મહાભારત · અધ્યાય 5.135
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.135.1
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम् ।
मम मातस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे ह्यमर्षणे ॥ ५.१३५.१ ॥
તારું હૃદય જાણે કાળું લોખંડ એકઠું કરીને બનાવ્યું હોય એવું છે. હે માતા, તું નિર્દય છે, વીરબુદ્ધિવાળી છે અને ખરેખર અસહિષ્ણુ છે.
5.135.2
अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा ।
नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा ॥ ५.१३५.२ ॥
અરેરે, આ ક્ષત્રિયોનો આચાર! બીજાને મોકલે તેમ તું મને યુદ્ધમાં મોકલે છે; જાણે સાવકી માતાની જેમ.
5.135.3
ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् ।
किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ॥ ५.१३५.३ ॥
એકમાત્ર પુત્રવાળી માતા આવાં વચન બોલે ખરી? મારા વિના પૃથ્વી જોનારી તારે આમ કહેવું યોગ્ય હતું?
5.135.4
किमाभरणकृत्येन किं भोगैर्जीवितेन वा ।
मयि वा सङ्गरहते प्रियपुत्रे विशेषतः ॥ ५.१३५.४ ॥
આભૂષણોથી શું, ભોગોથી શું, કે જીવનથી શું, જો મારા જેવો પ્રિય પુત્ર, ખાસ કરીને યુદ્ધમાં ખોવાઈ જાય તો?
5.135.5
सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् ।
तावेवाभिसमीक्ष्याहं सञ्जय त्वामचूजुदम् ॥ ५.१३५.५ ॥
હે તાત, વિદ્વાનોની સર્વ અવસ્થાઓ ધર્મ અને અર્થના કારણે જ હોય છે. હે સંજય, આ બંનેનો વિચાર કરીને હું તને પ્રોત્સાહિત કરું છું.
5.135.6
स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे ॥ ५.१३५.६ ॥
તેનો વિચાર કરીને જુઓ, ક્રમપૂર્વક આવેલો મુખ્ય સમય આવી ગયો છે. આ સમય આવ્યો હોવા છતાં જો તું કર્તવ્ય નહીં સ્વીકારે તો—
5.135.7
असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि ।
तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि सञ्जय ॥ ५.१३५.७ ॥
હે સંજય, તું કલ્પનાતીત રીતે નિર્દય કાર્ય કરીશ; અપકીર્તિથી કલંકિત તને હું એમ નહીં કહું, જો.
5.135.8
खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् ।
सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम् ॥ ५.१३५.८ ॥
આને ગધેડા જેવો નિરર્થક વાત્સલ્ય કહે છે; એ અસમર્થતા અને કારણ વગરનું છે. સજ્જનોએ નિંદેલો, મૂર્ખોએ અપનાવેલો આ માર્ગ છોડ.
5.135.9
अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः ।
तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः ॥ ५.१३५.९ ॥
આ પ્રજા જેનો આશ્રય લે છે એવું મોટું અજ્ઞાન છે. તારું આચરણ સદાચારી હોય, તો તેનાથી જ તું મને પ્રિય થશે.
5.135.10
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथञ्चन ।
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च ॥ ५.१३५.१० ॥
ધર્મ, અર્થ અને ગુણોથી યુક્ત, દૈવ અને માનવ નિયમથી યુક્ત, અને સજ્જનોએ આચરેલા માર્ગે જ — બીજી કોઈ રીતે કદી નહીં.
5.135.11
यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा ।
अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुर्धिया ॥ ५.१३५.११ ॥
આ રીતે અવિનીત, ઉદ્યમહીન, દુર્વિનીત, દુર્બુદ્ધિ પુત્ર કે પૌત્ર સાથે જે આનંદ માણે છે.
5.135.12
रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम् ।
अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च ॥ ५.१३५.१२ ॥
જે પુત્ર સાથે આનંદ માણે છે, તેનું સંતાન-ફળ વ્યર્થ છે; કારણ કે તેઓ કર્તવ્ય કર્મ કરતા નથી અને નિંદનીય કર્મ કરે છે.
5.135.13
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः ।
युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः सञ्जयेह जयाय च ।
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ॥ ५.१३५.१३ ॥
અહીં કે પરલોકમાં અધમ પુરુષો સુખ પામતા નથી. હે સંજય, ક્ષત્રિય યુદ્ધ માટે, અહીં વિજય માટે અને પ્રજાપાલનના ક્રૂર કર્મ માટે સર્જાયેલો છે.
5.135.14
जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ।
न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्।
यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते ॥ ५.१३५.१४ ॥
જીતે કે હણાય, ક્ષત્રિય ઇન્દ્રલોક પામે છે. ઇન્દ્રના પુણ્ય ભવનમાં કે સ્વર્ગમાં પણ તે સુખ નથી, જે ક્ષત્રિય શત્રુઓને વશ કરીને સુખે વધે છે.
5.135.15
मन्युना दह्यमानेह पुरुषेण मनस्विना ।
निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रति जिगीषया ॥ ५.१३५.१५ ॥
અહીં ક્રોધથી બળતો, અપમાનિત થયેલો મનસ્વી પુરુષ, શત્રુઓને વારંવાર જીતવાની ઇચ્છાથી.
5.135.16
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च ।
प्राप्यते नेह शान्तिर्हि नित्यमेव तु सञ्जय ।
अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत् ॥ ५.१३५.१६ ॥
પોતાનો ત્યાગ કરીને અથવા શત્રુને પાડીને જ અહીં શાંતિ મળે છે; હે સંજય, સદા. બીજા કયા પ્રકારે તેને શાંતિ થાય?
5.135.17
इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति ।
यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम् ॥ ५.१३५.१७ ॥
અહીં પ્રાજ્ઞ પુરુષ થોડું અપ્રિય ઇચ્છે છે; જગતમાં જેને થોડું પ્રિય છે, તેને નિશ્ચિત થોડું અપ્રિય છે.
5.135.18
प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् ।
ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम् ॥ ५.१३५.१८ ॥
પ્રિયના અભાવથી માણસ ક્યારેય શુભ પામતો નથી; ગંગા સાગરમાં જઈને લુપ્ત થાય તેમ તે નિશ્ચયે વિનાશ પામે છે.
5.135.19
नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः ।
कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत् ॥ ५.१३५.१९ ॥
મા, આ મત તારે પુત્રને ખાસ કરીને કહેવો ન જોઈએ; અહીં જડ અને મૂંગા જેવી થઈને તું કેવળ કરુણા જ જો.
5.135.20
अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि ।
चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते ॥ ५.१३५.२० ॥
તેથી તું આ રીતે જુએ છે તેનો મને ઘણો આનંદ છે; આ બાબતમાં તું મને પ્રેરે છે, અને હું પણ તને ખૂબ પ્રેરું છું.
5.135.21
अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान् ।
अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्रभाविनमेव ते ॥ ५.१३५.२१ ॥
હવે હું તને સન્માનીશ, બધા સૈંધવોને મારીને. કષ્ટ દ્વારા જ આવનારી તારી જીત હું જોઉં છું.
5.135.22
अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम ।
इत्यवस्थां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम् ॥ ५.१३५.२२ ॥
ખજાના વગરના અને સહાયક વગરના મને સિદ્ધિ અને જય ક્યાંથી? મારા અંતરમાં આ ભયંકર સ્થિતિને હું પોતે જાણીને.
5.135.23
राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दृष्कृतः ।
ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति ॥ ५.१३५.२३ ॥
રાજ્યથી મારી સ્થિતિ, દુષ્કર્મી સ્વર્ગમાંથી પડે તેમ, દૂર થઈ ગઈ છે. આપ એવો કોઈ ઉપાય જુઓ.
5.135.24
तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ५.१३५.२४ ॥
તેથી હે પરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળી, પૂછનાર મને તે બરાબર કહો; તે સર્વ ઉપદેશ હું યથાવત્ કરીશ.
5.135.25
पुत्र नात्मावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः ।
अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे।
अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः ॥ ५.१३५.२५ ॥
પુત્ર, પૂર્વના અસફળતાઓથી તું તારી જાતને તુચ્છ ન ગણ. કેટલાક અર્થો ન હોવા છતાં થાય છે, થઈને નાશ પામે છે; ક્રોધથી જ કાર્યો આરંભવા ન જોઈએ, ખાસ કરીને મૂર્ખોએ.
5.135.26
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता ।
अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च ॥ ५.१३५.२६ ॥
પ્રિય પુત્ર, સર્વ કર્મોના ફળમાં હંમેશાં અનિત્યતા રહે છે. આ જાણીને પણ (લોકો) થતા નથી, અને થાય પણ છે.
5.135.27
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते ।
ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् ॥ ५.१३५.२७ ॥
હવે જે લોકો કર્મ જ કરતા નથી, તેઓ કદી થતા નથી. નિષ્ક્રિયતામાં એકગુણતા છે; કર્મોનું ફળ અભાવ છે.
5.135.28
अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा ।
यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता ॥ ५.१३५.२८ ॥
હવે પ્રયત્નમાં દ્વિગુણતા છે; તેનું ફળ થાય છે અથવા નથી થતું. જેને સર્વ અર્થોની અનિત્યતા પહેલેથી જ જ્ઞાત છે તેના માટે.
5.135.29
नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज ।
उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु ॥ ५.१३५.२९ ॥
તે વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિને દૂર ધકેલી દેશે, હે રાજપુત્ર, પ્રતિકૂળ સ્થિતિમાં. ઊઠવું જોઈએ, જાગૃત રહેવું જોઈએ, સમૃદ્ધિનાં કાર્યોમાં જોડાવું જોઈએ.
5.135.30
भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः ।
मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्चेश्वरैः सह ॥ ५.१३५.३० ॥
"આ થશે" એવો મનમાં નિશ્ચય કરીને, સતત અવિચલ રહીને, મંગળ કાર્યોને આગળ રાખીને, બ્રાહ્મણો અને પ્રભુઓ સાથે (કાર્ય કર).
5.135.31
प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक ।
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः ॥ ५.१३५.३१ ॥
હે પુત્ર, જ્ઞાની રાજાની વૃદ્ધિ શીઘ્ર થાય છે; પૂર્વ દિશા તરફ સૂર્ય આવે તેમ લક્ષ્મી તેની તરફ આવે છે.
5.135.32
निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च ।
अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम् ॥ ५.१३५.३२ ॥
ઘણાં ઉદાહરણો, ઉપાયો અને ઉત્સાહ વધારનારાં સાધનો છે; તારું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ છે. હું જોઉં છું, પૌરુષ કર.
5.135.33
पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि ।
क्रुद्धान्लुब्धान्परिक्षीणानवलिप्तान्विमानितान् ॥ ५.१३५.३३ ॥
અહીં તારે ઇચ્છિત પુરુષાર્થ એકઠો કરવો જોઈએ: ક્રોધિત, લોભી, ક્ષીણ, અભિમાની અને અપમાનિત લોકોને (એકઠા કર).
5.135.34
स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय ।
एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्।
महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान् ॥ ५.१३५.३४ ॥
જે કોઈ સ્પર્ધક હોય, તેમનો પણ વિચાર કર. આ રીતે તું મોટાં જૂથોને તોડીશ, જેમ મહાવેગથી ઊઠેલો પવન વાદળોને વિખેરે છે.
5.135.35
तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्पोत्थायी प्रियंवदः ।
ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम् ॥ ५.१३५.३५ ॥
તેમને અગ્રસ્થાન આપનારો થા; યોગ્ય સમયે ઊઠનારો અને પ્રિય બોલનારો થા. તેઓ તારું પ્રિય કરશે અને ચોક્કસ તને આગળ રાખશે.
5.135.36
यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम् ।
तदैवास्मादुद्विजेत सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ५.१३५.३६ ॥
શત્રુ જ્યારે જાણે કે પ્રતિસ્પર્ધીએ જીવનની આશા છોડી દીધી છે, ત્યારે જ ઘરમાં ઘૂસેલા સાપથી જેમ દૂર હટાય, તેમ તેનાથી સાવધ થઈને દૂર રહેવું.
5.135.37
तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि ।
निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति ॥ ५.१३५.३७ ॥
તે પરાક્રમી છે એમ જાણવા છતાં જો તે વશ ન થાય, તો મીઠા શબ્દોથી તેને શાંત કરવો; અંતે તે જ થશે.
5.135.38
निर्वादादास्पदं लब्धा धनवृद्धिर्भविष्यति ।
धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च ॥ ५.१३५.३८ ॥
મીઠા શબ્દોથી આશ્રય મળે તો ધનની વૃદ્ધિ થશે; કારણ કે ધનવાનની પાસે જ મિત્રો આવે છે અને તેનો આશ્રય લે છે.
5.135.39
स्खलितार्थं पुनस्तानि सन्त्यजन्ति च बान्धवाः ।
नह्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम् ॥ ५.१३५.३९ ॥
ધન ગુમાવનારને ફરી મિત્રો અને સગાંઓ છોડી દે છે; કોઈ તેનો આશ્રય લેતું નથી, અને એવા માણસને તિરસ્કારે પણ છે.
5.135.40
शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति ।
स न संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति ॥ ५.१३५.४० ॥
જે શત્રુને સહાયક બનાવીને તેના પર વિશ્વાસ મૂકે છે, તેને રાજ્ય મળશે એમ માની શકાય નહીં.