મહાભારત · અધ્યાય 5.132
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.132.1
प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च ।
आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि ॥ ५.१३२.१ ॥
પછી તેના ઘરમાં પ્રવેશ કરીને, તેના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, કુરુસભામાં જે બન્યું હતું તે સંક્ષેપમાં કહ્યું.
5.132.2
उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम् ।
ऋषिभिश्चैव च मया न चासौ तद्गृहीतवान् ॥ ५.१३२.२ ॥
ઋષિઓ અને મારા દ્વારા અનેક પ્રકારે, કારણસહિત, સ્વીકારવા યોગ્ય વચનો કહેવાયાં; પણ તેણે તે સ્વીકાર્યા નહીં.
5.132.3
कालपक्वमिदं सर्वं सुयोधनवशानुगम् ।
सर्वक्षत्रं क्षणेनैव दह्यते पार्थवह्निना ।
आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति ॥ ५.१३२.३ ॥
કાળથી પાકેલું આ સર્વ સુયોધનના વશમાં ચાલે છે. સર્વ ક્ષત્રિયો એક ક્ષણમાં પાર્થના અગ્નિથી બળી જશે. હું તમારી પાસેથી રજા માગું છું, જલદી પાંડવો તરફ જઈશ.
5.132.4
किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया ।
तद्ब्रूहि त्वं महाप्रज्ञे शुश्रूषे वचनं तव ॥ ५.१३२.४ ॥
તમારા કહેવાથી પાંડવોને મારે શું કહેવું? હે મહાપ્રજ્ઞે, તે તમે કહો; તમારું વચન સાંભળવા હું તૈયાર છું.
5.132.5
ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥ ५.१३२.५ ॥
હે કેશવ, ધર્માત્મા રાજા યુધિષ્ઠિરને કહેજો: 'પુત્ર, તારો ધર્મ ઘણો ક્ષીણ થઈ રહ્યો છે; વ્યર્થ કંઈ ન કરજે.'
5.132.6
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते ॥ ५.१३२.६ ॥
હે રાજન, તું મંદબુદ્ધિ અને અજ્ઞાની શ્રોત્રિય જેવો છે; માત્ર પાઠથી કુંઠિત થયેલી તારી બુદ્ધિ ફક્ત ધર્મને જ જુએ છે.
5.132.7
अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा ।
बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा बाहुवीर्योपजीविनः ॥ ५.१३२.७ ॥
તારાં અંગોને જો; સ્વયંભૂએ સર્જ્યા તેમ તારો ધર્મ વિચાર. ક્ષત્રિયો ભુજાઓમાંથી સર્જાયેલા છે; ભુજબળથી જીવનારા છે.
5.132.8
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ।
श्रृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया ॥ ५.१३२.८ ॥
પ્રજાપાલનમાં સદા લાગેલા કઠોર કર્મ માટે અહીં એક ઉપમા સાંભળ; જે મેં વડીલો પાસેથી સાંભળી છે.
5.132.9
मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददत्पृथिवीमिमाम् ।
पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तद्गृहीतवान् ॥ ५.१३२.९ ॥
પૂર્વે પ્રસન્ન થયેલા વૈશ્રવણે (કુબેરે) રાજર્ષિ મુચુકુન્દને આ પૃથ્વી આપી; પણ તેણે તે સ્વીકારી નહિ.
5.132.10
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये ।
ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत ॥ ५.१३२.१० ॥
"હું મારા ભુજબળથી મેળવેલું રાજ્ય જ ઇચ્છું છું" — ત્યારે પ્રસન્ન અને વિસ્મિત થયેલ વૈશ્રવણ (કુબેર) થયો.
5.132.11
मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ ५.१३२.११ ॥
પછી રાજા મુચુકુન્દે ક્ષાત્રધર્મનું યથાયોગ્ય પાલન કરીને ભુજબળથી જીતેલી આ પૃથ્વી પર શાસન કર્યું.
5.132.12
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत ॥ ५.१३२.१२ ॥
હે ભારત, અહીં રાજાએ સુરક્ષિત કરેલી પ્રજા જે ધર્મ આચરે છે, તે ધર્મનો ચોથો ભાગ રાજા પામે છે.
5.132.13
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ॥ ५.१३२.१३ ॥
રાજા જો ધર્મનું આચરણ કરે તો તે દેવત્વને યોગ્ય બને છે. અને જો તે અધર્મનું આચરણ કરે તો તે નરકે જ જાય છે.
5.132.14
दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ ५.१३२.१४ ॥
દંડનીતિ સ્વધર્મ દ્વારા ચાતુર્વર્ણ્યને નિયંત્રિત રાખે છે. સ્વામી (રાજા) દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રયોજાતાં તે તેમને અધર્મથી રોકે છે.
5.132.15
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ ५.१३२.१५ ॥
જ્યારે રાજા દંડનીતિમાં સંપૂર્ણપણે અને યોગ્ય રીતે વર્તે છે, ત્યારે કૃતયુગ નામનો શ્રેષ્ઠ કાળ પ્રવર્તે છે.
5.132.16
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ ५.१३२.१६ ॥
કાળ એ રાજાનું કારણ છે કે રાજા એ કાળનું કારણ છે — તારા મનમાં આ સંશય ન રહે. રાજા જ કાળનું કારણ છે.
5.132.17
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ ५.१३२.१७ ॥
રાજા કૃતયુગનો સર્જક છે; ત્રેતા અને દ્વાપરનો પણ તે જ. ચોથા યુગનું કારણ પણ રાજા જ છે.
5.132.18
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते ॥ ५.१३२.१८ ॥
કૃતયુગના નિર્માણથી રાજા અત્યંત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્રેતાના નિર્માણથી રાજા સ્વર્ગ અત્યંત પ્રાપ્ત કરતો નથી.
5.132.19
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते ॥ ५.१३२.१९ ॥
દ્વાપર યુગનું પ્રવર્તન કરવાથી રાજા પોતાના ભાગ પ્રમાણે ફળ મેળવે છે. કલિનું પ્રવર્તન કરવાથી રાજા સંપૂર્ણ પાપ મેળવે છે.
5.132.20
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च ॥ ५.१३२.२० ॥
પછી તે દુષ્કર્મી નરકમાં શાશ્વત વર્ષો સુધી વસે છે. રાજાના દોષથી જગત સ્પર્શાય છે; તે પણ જગતનો ભાગ છે.
5.132.21
राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् ।
नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ ५.१३२.२१ ॥
તારા પિતા અને પિતામહોને યોગ્ય રાજધર્મોને ધ્યાનમાં લે. જે આચરણમાં તું સ્થિર રહેવા ઇચ્છે છે તે રાજર્ષિઓનું આચરણ નથી.
5.132.22
न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान् ॥ ५.१३२.२२ ॥
દુર્બળતાથી ગ્રસ્ત, દયાળુતામાં સ્થિર ન રહેનાર, પ્રજાપાલનથી ઉત્પન્ન થતું કોઈ ફળ પ્રાપ્ત કરતો નથી.
5.132.23
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः ।
प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया ॥ ५.१३२.२३ ॥
પાંડુ, હું કે પિતામહે પૂર્વે તને આ આશિષ (ઉપદેશ) આપ્યો નથી; જે બુદ્ધિથી તું ચાલે છે.
5.132.24
यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च ।
माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया ॥ ५.१३२.२४ ॥
યજ્ઞ, દાન, તપ, શૌર્ય, પ્રજ્ઞા, સંતતિ, મહત્તા, બળ અને ઓજ — આમની જ હું હંમેશાં કામના કરતી રહી છું.
5.132.25
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः ।
दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः ॥ ५.१३२.२५ ॥
સ્વાહા અને સ્વધા આહુતિઓથી સમ્યક આરાધિત મનુષ્ય-દેવતાઓ સદા દીર્ઘાયુ, ધન અને પુત્રો આપો.
5.132.26
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ॥ ५.१३२.२६ ॥
પિતૃઓ અને દેવતાઓ સદા પુત્રો પાસે આશા રાખે છે: દાન, અધ્યયન, યજ્ઞ અને પ્રજાનું પાલન.
5.132.27
एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः ।
ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः ॥ ५.१३२.२७ ॥
આ ધર્મ હોય કે અધર્મ, તું જન્મથી જ તેની સાથે જન્મ્યો છે. હે તાત, તેઓ વૈદ્ય કુળમાં જન્મ્યા છે, પણ આજીવિકાના અભાવે પીડિત છે.
5.132.28
यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः ।
प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ५.१३२.२८ ॥
ભૂખ્યા ભૂવાસીઓ દાનપતિ શૂરવીર રાજાને પામીને સંતુષ્ટ થઈ જ્યાં સ્થિર થાય છે, તેનાથી મોટો ધર્મ કયો?
5.132.29
दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम् ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ ५.१३२.२९ ॥
દાનથી એક, બળથી બીજું, અને મધુર સત્યવચનથી ત્રીજું — ધાર્મિકે રાજ્ય મેળવીને સર્વ રીતે ગ્રહણ કરવું.
5.132.30
ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत् ।
वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान् ॥ ५.१३२.३० ॥
બ્રાહ્મણ ભિક્ષા માટે વિચરે, ક્ષત્રિય રક્ષણ કરે, વૈશ્ય ધન કમાય, અને શૂદ્ર તેમની સેવા કરે.
5.132.31
भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते ।
क्षत्रियोऽसि क्षतात्राता बाहुवीर्योपजीविता ॥ ५.१३२.३१ ॥
ભિક્ષા માગવી તારા માટે નિષિદ્ધ છે, અને ખેતી પણ તને શોભતી નથી. તું ક્ષત્રિય છે, આર્તોનો રક્ષક, બાહુબળથી જીવનાર.
5.132.32
पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर ।
साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनाथ नयेन वा ॥ ५.१३२.३२ ॥
હે મહાબાહો, ડૂબી ગયેલો તારો પૈતૃક ભાગ ફરીથી ઉદ્ધાર — સામથી, ભેદથી, દાનથી, દંડથી, અથવા નીતિથી.
5.132.33
इतो दुःखतरं किं नु यदहं दीनबान्धवा ।
परपिण्डमुदीक्षे वै त्वां सूत्वा मित्रनन्दन ॥ ५.१३२.३३ ॥
આનાથી વધુ દુઃખ શું? દીનોની બંધુ એવી હું, તને જન્મ આપીને પણ પરાયા અન્ન તરફ જોવું પડે છે, હે મિત્રોના આનંદ!
5.132.34
युध्यस्व राजधर्मेण मा निमञ्जीः पितामहान् ।
मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिं ॥ ५.१३२.३४ ॥
રાજધર્મ પ્રમાણે યુદ્ધ કર; પિતામહોને ડૂબવા ન દે. પુણ્ય ક્ષીણ થઈને, નાના ભાઈઓ સાથે પાપગતિએ ન જા.