મહાભારત · અધ્યાય 5.133
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.133.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परन्तप ॥ ५.१३३.१ ॥
અહીં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ કહે છે—વિદુલા અને પુત્રનો સંવાદ, હે શત્રુતાપન.
5.133.2
ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमर्हसि ।
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी ॥ ५.१३३.२ ॥
પછી શ્રેયસ્કર અને વળી યથાવત્ કહેવું તને યોગ્ય છે. યશસ્વિની, મન્યુમતી વિભાવરી ઉત્તમ કુળમાં જન્મી હતી.
5.133.3
क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी ।
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता ॥ ५.१३३.३ ॥
ક્ષત્રધર્મમાં રત, સંયમી, દૂરદર્શી વિદુલા રાજસભાઓમાં વિખ્યાત હતી; તેનાં વચનો સાંભળવામાં આવતાં, તે બહુશ્રુત હતી.
5.133.4
विदुला नाम राजन्या जगर्हे पुत्रमौरसम् ।
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम् ॥ ५.१३३.४ ॥
વિદુલા નામની ક્ષત્રિય રાજકુમારીએ સિંધુરાજાથી પરાજિત થઈ દીનમનસ્ક થઈને સૂતેલા પોતાના ઔરસ પુત્રને ધિક્કાર્યો.
5.133.5
अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन ।
न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतोह्यसि ॥ ५.१३३.५ ॥
હે આનંદરહિત! હે શત્રુઓનો હર્ષ વધારનાર! તું મારાથી જન્મ્યો નથી, પિતાથી પણ જન્મ્યો નથી. તું ક્યાંથી આવ્યો છે?
5.133.6
निर्मन्युश्चाप्यसङ्ख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः ।
यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह ॥ ५.१३३.६ ॥
તું નિર્મન્યુ, અસંખ્ય અને નપુંસકોના ઉપાય પર આધારિત છે. જીવનભર તું નિરાશ છે; કલ્યાણ માટે ધુરા ઉઠાવ.
5.133.7
माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः ।
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर ॥ ५.१३३.७ ॥
તારી જાતને તુચ્છ ગણીશ નહીં; આને થોડાથી પણ પોષીશ નહીં. મનને શુભ બનાવીને ભય રાખીશ નહીં; તેને પાછું ખેંચ.
5.133.8
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः ।
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः ॥ ५.१३३.८ ॥
ઊભો થા, હે કાયર! આ રીતે પરાજિત થઈને સૂઈ ન રહે. બધા શત્રુઓને આનંદ આપતો, માનરહિત થઈને બંધુઓને શોક દેનારો ન થા.
5.133.9
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मुषिकाञ्जलिः ।
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥ ५.१३३.९ ॥
નાનું ખાબોચિયું સહેલાઈથી ભરાઈ જાય છે; ઉંદરની અંજલિ પણ સહેલાઈથી ભરાય છે. કાયર જ અતિ સંતુષ્ટ હોય છે; થોડાથી જ તે તુષ્ટ થાય છે.
5.133.10
अप्यहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज ।
अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमेः ॥ ५.१३३.१० ॥
સાપના દાંત તોડતાં પણ જલદી મૃત્યુ પામ; અથવા સંશયમાં પડીને જીવનમાં પણ પરાક્રમ બતાવ.
5.133.11
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् ।
विवदन्वाऽथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कितः ॥ ५.१३३.११ ॥
બાજની જેમ ફરતાં શત્રુનું છિદ્ર જો; અથવા વાદ કરતાં કે મૌન રહીને, આકાશની જેમ શંકારહિત રહે.
5.133.12
त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा ।
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः ॥ ५.१३३.१२ ॥
તું કેમ આમ શબની જેમ પડ્યો છે, વજ્રથી હણાયેલાની જેમ? ઊભો થા, હે કાયર! શત્રુથી જીતાયેલો થઈને ઊંઘ ન.
5.133.13
माऽस्तं गमस्त्वं कृपणो वि श्रूयस्व स्वकर्मणा ।
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः ॥ ५.१३३.१३ ॥
તું દીન થઈને અસ્ત ન થા; તારા કર્મથી પ્રસિદ્ધ થા. મધ્યમાં, પાછળ કે નીચે ન રહે; ગર્જના કરતો ઊભો રહે.
5.133.14
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः ॥ ५.१३३.१४ ॥
તિંદુક વૃક્ષના સળગતા લાકડાની જેમ એક ક્ષણ પણ બળ. જીવવાની ઇચ્છાથી ભૂસાની આગની જેમ જ્વાળા વગર ધૂમાડો ન કર.
5.133.15
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् ।
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः स्वरीमृदुः ॥ ५.१३३.१५ ॥
એક ક્ષણ બળવું શ્રેષ્ઠ છે, લાંબા સમય સુધી ધૂમાડો કરવો નહીં. કોઈના ઘરમાં રાજાની માતાની જેમ, કોમળ સ્વરવાળી બનીને ન રહે.
5.133.16
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् ।
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते ॥ ५.१३३.१६ ॥
મનુષ્યને યોગ્ય કર્મ કરીને, યુદ્ધમાં ઉત્તમ સ્થિતિ સુધી પહોંચીને, માણસ ધર્મના ઋણથી મુક્ત થાય છે અને પોતાને નિંદતો નથી.
5.133.17
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः ।
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते ॥ ५.१३३.१७ ॥
મળ્યું હોય કે ન મળ્યું હોય, પંડિત શોક કરતો નથી. તે આગળનું કાર્ય આરંભે છે અને પ્રાણોને ધન ગણતો નથી.
5.133.18
उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१८ ॥
તારો પરાક્રમ બતાવ, નહીંતર એ સ્થિર ગતિ પામ. પુત્રોની સામે ધર્મને રાખીને, કયા કારણે તું જીવે છે?
5.133.19
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता ।
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१९ ॥
હે નપુંસક! તારું ઇષ્ટાપૂર્ત અને તારી સકળ કીર્તિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. તારા ભોગનું મૂળ કપાઈ ગયું છે; તો પછી કયા કારણે તું જીવે છે?
5.133.20
शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता ।
विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन ॥ ५.१३३.२० ॥
ડૂબતા માણસે શત્રુને સાથળ પર પકડવો; પડતો અને મૂળ કપાયેલો પણ કોઈ પણ રીતે વિષાદ ન કરે.
5.133.21
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन् ।
कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः । ॥ ५.१३३.२१ ॥
ઉત્તમ અશ્વનું કર્મ સ્મરીને ધૂંસરી ઉપાડીને ખેંચ; સત્ત્વ અને માન ધારણ કર; તારું પૌરુષ તારું જ છે એમ જાણ.
5.133.22
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि ।
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम् ॥ ५.१३३.२२ ॥
તારા કારણે ડૂબેલા કુળને તું જ ઊંચું ઉઠાવ; જેનું મહાન અને અદ્ભુત આચરણ મનુષ્યો કહેતા નથી તેવો ન થા.
5.133.23
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः ॥ ५.१३३.२३ ॥
તે કેવળ ધનરાશિ વધારનાર છે; દાન, તપ અને સત્યમાં જેનો યશ ઉચ્ચારાતો નથી તે સ્ત્રી પણ નથી અને પુરુષ પણ નથી.
5.133.24
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ।
श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा ॥ ५.१३३.२४ ॥
વિદ્યા કે ધનલાભમાં જે સફળ નથી, તે માતાના મળ સમાન છે; શ્રુત, તપ, શ્રી કે વિક્રમથી પણ (જે પ્રખ્યાત નથી) તે એવો જ છે.
5.133.25
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् ।
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ॥ ५.१३३.२५ ॥
જે માણસ પોતાના કર્મથી બીજાઓને પરાજિત કરે છે, તે જ સાચો પુરુષ છે. તારે નીચ અને ભિક્ષુક જેવું જીવન શોધવું યોગ્ય નથી.
5.133.26
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम् ।
यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम् ॥ ५.१३३.२६ ॥
આ ક્રૂર, અપયશકારક, દુઃખદાયી અને કાયરોને યોગ્ય દશા છે. આવા દુર્બળ પુરુષને જોઈ શત્રુઓ આનંદ પામે છે.
5.133.27
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् ।
अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम् ॥ ५.१३३.२७ ॥
જગતમાં તિરસ્કૃત, હીન આસન અને વસ્ત્ર ધરાવનાર, અલ્પ લાભ કરનાર, હીન, અલ્પ જીવન ધરાવનાર અને નાનો.
5.133.28
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते ।
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः ॥ ५.१३३.२८ ॥
આવા સ્વજનને પામીને સ્વજનો સુખ પામતા નથી. આજીવિકા વિના, રાજ્યમાંથી દેશનિકાલ થયેલા અમે નાશ પામીશું.
5.133.29
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः ।
अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम् ॥ ५.१३३.२९ ॥
બધાં કામસુખોથી વંચિત, સ્થાનભ્રષ્ટ, નિરાધાર, સજ્જનોમાં અયોગ્ય વર્તન કરનારા, કુળવંશનો નાશ કરનારા અમે થઈશું.
5.133.30
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् ।
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम् ॥ ५.१३३.३० ॥
હે સંજય, પુત્રના નામે મેં તને કલિ (દુર્ભાગ્ય) તરીકે જન્માવ્યો છે — રોષરહિત, ઉત્સાહરહિત, વીર્યરહિત અને શત્રુઓને આનંદ આપનાર.
5.133.31
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान् ॥ ५.१३३.३१ ॥
કોઈ સ્ત્રી આવો પુત્ર ન જણો; ધુમાડાની જેમ ધીમે ધીમે ન સળગ, આક્રમણ કરીને શત્રુઓનો વધ કર.
5.133.32
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् ।
एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी ॥ ५.१३३.३२ ॥
શત્રુઓના માથા પર એક ક્ષણ કે મુહૂર્ત પણ સળગ. પુરુષ એટલો જ છે—જે ક્રોધી છે અને ક્ષમા નથી કરતો.
5.133.33
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च ॥ ५.१३३.३३ ॥
ક્ષમાશીલ અને ક્રોધરહિત માણસ ન સ્ત્રી છે, ન પુરુષ. સંતોષ ખરેખર સમૃદ્ધિનો નાશ કરે છે; તેવી જ રીતે કરુણા પણ.
5.133.34
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत् ।
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना ॥ ५.१३३.३४ ॥
ઊભા થવાના ભયથી અને બન્ને (આળસ, કરુણા) થી ગ્રસ્ત નિષ્ક્રિય માણસ મહાન ફળ પામતો નથી. આ પાપી છેતરપિંડીઓથી તું પોતાને પોતાના બળથી મુક્ત કર.
5.133.35
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् ।
परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ ५.१३३.३५ ॥
હૃદયને લોખંડનું બનાવીને ફરી તારા પોતાના સ્વરૂપને શોધ. કારણ કે બીજા (શત્રુ)ને જે સહન કરે છે તેને જ પુરુષ કહેવાય છે.
5.133.36
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति ।
शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः ॥ ५.१३३.३६ ॥
અહીં જે સ્ત્રીની જેમ જીવે છે તેને 'વ્યર્થ નામવાળો' કહે છે—શૂરવીર, બળવાન, સિંહના પરાક્રમથી ચાલનાર પુરુષનો (આ ઊલટું છે).
5.133.37
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा ।
य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम् ॥ ५.१३३.३७ ॥
ભાગ્યને આધીન થયેલા રાજાના રાજ્યમાં પણ પ્રજા આનંદ કરે છે. જે પોતાના પ્રિયજનોને છોડીને સંપત્તિ શોધે છે.
5.133.38
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः ॥ ५.१३३.३८ ॥
પછી તે જલદી મંત્રીઓમાં આનંદ ઉત્પન્ન કરે છે.
5.133.39
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा । ॥ ५.१३३.३९ ॥
મને ન જોનારી આખી પૃથ્વી પર તને આભૂષણોનો શો ઉપયોગ? ભોગો કે જીવનથી શો લાભ?
5.133.40
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम् ।
निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः ।
ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः ॥ ५.१३३.४० ॥
શત્રુઓ દ્વારા હણાતા માણસને જીવનથી શો લાભ? ક્રોધરહિતોના જે લોક છે, તે દ્વેષ કરનારાઓ પામે. આત્મસન્માનીઓના જે લોક છે, તે અમારા મિત્રો પામે.
5.133.41
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् ।
कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः ॥ ५.१३३.४१ ॥
સેવકોએ છોડી દીધેલા, બીજાના અન્ન પર જીવતા, દીન અને નિર્બળ લોકોની વૃત્તિનું અનુસરણ ન કરો.
5.133.42
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ।
पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम् ॥ ५.१३३.४२ ॥
હે વત્સ, બ્રાહ્મણો અને મિત્રો તારા આધારે જીવો, જેમ પ્રાણીઓ મેઘ પર અને દેવો ઇન્દ્ર પર આધાર રાખે છે.
5.133.43
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय ।
पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् ॥ ५.१३३.४३ ॥
હે સંજય, પાકેલા વૃક્ષની પાસે જઈને પ્રાણીઓ જીવે તેમ, જે પુરુષ પર સર્વ પ્રાણીઓ જીવે છે, તેનું જીવન સાર્થક છે.
5.133.44
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम् ।
त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम् ॥ ५.१३३.४४ ॥
જે શૂરના પરાક્રમથી બાંધવો સુખે વધે છે, જેમ ઇન્દ્રથી દેવો, તેનું આ લોકમાં જીવન સફળ છે.
5.133.45
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः ।
स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम् ॥ ५.१३३.४५ ॥
જે મનુષ્ય પોતાના બાહુબળ પર આધાર રાખીને જીવે છે, તે આ લોકમાં કીર્તિ પામે છે અને પરલોકમાં પણ શુભ ગતિ પામે છે.