महाभारत · अध्याय 5.133
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.133.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परन्तप ॥ ५.१३३.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात—विदुला आणि पुत्र यांचा संवाद, हे शत्रुतापना.
5.133.2
ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमर्हसि ।
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी ॥ ५.१३३.२ ॥
मग श्रेयस्कर आणि पुढेही यथावत् सांगणे तुला योग्य आहे. यशस्विनी, मन्युमती विभावरी उत्तम कुलात जन्मली होती.
5.133.3
क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी ।
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता ॥ ५.१३३.३ ॥
क्षत्रधर्मात रत, संयमी, दूरदर्शी विदुला राजसभांमध्ये विख्यात होती; तिची वाणी ऐकली जात असे, ती बहुश्रुत होती.
5.133.4
विदुला नाम राजन्या जगर्हे पुत्रमौरसम् ।
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम् ॥ ५.१३३.४ ॥
विदुला नावाच्या क्षत्रिय राजकन्येने सिंधुराजाकडून पराभूत होऊन दीनमनाने पडून राहिलेल्या आपल्या औरस पुत्राची निंदा केली.
5.133.5
अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन ।
न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतोह्यसि ॥ ५.१३३.५ ॥
हे आनंदरहित! हे शत्रूंचा हर्ष वाढवणाऱ्या! तू माझ्यापासून जन्मला नाहीस, पित्यापासूनही जन्मला नाहीस. तू कुठून आलास?
5.133.6
निर्मन्युश्चाप्यसङ्ख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः ।
यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह ॥ ५.१३३.६ ॥
तू निर्मन्यु, असंख्य आणि नपुंसकांच्या उपायांवर अवलंबून आहेस. जन्मभर तू निराश आहेस; कल्याणासाठी धुरा वाहा.
5.133.7
माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः ।
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर ॥ ५.१३३.७ ॥
स्वतःला तुच्छ लेखू नकोस; याला थोड्याशानेही पोसू नकोस. मनाला कल्याणमय करून भिऊ नकोस; ते आवर.
5.133.8
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः ।
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः ॥ ५.१३३.८ ॥
ऊठ, हे भित्र्या! असा पराजित होऊन पडू नकोस. सर्व शत्रूंना आनंदवत, मानहीन होऊन बंधूंना शोक देणारा होऊ नकोस.
5.133.9
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मुषिकाञ्जलिः ।
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥ ५.१३३.९ ॥
लहानसे डबके सहज भरते; उंदराची ओंजळही सहज भरते. भित्रा माणूसच अति समाधानी असतो; थोड्याशानेच तो संतुष्ट होतो.
5.133.10
अप्यहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज ।
अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमेः ॥ ५.१३३.१० ॥
सापाचे दात मोडतानाही लवकर मृत्यू पाव; किंवा संशयात सापडून जीवनातही पराक्रम दाखव.
5.133.11
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् ।
विवदन्वाऽथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कितः ॥ ५.१३३.११ ॥
श्येनासारखा फिरत फिरत शत्रूचे छिद्र पाहा; किंवा वाद करीत किंवा मौन राहून, आकाशासारखा शंकारहित राहा.
5.133.12
त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा ।
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः ॥ ५.१३३.१२ ॥
तू असा प्रेतासारखा का पडला आहेस, वजाने आघात झाल्यासारखा? उठ, हे भित्र्या! शत्रूने जिंकलेला होऊन झोपू नकोस.
5.133.13
माऽस्तं गमस्त्वं कृपणो वि श्रूयस्व स्वकर्मणा ।
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः ॥ ५.१३३.१३ ॥
तू दीन होऊन अस्त पावू नकोस; आपल्या कर्माने प्रसिद्ध हो. मध्ये, मागे किंवा खाली राहू नकोस; गर्जना करत उभा राहा.
5.133.14
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः ॥ ५.१३३.१४ ॥
तिंदुक वृक्षाच्या पेटत्या लाकडासारखा क्षणभर तरी जळ. जगण्याच्या इच्छेने भुशाच्या आगीसारखा ज्वालेविना धुमसू नकोस.
5.133.15
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् ।
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः स्वरीमृदुः ॥ ५.१३३.१५ ॥
क्षणभर जळणे श्रेयस्कर आहे, दीर्घकाळ धुमसणे नव्हे. कोणाच्या तरी घरात राजाची माता होऊन, मृदू स्वरात राहू नकोस.
5.133.16
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् ।
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते ॥ ५.१३३.१६ ॥
मानवोचित कर्म करून, युद्धात उत्तम स्थितीपर्यंत जाऊन, माणूस धर्माच्या ऋणातून मुक्त होतो आणि स्वतःची निंदा करत नाही.
5.133.17
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः ।
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते ॥ ५.१३३.१७ ॥
मिळो वा न मिळो, शहाणा माणूस शोक करत नाही. तो पुढचे पाऊल उचलतो आणि प्राणांना धन मानत नाही.
5.133.18
उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१८ ॥
तुझा पराक्रम दाखव, नाहीतर ती स्थिर गती प्राप्त कर. पुत्रांसमोर धर्म ठेवून, कोणत्या कारणासाठी तू जिवंत आहेस?
5.133.19
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता ।
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१९ ॥
हे षंढा! तुझे इष्टापूर्त आणि तुझी सारी कीर्ती नष्ट झाली आहे. तुझ्या भोगाचे मूळ तुटले आहे; मग कशासाठी तू जगतोस?
5.133.20
शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता ।
विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन ॥ ५.१३३.२० ॥
बुडणाऱ्याने शत्रूला मांडीवर धरावे; पडणाऱ्याने आणि मुळ तुटलेल्यानेही कोणत्याही प्रकारे खचून जाऊ नये.
5.133.21
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन् ।
कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः । ॥ ५.१३३.२१ ॥
उत्तम घोड्याप्रमाणे जू उचलून ओढावे हे स्मरून धैर्य आणि मान धारण कर; आपले पौरुष आपलेच आहे असे जाण.
5.133.22
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि ।
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम् ॥ ५.१३३.२२ ॥
तुझ्यामुळे बुडलेले कुळ तूच वर उचल; ज्याच्या महान व अद्भुत वर्तनाची माणसे स्तुती करीत नाहीत असा होऊ नकोस.
5.133.23
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः ॥ ५.१३३.२३ ॥
तो केवल धनराशी वाढवणारा आहे; दान, तप आणि सत्य यांमध्ये ज्याचे यश सांगितले जात नाही, तो स्त्रीही नाही आणि पुरुषही नाही.
5.133.24
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ।
श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा ॥ ५.१३३.२४ ॥
विद्येत किंवा धनलाभात जो यशस्वी नाही, तो मातेची विष्ठाच; शास्त्रज्ञान, तप, श्री किंवा पराक्रम यांनीही (जो प्रसिद्ध नाही) तो तसाच.
5.133.25
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् ।
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ॥ ५.१३३.२५ ॥
जो मनुष्य आपल्या कर्माने इतरांवर मात करतो, तोच खरा पुरुष होय. तू नीच आणि भिक्षुकासारखी जीवनवृत्ती शोधणे योग्य नाही.
5.133.26
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम् ।
यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम् ॥ ५.१३३.२६ ॥
ही क्रूर, अपयशकारक, दुःखदायी आणि भ्याड लोकांस योग्य अशी दशा आहे. अशा दुर्बल पुरुषाला पाहून शत्रू आनंदित होतात.
5.133.27
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् ।
अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम् ॥ ५.१३३.२७ ॥
जगात तिरस्कृत झालेला, हीन आसन आणि वस्त्र असलेला, अल्प लाभ देणारा, हीन, अल्प आयुष्याचा आणि क्षुद्र.
5.133.28
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते ।
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः ॥ ५.१३३.२८ ॥
अशा बंधूला मिळून बांधव सुखी होत नाहीत. उपजीविकेअभावी, राज्यातून हद्दपार होऊन आम्ही नष्ट होऊ.
5.133.29
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः ।
अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम् ॥ ५.१३३.२९ ॥
सर्व कामसुखांपासून वंचित, स्थानभ्रष्ट, निराधार, सज्जनांमध्ये अयोग्य वर्तन करणारे, कुलवंशाचा नाश करणारे आम्ही होऊ.
5.133.30
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् ।
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम् ॥ ५.१३३.३० ॥
हे संजया, पुत्राच्या नावाखाली मी तुला कलि (दुर्दैव) म्हणून जन्म दिला आहे — रोषरहित, उत्साहरहित, वीर्यरहित आणि शत्रूंना आनंद देणारा.
5.133.31
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान् ॥ ५.१३३.३१ ॥
कोणत्याही स्त्रीने असा पुत्र जन्माला घालू नये; धुरासारखे धुमसत न राहता आक्रमण करून शत्रूंचा वध कर.
5.133.32
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् ।
एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी ॥ ५.१३३.३२ ॥
शत्रूंच्या मस्तकावर क्षणभरही किंवा मुहूर्तभरही पेट. पुरुष म्हणजे इतकाच—जो अमर्ष करतो आणि क्षमा करत नाही.
5.133.33
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च ॥ ५.१३३.३३ ॥
क्षमाशील आणि अमर्षरहित माणूस स्त्री नाही, पुरुषही नाही. संतोष खरोखर श्रीचा नाश करतो; तसेच अनुकंपाही.
5.133.34
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत् ।
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना ॥ ५.१३३.३४ ॥
उठण्याच्या भीतीने आणि दोन्हींनी (आळस, अनुकंपा) ग्रस्त निष्क्रिय माणूस महान गोष्ट मिळवत नाही. या पापी फसवणुकीतून स्वतःला स्वतःच्या बळाने मुक्त कर.
5.133.35
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् ।
परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ ५.१३३.३५ ॥
हृदय लोखंडाचे करून पुन्हा आपले स्वत्व शोध. कारण जो इतरांना (शत्रूला) सहन करतो त्यालाच पुरुष म्हणतात.
5.133.36
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति ।
शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः ॥ ५.१३३.३६ ॥
येथे जो स्त्रीप्रमाणे जगतो त्याला 'व्यर्थ नाव' असलेला म्हणतात—शूर, बलवान, सिंहासारख्या पराक्रमाने वावरणाऱ्या पुरुषाचा (हे उलट आहे).
5.133.37
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा ।
य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम् ॥ ५.१३३.३७ ॥
नशिबाच्या अधीन झालेल्या राजाच्या राज्यातही प्रजा आनंदित राहते. जो आपल्या प्रिय मुखांना सोडून संपत्तीचा शोध घेतो.
5.133.38
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः ॥ ५.१३३.३८ ॥
मग तो लवकरच मंत्र्यांमध्ये आनंद निर्माण करतो.
5.133.39
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा । ॥ ५.१३३.३९ ॥
मला न पाहणाऱ्या या संपूर्ण पृथ्वीवर तुला अलंकारांचा काय उपयोग? भोगांनी किंवा जीवनाने काय लाभ?
5.133.40
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम् ।
निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः ।
ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः ॥ ५.१३३.४० ॥
शत्रूंनी घायाळ केलेल्या माणसाला जीवनाचा काय लाभ? निर्मत्सरांचे जे लोक आहेत, ते द्वेष करणाऱ्यांना मिळोत. आत्माभिमानींचे जे लोक आहेत, ते आमच्या मित्रांना मिळोत.
5.133.41
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् ।
कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः ॥ ५.१३३.४१ ॥
सेवकांनी सोडलेल्या, दुसऱ्याच्या अन्नावर जगणाऱ्या, दीन व दुर्बल लोकांची वृत्ती अनुसरू नकोस.
5.133.42
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ।
पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम् ॥ ५.१३३.४२ ॥
हे वत्सा, ब्राह्मण आणि मित्र तुझ्यावर अवलंबून जगोत, जसे प्राणी मेघावर आणि देव इंद्रावर अवलंबून असतात.
5.133.43
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय ।
पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् ॥ ५.१३३.४३ ॥
हे संजया, पिकलेल्या वृक्षाजवळ जाऊन प्राणी जगतात त्याप्रमाणे, ज्या पुरुषावर सर्व प्राणी जगतात, त्याचे जीवन सार्थ आहे.
5.133.44
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम् ।
त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम् ॥ ५.१३३.४४ ॥
ज्या शूराच्या पराक्रमामुळे बांधव सुखाने वाढतात, जसे इंद्रामुळे देव, त्याचे इहलोकातील जीवन सफल आहे.
5.133.45
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः ।
स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम् ॥ ५.१३३.४५ ॥
जो मनुष्य स्वतःच्या बाहुबलावर अवलंबून जगतो, तो इहलोकी कीर्ती मिळवतो आणि परलोकीही शुभ गती मिळवतो.