മഹാഭാരതം · അധ്യായം 5.133
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.133.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विदुलायाश्च संवादं पुत्रस्य च परन्तप ॥ ५.१३३.१ ॥
ഇവിടെയും ആളുകൾ ഈ പുരാതന ഇതിഹാസം പറയുന്നു—വിദുലയും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം, ഹേ ശത്രുസംഹാരകാ.
5.133.2
ततः श्रेयश्च भूयश्च यथावद्वक्तुमर्हसि ।
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी ॥ ५.१३३.२ ॥
പിന്നെ ശ്രേയസ്സും, ഇനിയും യഥാവിധി നീ പറയണം. യശസ്വിനിയും മന്യുമതിയുമായ വിഭാവരി ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ചവളായിരുന്നു.
5.133.3
क्षत्रधर्मरता दान्ता विदुला दीर्घदर्शिनी ।
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता ॥ ५.१३३.३ ॥
ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ നിരതയും ദാന്തയും ദീർഘദർശിനിയുമായ വിദുല രാജസഭകളിൽ പ്രസിദ്ധയായിരുന്നു; അവളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കപ്പെട്ടു, അവൾ ബഹുശ്രുതയായിരുന്നു.
5.133.4
विदुला नाम राजन्या जगर्हे पुत्रमौरसम् ।
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम् ॥ ५.१३३.४ ॥
വിദുല എന്ന ക്ഷത്രിയരാജകുമാരി, സിന്ധുരാജാവിനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട് ദീനമനസ്കനായി കിടക്കുന്ന സ്വന്തം പുത്രനെ ശകാരിച്ചു.
5.133.5
अनन्दन मया जात द्विषतां हर्षवर्धन ।
न मया त्वं न पित्रा च जातः क्वाभ्यागतोह्यसि ॥ ५.१३३.५ ॥
ഹേ ആനന്ദരഹിതാ! ശത്രുക്കളുടെ ഹർഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനേ! നീ എന്നിൽനിന്നോ പിതാവിൽനിന്നോ ജനിച്ചവനല്ല. നീ എവിടെനിന്നാണ് വന്നത്?
5.133.6
निर्मन्युश्चाप्यसङ्ख्येयः पुरुषः क्लीबसाधनः ।
यावज्जीवं निराशोऽसि कल्याणाय धुरं वह ॥ ५.१३३.६ ॥
നീ നിർമ്മന്യുവും എണ്ണമില്ലാത്തവനും ക്ലീബരുടെ ഉപായം ആശ്രയിക്കുന്നവനുമാണ്. ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നീ നിരാശനാണ്; ക്ഷേമത്തിനായി നുകം വഹിക്കുക.
5.133.7
माऽऽत्मानमवमन्यस्व मैनमल्पेन बीभरः ।
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंहर ॥ ५.१३३.७ ॥
നിന്നെത്തന്നെ അവമതിക്കരുത്; ഇവനെ അല്പംകൊണ്ടുപോലും പോഷിപ്പിക്കരുത്. മനസ്സിനെ ശുഭകരമാക്കി ഭയപ്പെടരുത്; അതിനെ പിൻവലിക്കുക.
5.133.8
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः ।
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः ॥ ५.१३३.८ ॥
എഴുന്നേൽക്കൂ, ഭീരുവേ! ഇങ്ങനെ പരാജിതനായി കിടക്കരുത്. ശത്രുക്കളെയെല്ലാം സന്തോഷിപ്പിച്ച്, മാനമില്ലാതെ ബന്ധുക്കൾക്ക് ദുഃഖം നൽകുന്നവനാകരുത്.
5.133.9
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मुषिकाञ्जलिः ।
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनैव तुष्यति ॥ ५.१३३.९ ॥
ചെറിയ കുളം എളുപ്പം നിറയും; എലിയുടെ കൈക്കുമ്പിളും എളുപ്പം നിറയും. ഭീരുവാണ് അത്യധികം സന്തുഷ്ടൻ; അല്പംകൊണ്ടുതന്നെ തൃപ്തനാകുന്നു.
5.133.10
अप्यहेरारुजन्दंष्ट्रामाश्वेव निधनं व्रज ।
अपि वा संशयं प्राप्य जीवितेऽपि पराक्रमेः ॥ ५.१३३.१० ॥
പാമ്പിന്റെ പല്ലുകൾ ഒടിച്ചുകൊണ്ടെങ്കിലും വേഗം മരണം പ്രാപിക്കുക; അല്ലെങ്കിൽ സംശയത്തിൽപ്പെട്ട് ജീവിതത്തിലും പരാക്രമം കാണിക്കുക.
5.133.11
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन् ।
विवदन्वाऽथवा तूष्णीं व्योम्नीवापरिशङ्कितः ॥ ५.१३३.११ ॥
പരുന്തിനെപ്പോലെ ചുറ്റിക്കറങ്ങി ശത്രുവിന്റെ വിടവ് നോക്കുക; അല്ലെങ്കിൽ തർക്കിച്ചോ മൗനമായോ, ആകാശംപോലെ സംശയമില്ലാത്തവനായി ഇരിക്കുക.
5.133.12
त्वमेवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा ।
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा स्वाप्सीः शत्रुनिर्जितः ॥ ५.१३३.१२ ॥
നീ എന്തിന് ഇങ്ങനെ ശവംപോലെ കിടക്കുന്നു, ഇടിവെട്ടേറ്റവനെപ്പോലെ? എഴുന്നേൽക്കൂ, ഭീരുവേ! ശത്രുവിനാൽ തോറ്റവനായി ഉറങ്ങരുത്.
5.133.13
माऽस्तं गमस्त्वं कृपणो वि श्रूयस्व स्वकर्मणा ।
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माऽधो भूस्तिष्ठ गर्जितः ॥ ५.१३३.१३ ॥
നീ ദീനനായി അസ്തമിക്കരുത്; നിന്റെ കർമ്മത്താൽ പ്രസിദ്ധനാകൂ. നടുവിലോ പിന്നിലോ താഴെയോ ആകരുത്; ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് നിൽക്കൂ.
5.133.14
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तमपि हि ज्वल ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायस्व जिजीविषुः ॥ ५.१३३.१४ ॥
തിന്ദുകവൃക്ഷത്തിന്റെ എരിയുന്ന കൊള്ളി പോലെ ഒരു നിമിഷമെങ്കിലും ജ്വലിക്കൂ. ജീവിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് ഉമിത്തീപോലെ ജ്വാലയില്ലാതെ പുകയരുത്.
5.133.15
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न च धूमायितं चिरम् ।
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः स्वरीमृदुः ॥ ५.१३३.१५ ॥
ഒരു നിമിഷം ജ്വലിക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം; ദീർഘനേരം പുകയുന്നതല്ല. ആരുടെയെങ്കിലും വീട്ടിൽ രാജാവിന്റെ അമ്മയായി, മൃദുസ്വരത്തോടെ ഇരിക്കരുത്.
5.133.16
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाऽऽजिं यावदुत्तमम् ।
धर्मस्यानृण्यमाप्नोति न चात्मानं विगर्हते ॥ ५.१३३.१६ ॥
മനുഷ്യോചിതമായ കർമ്മം ചെയ്ത്, യുദ്ധത്തിൽ ഉത്തമമായ നിലവരെ എത്തി, മനുഷ്യൻ ധർമ്മത്തിന്റെ ഋണത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; സ്വയം നിന്ദിക്കുന്നുമില്ല.
5.133.17
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचति पण्डितः ।
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते ॥ ५.१३३.१७ ॥
ലഭിച്ചാലും ഇല്ലെങ്കിലും പണ്ഡിതൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല. അവൻ അടുത്ത കർമ്മം ആരംഭിക്കുന്നു; പ്രാണനെ ധനമായി കാണുന്നുമില്ല.
5.133.18
उद्भावयस्वं वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम् ।
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१८ ॥
നിന്റെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ ആ സ്ഥിരമായ ഗതി പ്രാപിക്കൂ. പുത്രന്മാർക്കു മുന്നിൽ ധർമ്മം വെച്ച്, എന്തിനാണ് നീ ജീവിക്കുന്നത്?
5.133.19
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता ।
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि ॥ ५.१३३.१९ ॥
ഹേ ക്ലീബാ! നിന്റെ ഇഷ്ടാപൂർത്തവും നിന്റെ സകല കീർത്തിയും നശിച്ചു. ഭോഗത്തിന്റെ മൂലം മുറിഞ്ഞു; പിന്നെ എന്തിനാണ് നീ ജീവിക്കുന്നത്?
5.133.20
शत्रुर्निमञ्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता ।
विपरिच्छिन्नमूलोऽपि न विषीदेत्कथंचन ॥ ५.१३३.२० ॥
മുങ്ങുന്നവൻ ശത്രുവിനെ തുടയിൽ പിടിക്കണം; വീഴുന്നവനും വേരറ്റവനും ഒരു വിധത്തിലും വിഷാദിക്കരുത്.
5.133.21
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकतं स्मरन् ।
कुरु सत्वं च मानं च विद्धि पौरुषमात्मनः । ॥ ५.१३३.२१ ॥
നല്ല കുതിരയുടെ പ്രവൃത്തി ഓർത്ത് നുകം ഉയർത്തി വലിക്കുക; സത്ത്വവും മാനവും സ്വീകരിക്കുക; നിന്റെ പൗരുഷം നിന്റേതാണെന്ന് അറിയുക.
5.133.22
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयमेव हि ।
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महदद्भुतम् ॥ ५.१३३.२२ ॥
നിന്റെ കാരണത്താൽ മുങ്ങിയ കുലത്തെ നീ തന്നെ ഉയർത്തുക; ആരുടെ മഹത്തും അദ്ഭുതവുമായ നടപ്പിനെ മനുഷ്യർ പറയാറില്ലയോ, അങ്ങനെയാകരുത്.
5.133.23
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
दाने तपसि सत्ये च यस्य नोच्चरितं यशः ॥ ५.१३३.२३ ॥
അവൻ കേവലം ധനരാശി വർധിപ്പിക്കുന്നവനാണ്; ദാനത്തിലും തപസ്സിലും സത്യത്തിലും ആരുടെ യശസ്സ് പറയപ്പെട്ടിട്ടില്ലയോ അവൻ സ്ത്രീയുമല്ല, പുരുഷനുമല്ല.
5.133.24
विद्यायामर्थलाभे वा मातुरुच्चार एव सः ।
श्रुतेन तपसा वाऽपि श्रिया वा विक्रमेण वा ॥ ५.१३३.२४ ॥
വിദ്യയിലോ ധനലാഭത്തിലോ പരാജയപ്പെട്ടവൻ മാതാവിന്റെ വിസർജ്യം പോലെയാണ്; ശ്രുതം, തപസ്സ്, ശ്രീ, വിക്രമം എന്നിവയാലും (പ്രസിദ്ധനാകാത്തവൻ) അവനും അങ്ങനെതന്നെ.
5.133.25
जनान्योऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान् ।
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ॥ ५.१३३.२५ ॥
തന്റെ കർമ്മത്താൽ മറ്റുള്ളവരെ അതിജീവിക്കുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ പുരുഷൻ. നീചവും ഭിക്ഷാടനസമാനവുമായ ജീവിതം നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല.
5.133.26
नृशंस्यामयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम् ।
यमेनमभिनन्देयुरमित्राः पुरुषं कृशम् ॥ ५.१३३.२६ ॥
ഇത് ക്രൂരവും അപകീർത്തികരവും ദുഃഖകരവും ഭീരുക്കൾക്ക് യോജിച്ചതുമാണ്. ഇങ്ങനെ ക്ഷീണിച്ച മനുഷ്യനെ കണ്ട് ശത്രുക്കൾ സന്തോഷിക്കും.
5.133.27
लोकस्य समवज्ञातं निहीनासनवाससम् ।
अहोलाभकरं हीनमल्पजीवनमल्पकम् ॥ ५.१३३.२७ ॥
ലോകത്തിൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടവനും, താഴ്ന്ന ഇരിപ്പിടവും വസ്ത്രവും ഉള്ളവനും, അൽപലാഭം നൽകുന്നവനും, ഹീനനും, അൽപായുസ്സും ചെറിയവനുമായവൻ.
5.133.28
नेदृशं बन्धुमासाद्य बान्धवः सुखमेधते ।
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः ॥ ५.१३३.२८ ॥
ഇത്തരമൊരു ബന്ധുവിനെ ലഭിച്ചാൽ ബന്ധുക്കൾക്ക് സുഖം ലഭിക്കില്ല. ജീവനോപാധിയില്ലാതെ, രാജ്യത്തുനിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ട ഞങ്ങൾ നശിക്കും.
5.133.29
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः ।
अवल्गुकारिण सत्सु कुलवंशस्य नाशनम् ॥ ५.१३३.२९ ॥
എല്ലാ കാമസുഖങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, സ്ഥാനഭ്രഷ്ടരായി, ദരിദ്രരായി, സജ്ജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ അനുചിതമായി പെരുമാറി, കുലവംശത്തിന്റെ നാശകരാകും നാം.
5.133.30
कलिं पुत्रप्रवादेन सञ्जय त्वामजीजनम् ।
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यमरिनन्दनम् ॥ ५.१३३.३० ॥
സഞ്ജയാ, പുത്രനെന്ന പേരിൽ ഞാൻ നിന്നെ കലി (ദുർഭാഗ്യം) ആയി പ്രസവിച്ചു — രോഷമില്ലാത്തവനും, ഉത്സാഹമില്ലാത്തവനും, വീര്യമില്ലാത്തവനും, ശത്രുക്കൾക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നവനും.
5.133.31
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।
मा धूमाय ज्वलात्यन्तमाक्रम्य जहि शात्रवान् ॥ ५.१३३.३१ ॥
ഒരു സ്ത്രീയും ഇങ്ങനെയൊരു മകനെ പ്രസവിക്കരുത്; പുകപോലെ പുകഞ്ഞെരിയാതെ, ആക്രമിച്ച് ശത്രുക്കളെ വധിക്കുക.
5.133.32
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तमपि वा क्षणम् ।
एतावानेव पुरुषो यदमर्षी यदक्षमी ॥ ५.१३३.३२ ॥
ശത്രുക്കളുടെ തലയിൽ ഒരു നിമിഷമെങ്കിലും, ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും ജ്വലിക്കുക. മനുഷ്യൻ എന്നാൽ ഇത്രമാത്രം—കോപിക്കുന്നവനും ക്ഷമിക്കാത്തവനും.
5.133.33
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ।
संतोषो वै श्रियं हन्ति तथाऽनुक्रोश एव च ॥ ५.१३३.३३ ॥
ക്ഷമയുള്ളവനും കോപമില്ലാത്തവനും സ്ത്രീയുമല്ല, പുരുഷനുമല്ല. സന്തോഷം തീർച്ചയായും ഐശ്വര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ അനുകമ്പയും.
5.133.34
अनुत्थानभये चोभे निरीहो नाश्रुते महत् ।
एभ्यो निकृतिपापेभ्यः प्रमुञ्चात्मानमात्मना ॥ ५.१३३.३४ ॥
എഴുന്നേൽക്കാനുള്ള ഭയവും, ഇവ രണ്ടും (അലസതയും അനുകമ്പയും) ഉള്ള നിഷ്ക്രിയൻ വലിയതൊന്നും നേടുന്നില്ല. ഈ പാപകരമായ വഞ്ചനകളിൽനിന്ന് നിന്നെത്തന്നെ നിന്റെ ബലംകൊണ്ട് മോചിപ്പിക്കുക.
5.133.35
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः स्वकम् ।
परं विषहते यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ ५.१३३.३५ ॥
ഹൃദയം ഇരുമ്പാക്കി നിന്റെ സ്വന്തത്തെ വീണ്ടും അന്വേഷിക്കുക. കാരണം മറ്റുള്ളവരെ (ശത്രുവിനെ) സഹിക്കുന്നവനാണ് പുരുഷൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
5.133.36
तमाहुर्व्यर्थनामानं स्त्रीवद्य इह जीवति ।
शूरस्योर्जितसत्वस्य सिंहविक्रान्तचारिणः ॥ ५.१३३.३६ ॥
ഇവിടെ സ്ത്രീയെപ്പോലെ ജീവിക്കുന്നവനെ 'വ്യർഥനാമക്കാരൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നു—വീരനും ബലവാനും സിംഹവിക്രമത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനു (ഇത് വിപരീതം).
5.133.37
दिष्टभावं गतस्यापि विषये मोदते प्रजा ।
य आत्मनः प्रियमुखे हित्वा मृगयते श्रियम् ॥ ५.१३३.३७ ॥
വിധിക്ക് വിധേയനായവന്റെ രാജ്യത്തിലും പ്രജകൾ സന്തോഷിക്കുന്നു. തന്റെ പ്രിയമുഖങ്ങളെ വിട്ട് സമ്പത്ത് തേടുന്നവൻ.
5.133.38
अमात्यानामथो हर्षमादधात्यचिरेण सः ॥ ५.१३३.३८ ॥
പിന്നെ അവൻ വേഗത്തിൽ മന്ത്രിമാർക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു.
5.133.39
किं नु मे मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ।
किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा । ॥ ५.१३३.३९ ॥
എന്നെ കാണാതെ ഈ ഭൂമി മുഴുവനിലും നിനക്ക് ആഭരണങ്ങളാൽ എന്ത് പ്രയോജനം? ഭോഗങ്ങളാലോ ജീവിതത്താലോ എന്ത് പ്രയോജനം?
5.133.40
पैरर्विहन्यमानस्य जीवितेनापि किं फलम् ।
निर्मन्युकानां ये लोका द्विषन्तस्तानवाप्नुयुः ।
ये त्वादृतात्मनां लोकाः सुहृदस्तान्व्रजन्तु नः ॥ ५.१३३.४० ॥
ശത്രുക്കളാൽ ഹനിക്കപ്പെടുന്നവന് ജീവിതംകൊണ്ട് എന്ത് ഫലം? കോപമില്ലാത്തവരുടെ ലോകങ്ങൾ വെറുക്കുന്നവർ നേടട്ടെ. ആത്മാഭിമാനികളുടെ ലോകങ്ങൾ നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കൾ നേടട്ടെ.
5.133.41
भृत्यैर्विहीयमानानां परपिण्डोपजीविनाम् ।
कृपणानामसत्वानां मा वृत्तिमनुवर्तिथाः ॥ ५.१३३.४१ ॥
ഭൃത്യന്മാരാൽ കൈവിടപ്പെട്ട്, അന്യരുടെ അന്നത്താൽ ജീവിക്കുന്ന, ദീനരും ദുർബലരുമായവരുടെ വൃത്തി പിന്തുടരരുത്.
5.133.42
अनु त्वां तात जीवन्तु ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ।
पर्यन्यमिव भूतानि देवा इव शतक्रतुम् ॥ ५.१३३.४२ ॥
പ്രിയ പുത്രാ, ബ്രാഹ്മണരും സുഹൃത്തുക്കളും നിന്നെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കട്ടെ; ജീവികൾ മേഘത്തെയും ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയും ആശ്രയിക്കുന്നതുപോലെ.
5.133.43
यमाजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय ।
पक्वं द्रुममिवासाद्य तस्य जीवितमर्थवत् ॥ ५.१३३.४३ ॥
സഞ്ജയാ, പഴുത്ത വൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവികൾ ജീവിക്കുന്നതുപോലെ, ആരെ സർവ ജീവികളും ആശ്രയിച്ചു ജീവിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ ജീവിതം അർത്ഥപൂർണമാണ്.
5.133.44
यस्य शूरस्य विक्रान्तैरेधन्ते बान्धवाः सुखम् ।
त्रिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम् ॥ ५.१३३.४४ ॥
ഏത് വീരന്റെ പരാക്രമത്താൽ ബന്ധുക്കൾ സുഖത്തോടെ വളരുന്നുവോ, ഇന്ദ്രനാൽ ദേവന്മാർ എന്നപോലെ, ഇവിടെ അവന്റെ ജീവിതം നന്നായിരിക്കുന്നു.
5.133.45
स्वबाहुबलमाश्रित्य योहि जीवति मानवः ।
स लोके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम् ॥ ५.१३३.४५ ॥
സ്വന്തം ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്ത് കീർത്തി നേടുന്നു; പരലോകത്തും ശുഭഗതി നേടുന്നു.