महाभारत · अध्याय 5.134
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.134.1
अथैतस्यामवस्थायां पौरुषं हातुमिच्छसि ।
निहीनसेवितं मार्गं गमिष्यस्यचिरादिव ॥ ५.१३४.१ ॥
आता या स्थितीत तू पौरुष सोडू इच्छितोस; नीचांनी सेविलेल्या मार्गाने तू लवकरच जाशील.
5.134.2
यो हि तेजो यथाशक्ति न कर्शयति विक्रमात् ।
क्षत्रियो जीविताकाङ्क्षी स्तेन इत्येव तं विदुः ॥ ५.१३४.२ ॥
जो क्षत्रिय जीवनाच्या इच्छेने आपल्या शक्तीप्रमाणे पराक्रमाने आपले तेज कमी करत नाही, त्याला लोक चोरच म्हणतात.
5.134.3
अर्थवन्त्युपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च ।
नैव संप्राप्नुवन्ति त्वां मुमूर्षुमिव भेषजम् ॥ ५.१३४.३ ॥
अर्थपूर्ण, योग्य आणि गुणवान वचनेही तुझ्यापर्यंत पोहोचत नाहीत, जसे मरणासन्नाला औषध पोहोचत नाही.
5.134.4
सन्ति वै सिन्धुराजस्य सन्तुष्टा न तथा जनाः ।
दौर्बल्यादासते मूढा व्यसतौघपतीक्षिणः ॥ ५.१३४.४ ॥
सिंधुराजाचे लोक तितके समाधानी नाहीत; मूर्ख लोक दुर्बलतेमुळे संकटाच्या प्रवाहाची वाट पाहत बसले आहेत.
5.134.5
सहायोपचितिं कृत्वा व्यवसाय्य ततस्ततः ।
अनुदुष्येयुरपरे पश्यन्तस्तव पौरुषम् ॥ ५.१३४.५ ॥
सहाय्यकांचा संग्रह करून आणि सर्वत्र संघटित होऊन, इतर लोक तुझे पौरुष पाहून तुझ्याविरुद्ध होतील.
5.134.6
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयं चर ।
काले व्यसनमाकाङ्क्षन्नैवायमजरामरः ॥ ५.१३४.६ ॥
त्यांच्याशी संघ करून गिरिदुर्गात राहा; योग्य वेळी संकटाची वाट पाहा; हा अजर-अमर नाही.
5.134.7
सञ्जयो नामतश्च त्वं न च पश्यामि तत्त्वयि ।
अन्वर्थनामा भव मे पुत्र मा व्यर्थनामकः ॥ ५.१३४.७ ॥
तू नावाने संजय आहेस, पण तुझ्यात ते मला दिसत नाही. पुत्रा, तुझ्या नावाला साजेसा हो; निरर्थक नावाचा होऊ नकोस.
5.134.8
सम्यग्दृष्टिर्महाप्राज्ञो बालं त्वां ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।
अयं प्राप्य महत्कृच्छ्रं पुनर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ५.१३४.८ ॥
सम्यक दृष्टी असलेला, महाप्रज्ञ ब्राह्मण तुझ्याबद्दल म्हणाला होता: 'हा मोठे संकट प्राप्त करूनही पुन्हा भरभराटीला जाईल.'
5.134.9
तस्य स्मरन्ती वचनमाशंसे विजयं तव ।
तस्मात्तात ब्रवीमि त्वां वक्ष्यामि च पुनःपुनः ॥ ५.१३४.९ ॥
त्याचे शब्द आठवत मी तुझ्या विजयाची आशा करते. म्हणून हे वत्सा, मी तुला सांगते आणि वारंवार सांगेन.
5.134.10
यस्य ह्यर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्याप्यायिताः परे ।
तस्यार्थसिद्धिर्नियता नयेष्वर्थानुसारिणः ॥ ५.१३४.१० ॥
ज्याच्या प्रयोजनाच्या सिद्धीत इतरही पुष्ट होतात, त्याला नीतींचे अनुसरण करून प्रयोजनसिद्धी निश्चित असते.
5.134.11
समृद्धिरसमृद्धिर्वा पूर्वेषां मम सञ्जय ।
एवं विद्वान्युद्धमना भव मा प्रत्युपाहरः ॥ ५.१३४.११ ॥
हे संजया, माझ्या पूर्वजांची समृद्धी किंवा असमृद्धी जशीही असो, हे जाणून युद्धात मन लाव; मागे हटू नकोस.
5.134.12
नातः पापीयसीं कांचिदवस्थां शम्बरोऽब्रवीत् ।
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते ॥ ५.१३४.१२ ॥
यापेक्षा अधिक पापमय अवस्था नाही, असे शंबर म्हणाला; जिथे आज आणि उद्या सकाळीही भोजन दिसत नाही.
5.134.13
पतिपुत्रवधादेतत्परमं दुःखमब्रवीत् ।
दारिद्र्यमिति यत्प्रोक्तं पर्यायमरणं हि तत् ॥ ५.१३४.१३ ॥
पती आणि पुत्राच्या वधापेक्षाही हे परम दुःख आहे, असे ती म्हणाली. ज्याला दारिद्र्य म्हटले जाते ते खरोखर एक प्रकारचे मरणच आहे.
5.134.14
अहं महाकुले जाता ह्रदाद्ध्रदमिवागता ।
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥ ५.१३४.१४ ॥
मी महान कुलात जन्मले; एका सरोवरातून दुसऱ्या सरोवरात यावे तसे मी आले. स्वामिनी, सर्वमंगल, पतीने अत्यंत मान दिलेली.
5.134.15
महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बरवाससम् ।
पुरा हृष्टः सुहृद्वर्गो मामपश्यत्सुहृद्गताम् ॥ ५.१३४.१५ ॥
पूर्वी मौल्यवान माळा व अलंकारांनी सजलेली, सुंदर वस्त्रे नेसलेली, मी मित्रांजवळ आले तेव्हा मित्रवर्ग आनंदाने मला पाहत असे.
5.134.16
यदा मां चैव भार्यां च द्रष्टासि भृशदुर्बलाम् ।
न तदा जीवितेनार्थो भविता तव सञ्जय ॥ ५.१३४.१६ ॥
हे संजया, जेव्हा तू मला आणि तुझ्या पत्नीला अत्यंत दुर्बल पाहशील, तेव्हा तुला जगण्यात काही अर्थ उरणार नाही.
5.134.17
दासकर्मकरान्भृत्यानाचार्यर्त्विक्पुरोहितान् ।
अवृत्त्याऽस्मान्प्रजहतो दृष्ट्वा किं जीवितेन ते ॥ ५.१३४.१७ ॥
उपजीविकेअभावी आम्ही दासकर्म करणारे सेवक, आचार्य, ऋत्विज आणि पुरोहित यांना सोडत आहोत असे तू पाहशील, तर तुझ्या जगण्याचा काय उपयोग?
5.134.18
यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्याहं यथा पुरा ।
श्लाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ५.१३४.१८ ॥
जर आज मला तुझ्यात पूर्वीसारखे प्रशंसनीय आणि यशदायक कर्तव्य दिसले नाही, तर माझ्या हृदयाला कोणती शांती?
5.134.19
नेति चेद्ब्राह्मणं ब्रूयां दीर्येत हृदयं मम ।
न ह्यद न च मे भर्ता नेति ब्राह्मणमुक्तवान् ॥ ५.१३४.१९ ॥
मी ब्राह्मणाला 'नाही' म्हटले तर माझे हृदय फुटेल. आज माझा पुत्रही नाही, पतीही नाही; आणि ब्राह्मणाला 'नाही' असे म्हटलेही गेले नाही.
5.134.20
वयमाश्रयणीयाः स्म न श्रोतारः परस्य च ।
अन्यमासाद्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ५.१३४.२० ॥
आम्ही आश्रय देण्यास योग्य आहोत; दुसऱ्याचे ऐकणाऱ्या नाही. दुसऱ्याकडे जाऊन जगण्यापेक्षा मी प्राण त्यागीन.
5.134.21
अपारे भव नः पारमप्लवे भव नः प्लवः ।
कुरुष्व स्थानमस्थाने मृतान्सञ्जीवयस्व नः ॥ ५.१३४.२१ ॥
अपार ठिकाणी आमच्यासाठी किनारा हो; नावेविना ठिकाणी आमची नाव हो. अस्थानाला स्थान कर; मृत अशा आम्हांस पुनरुज्जीवित कर.
5.134.22
सर्वे ते शत्रवः शक्या न चेञ्जीवितुमर्हसि ।
अथ चेदीदृशीं वृत्तिं क्लीबामभ्युपपद्यसे ॥ ५.१३४.२२ ॥
तुझे सर्व शत्रू जिंकता येतील; तू जगू इच्छिलास तर तसे करणे योग्य आहे. त्याऐवजी जर तू अशी भ्याड जीविका स्वीकारलीस,
5.134.23
निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम् ।
एकशत्रुवधेनैव शूरो गच्छति विश्रुतिम् ॥ ५.१३४.२३ ॥
निराश मन आणि खचलेल्या मनोबलाने ही पापमय जीविका सोड. एकाच शत्रूचा वध करूनही शूर कीर्ती मिळवतो.
5.134.24
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ।
माहेन्द्रं च ग्रहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत् ॥ ५.१३४.२४ ॥
वृत्राच्या वधानेच इंद्र महेंद्र झाला. त्याने माहेंद्र पद मिळवले आणि तो लोकांचा ईश्वर झाला.
5.134.25
नाम विश्राव्य वै शङ्ख्ये शत्रूनाहूय दंशितान् ।
सेनाग्रं चापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम् ॥ ५.१३४.२५ ॥
युद्धभूमीवर नाव जाहीर करून, सज्ज झालेल्या शत्रूंना आव्हान देऊन, सेनेचा अग्रभाग पळवून, किंवा एखाद्या श्रेष्ठ पुरुषाला ठार मारून—
5.134.26
यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद्यशः ।
तदैव प्रव्यथन्तेऽस्य शत्रवो विनमन्ति च ॥ ५.१३४.२६ ॥
वीर उत्तम युद्धाने महान यश मिळवतो तेव्हाच त्याचे शत्रू व्यथित होतात आणि नम्र होतात.
5.134.27
त्यक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः ।
अवशास्तर्पयन्ति स्म सर्वकामसमृद्धिभिः ॥ ५.१३४.२७ ॥
युद्धात प्राण त्यागलेल्या कुशल शूराला भ्याड लोक असहाय्यपणे सर्व इच्छांच्या समृद्धीने तृप्त करतात.
5.134.28
राज्यं चाप्युग्रवि भ्रंशं संशयो जीवितस्य वा ।
न लब्धस्य हि शत्रोर्वै शेषं कुर्वन्ति साधवः ॥ ५.१३४.२८ ॥
राज्य भयानक रीतीने नष्ट झाले किंवा जिवाचा संशय असला तरी, सज्जन लोक मिळालेल्या शत्रूचे काहीही उरू देत नाहीत.
5.134.29
स्वर्गद्वारोपमं राज्यमथवाप्यमृतोपमम् ।
रुद्धमेकायनं मत्वा पतोल्मुक इवारिषु ॥ ५.१३४.२९ ॥
स्वर्गद्वारासारखे किंवा अमृतासारखे राज्य, शत्रूंमध्ये पडणाऱ्या उल्केसारखे, एकमेव मार्ग मानून रोखले पाहिजे.
5.134.30
जहि शत्रून्रणे राजन्स्वधर्मनुपालय ।
मा त्वा दृशं सुकृपणं शत्रूणां भयवर्धनम् ॥ ५.१३४.३० ॥
हे राजा, युद्धात शत्रूंना ठार कर आणि आपला स्वधर्म पाळ; शत्रूंचे भय वाढवणारा अत्यंत दीन असा तुला ते पाहू नयेत.
5.134.31
अस्मदीयैश्च शोचिद्भिर्नदद्भिश्च परैर्वृतम् ।
अपि त्वां नानुपश्येयं दीनाद्दीनमिवास्थितम् ॥ ५.१३४.३१ ॥
आपले लोक शोक करत असताना आणि शत्रू गर्जत असताना तू वेढलेला, दीनांमधील दीनासारखा उभा असलेला मी कधीही पाहू नये.
5.134.32
हृप्य सौवीरकन्याभिः श्लाघस्वार्थैर्यथा पुरा ।
मा च सैन्धवकन्यानामवसन्नो वशं गमः ॥ ५.१३४.३२ ॥
सौवीर कन्यांसह आनंद घे, पूर्वीसारखा धनाने अभिमान बाळग; पण खचून सैंधव कन्यांच्या वशात जाऊ नकोस.
5.134.33
युवा रूपेण संपन्नो विद्ययाभिजनेन च ।
यत्त्वादृशो विकुर्वीत यशस्वी लोकविश्रुतः ॥ ५.१३४.३३ ॥
तुझ्यासारखा तरुण, रूप, विद्या आणि उत्तम कुळाने संपन्न, यशस्वी आणि जगात प्रसिद्ध — तो असे वागेल काय?
5.134.34
अधुर्यवच्च वोढव्ये मन्ये मरणमेव तत् ।
यदि त्वामनुपश्यामि परस्य प्रियवादिनम् ॥ ५.१३४.३४ ॥
तू दुसऱ्याचे प्रिय बोलणारा झालेला मला दिसलास, तर ते मरणच मी मानेन — ओझे वाहण्यास अयोग्य बैलासारखे.
5.134.35
पृष्ठतोऽनुव्रजन्तं वा का शान्तिर्हृदयस्य मे ।
नास्मिञ्जातु कुले जातो गच्छेद्योन्यस्य पृष्ठतः । ॥ ५.१३४.३५ ॥
मागोमाग अनुसरणारा तू दिसलास तर माझ्या मनाला काय शांती? या कुळात जन्मलेला कोणीही दुसऱ्याच्या मागे जात नाही.
5.134.36
न त्वं परस्यानुचरस्तात जीवितुमर्हसि ।
अहं हि क्षत्रहृदयं वेद यत्परिशाश्वतम् ॥ ५.१३४.३६ ॥
हे पुत्रा, तू दुसऱ्याचा सेवक होऊन जगण्यास योग्य नाहीस. क्षत्रियाचे हृदय सदैव असे असते हे मी जाणते.
5.134.37
पूर्वैः पूर्वतरैः प्रोक्तं परैः परतरैरपि ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव प्रजापतिविनिर्मितम् ॥ ५.१३४.३७ ॥
पूर्वजांनी आणि त्यांच्याहून पूर्वीच्यांनी, तसेच नंतरच्यांनी आणि त्यांच्याहूनही नंतरच्यांनी हे सांगितले आहे; हे शाश्वत व अविनाशी असून प्रजापतीने निर्माण केले आहे.
5.134.38
यो वै कश्चिदिहाजातः क्षत्रियः क्षत्रधर्मवित् ।
भयाद्वृत्तिसमीक्षो वा न नमेदिह कस्यचित् ॥ ५.१३४.३८ ॥
या जगात जन्मलेला जो कोणी क्षत्रिय क्षात्रधर्म जाणणारा आहे, त्याने भयामुळे किंवा उपजीविकेचा विचार करून येथे कोणापुढेही नमू नये.
5.134.39
उद्यच्छेदेव न नमेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ॥ ५.१३४.३९ ॥
उभे राहावे, नमू नये; उद्यमच पौरुष आहे. एखाद्या सांध्यातच मोडला तरी येथे कोणापुढेही नमू नये.
5.134.40
मातङ्गो मत्त इव च परीयात्स महामनाः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमेन्नित्यं धर्मायैव च सञ्जय ॥ ५.१३४.४० ॥
मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे तो महामनस्वी संचार करावा; ब्राह्मणांपुढे सदैव धर्मासाठीच नमावे — हे संजया.
5.134.41
नियच्छन्नितरान्वर्णान्विनिघ्नन्सर्वदुष्कृतः ।
ससहायोऽसहायो वा यावज्जीवं तथा भवेत् ॥ ५.१३४.४१ ॥
इतर वर्णांना नियंत्रित ठेवून आणि सर्व दुष्कर्मींना ठार करून, सहाय्यकांसह किंवा त्यांच्याविना, आयुष्यभर तो तसाच असावा.