.
5.129.5
शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम् ।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् । ॥ ५.१२९.५ ॥
ती दीर्घकाल योगक्षेमयुक्त अव्यय शांती स्थापन करो. राजाचे वचन ऐकून विदुराने दूरदर्शिनी (गांधारी) संबंधी (पुढील कार्य केले).
5.129.6
आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ५.१२९.६ ॥
धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने (विदुराने) गांधारीला आणविले.
5.129.7
एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः ।
ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति ॥ ५.१२९.७ ॥
हे गांधारी, हा तुझा पुत्र दुरात्मा आहे, आज्ञा मोडणारा आहे. ऐश्वर्याच्या लोभाने तो ऐश्वर्य आणि आपले जीवितही गमावेल.
5.129.8
अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मवान् ।
सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः ॥ ५.१२९.८ ॥
तो अशिष्ट, मर्यादाहीन, पापी लोकांबरोबर राहणारा दुरात्मा आहे. मूर्ख होऊन हितचिंतकांचे शब्द ओलांडून तो सभेतून निघून गेला.
5.129.9
सा भर्तृवचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी ।
अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.१२९.९ ॥
पतीचे शब्द ऐकून यशस्विनी राजपुत्री गांधारी, महान कल्याणाची इच्छा धरून, हे वचन बोलली.
5.129.10
आनायय सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम् ।
नहि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना ।
आप्तुमाप्तं तथाऽपीदमविनीतेन सर्वथा ॥ ५.१२९.१० ॥
राज्याच्या इच्छेने व्याकूळ झालेल्या पुत्राला लवकर बोलाव. धर्म व अर्थाचा लोप करणारा अशिष्ट माणूस राज्य मिळवू शकत नाही; आणि मिळवलेले राज्यही अविनीत माणूस सर्वथा टिकवू शकत नाही.
5.129.11
त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः ।
यो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे ॥ ५.१२९.११ ॥
हे धृतराष्ट्रा, येथे तूच अत्यंत निंदनीय आहेस, पुत्रप्रेमात मग्न आहेस. त्याची पापवृत्ती जाणूनही तू त्याच्याच बुद्धीचे अनुसरण करतोस.
5.129.12
स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो लोभमास्थितः ।
अशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात् ॥ ५.१२९.१२ ॥
तो काम व क्रोधाने फसवला गेला असून लोभाचा आश्रय घेतलेला आहे. हे राजा, आज तुला बळाने त्याला परत फिरवणे अशक्य आहे.
5.129.13
राष्ट्रप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः ।
दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्रुते फलम् ॥ ५.१२९.१३ ॥
राज्य देण्यात मूर्ख, बालिश, दुरात्मा, वाईट सहायक असलेला आणि लोभी धृतराष्ट्र त्याचे फळ भोगेल.
5.129.14
कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महीपतिः ।
भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रहरिष्यन्ति शत्रवः ॥ ५.१२९.१४ ॥
राजा आपल्या स्वजनांमधील फूट कशी दुर्लक्षित करेल? स्वजनांमुळे विभाजित झालेल्या तुला शत्रू प्रहार करतील.
5.129.15
या हि शक्या महाराज साम्ना भेदेन वा पुनः ।
निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत् ॥ ५.१२९.१५ ॥
हे महाराजा, साम किंवा भेदाने जी संकटे पार करता येतात, तेथे स्वजनांवर दंड कोण टाकेल?
5.129.16
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम् ।
मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः ॥ ५.१२९.१६ ॥
धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने आणि मातेच्या शब्दाने क्षत्त्याने असहिष्णू दुर्योधनाला पुन्हा सभेत प्रवेश दिला.
5.129.17
स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश पुनः सभाम् ।
अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निश्वसन्निव पन्नगः ॥ ५.१२९.१७ ॥
मातेच्या शब्दाची अपेक्षा करीत तो पुन्हा सभेत शिरला; डोळे लाल झालेले, क्रोधाने सापासारखा सुस्कारे टाकत.
5.129.18
तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम् ।
विगर्हमाणा गान्धारी शमार्थं वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.१२९.१८ ॥
तो प्रवेश करून कुमार्गाला लागलेला पाहून गांधारी त्याची निंदा करीत शांतीसाठी हे वचन बोलली.
5.129.19
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक ।
हितं ते सानुबन्धस्य तथाऽऽयत्यांसुखोदयम् ॥ ५.१२९.१९ ॥
हे दुर्योधना, पुत्रा, माझे हे वचन ऐक. हे तुला आणि तुझ्या आप्तांना हितकारक आहे, आणि भविष्यात सुखाचा उदय करणारे आहे.
5.129.20
दुर्योधन यदाह त्वां पिता भरतसत्तम ।
भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता सुहृदां कुरु तद्वचः ॥ ५.१२९.२० ॥
हे दुर्योधना, भरतश्रेष्ठा, तुझ्या पित्याने तुला जे सांगितले, आणि भीष्म, द्रोण, कृप, क्षत्ता (विदुर) या हितचिंतकांनी जे सांगितले, ते मान.
5.129.21
भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता ।
भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया ॥ ५.१२९.२१ ॥
भीष्मांचा, तुझ्या पित्याचा आणि माझाही सन्मान केला जाईल; द्रोण इत्यादी हितचिंतकांचाही — तू शांत झालास तर.
5.129.22
न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते ।
अवाप्तुं रक्षितुं वाऽपि भोक्तुं भरतसत्तम ॥ ५.१२९.२२ ॥
हे महाप्राज्ञा, भरतश्रेष्ठा, स्वतःच्या इच्छेने राज्य मिळवणे, त्याचे रक्षण करणे किंवा त्याचा उपभोग घेणे शक्य नाही.
5.129.23
न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्रीयाद्दीर्घमन्तरम् ।
विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत् ॥ ५.१२९.२३ ॥
ज्याच्या इंद्रियांवर ताबा नाही, तो दीर्घकाळ राज्याचा उपभोग घेऊ शकत नाही. जो स्वतःला जिंकला आहे, तोच बुद्धिमान राज्य पालन करू शकतो.
5.129.24
कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः ।
तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम् ॥ ५.१२९.२४ ॥
काम आणि क्रोध माणसाला त्याच्या हेतूंपासून दूर खेचतात. त्या दोन शत्रूंना पूर्ण जिंकूनच राजा पृथ्वी जिंकतो.
5.129.25
लोकेश्वर प्रभुत्वंहि महदेतद्दुरात्मभिः ।
राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम् ॥ ५.१२९.२५ ॥
लोकेश्वराचे प्रभुत्व दुरात्म्यांसाठी महान आहे. राज्य नावाचे इच्छित स्थान त्यांना सांभाळता येत नाही.
5.129.26
इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः ।
इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः ॥ ५.१२९.२६ ॥
मोठ्या फलाची इच्छा करणाऱ्याने अर्थ आणि धर्म यांबाबत इंद्रियांना नियंत्रित ठेवावे. नियंत्रित इंद्रियांनी बुद्धी इंधनाने अग्नीप्रमाणे वाढते.
5.129.27
अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥ ५.१२९.२७ ॥
ही अनियंत्रित इंद्रिये नाश करण्यासही समर्थ आहेत; वाटेत वाईट सारथ्याला न आवरलेले घोडे जसे.
5.129.28
अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वाऽजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥ ५.१२९.२८ ॥
स्वतःला जिंकल्याशिवाय जो अमात्यांना जिंकू इच्छितो, किंवा अमात्यांना न जिंकता शत्रूंना जिंकू इच्छितो — तो असहाय होऊन नष्ट होतो.
5.129.29
आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ ५.१२९.२९ ॥
प्रथम स्वतःलाच शत्रूच्या रूपात योजावे; नंतर अमात्यांना व शत्रूंना जिंकण्याची इच्छा व्यर्थ जात नाही.
5.129.30
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यर्थं श्रीर्निषेवते ॥ ५.१२९.३० ॥
ज्याची इंद्रिये वश आहेत, ज्याने अमात्यांना जिंकले आहे, जो अपराध्यांवर दंड धरतो, परीक्षा करून कृती करतो, जो धीर आहे — त्याची श्री अत्यंत सेवा करते.
5.129.31
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ ।
कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः ॥ ५.१२९.३१ ॥
लहान छिद्रांच्या जाळ्याने झाकलेल्या दोन माशांप्रमाणे, शरीरात राहणारे काम आणि क्रोध दोघेही विवेकाची लूट करतात.
5.129.32
याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्य पिदधुर्मुखम् ।
बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ ॥ ५.१२९.३२ ॥
ज्यांची वाढ करून, विरक्त होईल या भीतीने देवांनी स्वर्गाकडे जाणाऱ्याचे स्वर्गद्वार बंद केले, ते काम आणि क्रोध वाढवले गेले.
5.129.33
कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः ।
सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते ॥ ५.१२९.३३ ॥
काम, क्रोध, लोभ, दंभ आणि दर्प यांवर नीट विजय मिळवण्याचा मार्ग जो राजा जाणतो, तो पृथ्वी प्राप्त करतो.
5.129.34
सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः ।
ईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम् ॥ ५.१२९.३४ ॥
राजाने सतत इंद्रियनिग्रहात तत्पर असावे; अर्थ आणि धर्म यांची इच्छा धरून, शत्रूंच्या पराभवाचीही इच्छा करावी.
5.129.35
कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते ।
स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ॥ ५.१२९.३५ ॥
जो काम किंवा क्रोधाने वश होऊन खोटे वागतो, त्याला स्वकीय किंवा परकीय कोणीही सहाय्यक राहत नाहीत.
5.129.36
एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैः ।
पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी ॥ ५.१२९.३६ ॥
हे तात, एकत्र झालेल्या, महाप्रज्ञ, शूर आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या पांडवांसह तू सुखाने पृथ्वीचा उपभोग घेशील.
5.129.37
यथा भीष्मः शान्तनवो द्रोणश्चापि महारथः ।
आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥ ५.१२९.३७ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म आणि महारथी द्रोण यांनीही म्हटल्याप्रमाणे, हे तात, ते सत्य आहे: कृष्ण आणि पांडव अजेय आहेत.
5.129.38
प्रपद्यष्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ।
प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः ॥ ५.१२९.३८ ॥
महाबाहू आणि सहजपणे कर्म करणाऱ्या कृष्णाला शरण जा. केशव प्रसन्न झाला तर दोघांनाही सुख लाभेल.
5.129.39
सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने ।
प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ५.१२९.३९ ॥
जो माणूस हितचिंतक, अर्थ-कामाची इच्छा करणारे, प्राज्ञ आणि विद्वान यांच्या उपदेशात राहत नाही, तो शत्रूंना आनंद देणारा होतो.
5.129.40
न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम् ।
न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः ॥ ५.१२९.४० ॥
हे तात, युद्धात कल्याण नाही; धर्म आणि अर्थही नाही, मग सुख कुठून? विजयही सदा टिकत नाही. मन युद्धात लावू नकोस.
5.129.41
भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्र ते बाह्लिकेन च ।
दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भतैररिन्दम ॥ ५.१२९.४१ ॥
हे महाप्राज्ञा, भीष्म, तुझे वडील आणि बाह्लीक यांनी पांडुपुत्रांना वाटा दिला होता. हे अरिंदमा, भावांमधील भेदामुळे...
5.129.42
तस्थ चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि ।
यद्भुङ्क्षे पृथिवीं कृत्स्नां शूरैर्निहतकण्टकाम् ॥ ५.१२९.४२ ॥
त्या दानाचे फळ आज तू पाहतोस — वीरांनी कंटकरहित केलेली संपूर्ण पृथ्वी तू उपभोगतोस.
5.129.43
प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम ।
यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं प्रदीयताम् ॥ ५.१२९.४३ ॥
हे शत्रुदमना, मंत्र्यांसह जर्धे राज्य भोगण्याची इच्छा असेल, तर पांडुपुत्रांना त्यांचा योग्य वाटा द्या.
5.129.44
अलमर्धं पृथिव्यास्ते महामात्यस्य जीवितुम् ।
सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यति भारत ॥ ५.१२९.४४ ॥
हे भरता, तुला पृथ्वीचा अर्धा भागच पुरेसा आहे, आणि महामंत्र्यांच्या उपजीविकेसाठीही तो पुरेसा आहे. सुहृदांच्या वचनावर स्थिर राहिलास तर तुला कीर्ती मिळेल.
5.129.45
श्रीमद्भिरात्मवद्भिस्तैर्बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः ।
पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात् ॥ ५.१२९.४५ ॥
हे तात, श्रीमंत, आत्मसंयमी, बुद्धिमान आणि इंद्रियजयी अशा पांडवांशी विग्रह तुला महान सुखापासून भ्रष्ट करील.
5.129.46
निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् ।
स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ ॥ ५.१२९.४६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सुहृदांवरील क्रोध आवरून, पांडुपुत्रांना त्यांचा स्वतःचा वाटा देऊन, राज्य योग्य रीतीने शासन कर.
5.129.47
अलमङ्ग निकारोऽयं त्रयोदशसमाः कृतः ।
शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम् ॥ ५.१२९.४७ ॥
हे प्रिया, तेरा वर्षे हा अन्याय पुरे. हे महाप्राज्ञा, काम-क्रोधांनी पेटलेला हा विरोध शांत कर.
5.129.48
न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सति ।
सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते ॥ ५.१२९.४८ ॥
तुझ्यासाठी जो हे इच्छितो, तो सूतपुत्र — दृढ क्रोधी — आणि तुझा बंधू दुःशासन, हे पृथेच्या पुत्रांना जिंकण्यास समर्थ नाहीत.
5.129.49
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनञ्जये ।
धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम् ॥ ५.१२९.४९ ॥
भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, भीमसेन, धनंजय आणि संतप्त धृष्टद्युम्न असताना निश्चितच सर्व प्रजा जिवंत राहणार नाही.
5.129.50
अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः ।
एषा हि पृथिवी कृत्स्ना मा गमत्त्वत्कृते वधम् ॥ ५.१२९.५० ॥
अरे तात, रागाच्या अधीन होऊन कुरूंचा वध करू नकोस. तुझ्यामुळे ही संपूर्ण पृथ्वी नाश पावू नये.
5.129.51
यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः ।
योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते ॥ ५.१२९.५१ ॥
अरे मूर्खा, भीष्म, द्रोण, कृप इत्यादी सर्व शक्तिनिशी युद्ध करतील असे तू मानतोस; पण ते आज योग्य नाही.
5.129.52
समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं हि विदितात्मनाम् ।
पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः ॥ ५.१२९.५२ ॥
आत्मज्ञानी लोकांसाठी राज्य, प्रेम आणि स्थान सारखेच असते; पाण्डवांमध्ये आणि तुमच्यात सारखेच; परंतु धर्म अधिक आहे.
5.129.53
राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम् ।
न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम् ॥ ५.१२९.५३ ॥
राजाच्या अन्नाच्या ऋणभयाने हे प्राण सोडले तरी राजा युधिष्ठिराकडे ते डोळे वर करून पाहू शकणार नाहीत.
5.129.54
न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यते ।
तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ ॥ ५.१२९.५४ ॥
लोभाने माणसांना येथे संपत्ती मिळताना दिसत नाही. म्हणून अरे तात, लोभ सोडून शांत हो, हे भरतश्रेष्ठा.