महाभारत · अध्याय 5.132
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.132.1
प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च ।
आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि ॥ ५.१३२.१ ॥
मग तिच्या घरात प्रवेश करून, तिच्या चरणांना वंदन करून, कुरुसभेत जे घडले ते थोडक्यात सांगितले.
5.132.2
उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम् ।
ऋषिभिश्चैव च मया न चासौ तद्गृहीतवान् ॥ ५.१३२.२ ॥
ऋषींनी आणि मी अनेक प्रकारे, कारणांसह ग्रहण करण्यायोग्य वचने सांगितली; पण त्याने ती स्वीकारली नाहीत.
5.132.3
कालपक्वमिदं सर्वं सुयोधनवशानुगम् ।
सर्वक्षत्रं क्षणेनैव दह्यते पार्थवह्निना ।
आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति ॥ ५.१३२.३ ॥
कालपक्व असे हे सर्व सुयोधनाच्या वशात चालणारे आहे. सर्व क्षत्रिय एका क्षणात पार्थाच्या अग्नीने जळतील. मी तुमचा निरोप घेतो, लवकरच पांडवांकडे जाईन.
5.132.4
किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया ।
तद्ब्रूहि त्वं महाप्रज्ञे शुश्रूषे वचनं तव ॥ ५.१३२.४ ॥
तुमच्या सांगण्यावरून पांडवांना मी काय सांगावे? हे महाप्रज्ञे, ते तुम्ही सांगा; तुमचे वचन ऐकण्यास मी तयार आहे.
5.132.5
ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥ ५.१३२.५ ॥
हे केशवा, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिराला सांग: 'पुत्रा, तुझा धर्म फार क्षीण होत आहे; व्यर्थ काही करू नकोस.'
5.132.6
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते ॥ ५.१३२.६ ॥
हे राजा, तू मंदबुद्धी व अज्ञानी श्रोत्रियासारखा आहेस; केवळ पठणाने कुंठित झालेली तुझी बुद्धी फक्त धर्मालाच पाहते.
5.132.7
अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा ।
बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा बाहुवीर्योपजीविनः ॥ ५.१३२.७ ॥
तुझ्या अवयवांकडे पाहा; स्वयंभूने निर्माण केल्याप्रमाणे तुझा धर्म विचारात घे. क्षत्रिय हे बाहूंपासून निर्माण झाले आहेत; बाहुवीर्यावर उपजीविका करणारे आहेत.
5.132.8
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ।
श्रृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया ॥ ५.१३२.८ ॥
प्रजापालनात सदैव गुंतलेल्या कठोर कर्माबाबत येथे एक उपमा ऐक; जी मी वडीलधाऱ्यांकडून ऐकली आहे.
5.132.9
मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददत्पृथिवीमिमाम् ।
पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तद्गृहीतवान् ॥ ५.१३२.९ ॥
पूर्वी प्रसन्न झालेल्या वैश्रवणाने (कुबेराने) राजर्षी मुचुकुंदाला ही पृथ्वी देऊ केली; पण त्याने ती स्वीकारली नाही.
5.132.10
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये ।
ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत ॥ ५.१३२.१० ॥
"मी माझ्या बाहुवीर्याने मिळवलेल्या राज्याचीच इच्छा करतो" — तेव्हा प्रसन्न आणि विस्मित झालेला वैश्रवण (कुबेर) झाला.
5.132.11
मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ ५.१३२.११ ॥
मग राजा मुचुकुंदाने क्षत्रधर्माचे यथायोग्य पालन करत बाहुवीर्याने मिळवलेल्या या पृथ्वीवर राज्य केले.
5.132.12
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत ॥ ५.१३२.१२ ॥
हे भारता, येथे राजाने सुरक्षित केलेली प्रजा जो धर्म आचरते, त्या धर्माचा चौथा भाग राजाला मिळतो.
5.132.13
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति ॥ ५.१३२.१३ ॥
राजा जर धर्माचरण करतो तर तो देवत्वास पात्र होतो. आणि जर तो अधर्माचरण करतो तर तो नरकालाच जातो.
5.132.14
दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति ॥ ५.१३२.१४ ॥
दंडनीती स्वधर्माने चातुर्वर्ण्याला नियंत्रित ठेवते. स्वामीने (राजाने) योग्यरीत्या प्रयुक्त केली असता ती त्यांना अधर्मापासून रोखते.
5.132.15
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ ५.१३२.१५ ॥
राजा दंडनीतीत संपूर्णपणे व योग्यरीत्या वर्तन करतो तेव्हा कृतयुग नावाचा श्रेष्ठ काल प्रवर्तित होतो.
5.132.16
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ ५.१३२.१६ ॥
काल हे राजाचे कारण आहे की राजा हा कालाचे कारण आहे — तुझ्या मनात ही शंका राहू नये. राजाच कालाचे कारण आहे.
5.132.17
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ ५.१३२.१७ ॥
राजा कृतयुगाचा निर्माता आहे; त्रेता आणि द्वापराचाही तोच. चौथ्या युगालाही राजाच कारण असतो.
5.132.18
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते ॥ ५.१३२.१८ ॥
कृतयुग निर्माण केल्याने राजा अत्यंतिक स्वर्ग प्राप्त करतो. त्रेतायुग निर्माण केल्याने राजा स्वर्ग अत्यंतिक प्राप्त करत नाही.
5.132.19
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते ॥ ५.१३२.१९ ॥
द्वापर युगाचे प्रवर्तन केल्याने राजा आपल्या वाट्यानुसार फल मिळवतो. कलीचे प्रवर्तन केल्याने राजा पूर्ण पाप मिळवतो.
5.132.20
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च ॥ ५.१३२.२० ॥
त्यानंतर तो दुष्कर्मी नरकात शाश्वत वर्षे राहतो. राजाच्या दोषामुळे जग बाधित होते; तोही जगाचा भाग आहे.
5.132.21
राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् ।
नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ ५.१३२.२१ ॥
तुझे वडील आणि आजोबा यांना शोभतील अशा राजधर्मांकडे लक्ष दे. ज्या आचरणावर तू स्थिर राहू इच्छितोस, ते राजर्षींचे आचरण नाही.
5.132.22
न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान् ॥ ५.१३२.२२ ॥
दुर्बलतेने ग्रासलेला आणि दयाळूपणात स्थिर नसलेला माणूस प्रजापालनातून उत्पन्न होणारे कोणतेही फळ मिळवत नाही.
5.132.23
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः ।
प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया ॥ ५.१३२.२३ ॥
पंडू, मी किंवा आजोबा यांनी पूर्वी तुला ही आशीर्वादरूपी शिकवण दिली नव्हती; ज्या बुद्धीने तू वागतोस.
5.132.24
यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च ।
माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया ॥ ५.१३२.२४ ॥
यज्ञ, दान, तप, शौर्य, प्रज्ञा, संतती, महत्त्व, बल आणि ओज — यांचीच मी सदैव इच्छा केली आहे.
5.132.25
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः ।
दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः ॥ ५.१३२.२५ ॥
स्वाहा आणि स्वधा या आहुतींनी योग्यरीत्या आराधिलेले मानुष देव सदैव दीर्घायुष्य, धन आणि पुत्र देवोत.
5.132.26
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ॥ ५.१३२.२६ ॥
पितर आणि देव सदैव पुत्रांकडून अपेक्षा करतात: दान, अध्ययन, यज्ञ आणि प्रजापालन.
5.132.27
एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः ।
ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः ॥ ५.१३२.२७ ॥
हा धर्म असो वा अधर्म, तू जन्मतःच त्याच्यासह जन्मलास. वत्सा, ते वैद्यकुलात जन्मलेले आहेत, पण उपजीविकेच्या अभावाने पीडित आहेत.
5.132.28
यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः ।
प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ५.१३२.२८ ॥
भुकेलेले भूवासी दानपती शूर राजाला प्राप्त होऊन संतुष्ट होऊन जेथे स्थिरावतात, त्याहून मोठा धर्म कोणता?
5.132.29
दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम् ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ ५.१३२.२९ ॥
दानाने एक, बलाने दुसरा, आणि गोड सत्यवचनाने आणखी एक — धार्मिकाने राज्य मिळवून सर्व मार्गांनी स्वीकारावे.
5.132.30
ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत् ।
वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान् ॥ ५.१३२.३० ॥
ब्राह्मणाने भिक्षेसाठी संचार करावा, क्षत्रियाने रक्षण करावे, वैश्याने धन मिळवावे, आणि शूद्राने त्यांची सेवा करावी.
5.132.31
भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते ।
क्षत्रियोऽसि क्षतात्राता बाहुवीर्योपजीविता ॥ ५.१३२.३१ ॥
भिक्षा मागणे तुझ्यासाठी निषिद्ध आहे, आणि शेतीही तुला शोभत नाही. तू क्षत्रिय आहेस, संकटग्रस्तांचा रक्षक, आपल्या बाहुबलावर जगणारा.
5.132.32
पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर ।
साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनाथ नयेन वा ॥ ५.१३२.३२ ॥
हे महाबाहो, बुडालेला तुझा पैतृक वाटा पुन्हा उद्धर — सामाने, भेदाने, दानाने, दंडाने किंवा नीतीने.
5.132.33
इतो दुःखतरं किं नु यदहं दीनबान्धवा ।
परपिण्डमुदीक्षे वै त्वां सूत्वा मित्रनन्दन ॥ ५.१३२.३३ ॥
यापेक्षा मोठे दुःख कोणते? दीनांची बंधू असलेली मी, तुला जन्म देऊनही परान्नाकडे पाहावे लागते आहे, हे मित्रानंदना!
5.132.34
युध्यस्व राजधर्मेण मा निमञ्जीः पितामहान् ।
मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिं ॥ ५.१३२.३४ ॥
राजधर्मानुसार युद्ध कर; पितामहांना बुडू देऊ नकोस. पुण्य क्षीण होऊन, धाकट्या भावांसह पापमय गतीला जाऊ नकोस.