महाभारत · अध्याय 5.135
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.135.1
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम् ।
मम मातस्त्वकरुणे वीरप्रज्ञे ह्यमर्षणे ॥ ५.१३५.१ ॥
तुझे हृदय जणू काळ्या लोखंडाला एकत्र करून बनवले आहे. हे माते, तू निर्दय आहेस, वीरबुद्धी आहेस आणि खरोखर असहिष्णू आहेस.
5.135.2
अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामितरं यथा ।
नियोजयसि युद्धाय परमातेव मां तथा ॥ ५.१३५.२ ॥
अरेरे, हा क्षत्रियांचा आचार! इतरांना पाठवावे तसे तू मला युद्धाला पाठवतेस; जणू सावत्र आईसारखी.
5.135.3
ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् ।
किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया ॥ ५.१३५.३ ॥
एकुलत्या एक पुत्र असलेली माता असे बोलेल का? माझ्याशिवाय पृथ्वीकडे पाहणाऱ्या तुला असे बोलणे योग्य होते का?
5.135.4
किमाभरणकृत्येन किं भोगैर्जीवितेन वा ।
मयि वा सङ्गरहते प्रियपुत्रे विशेषतः ॥ ५.१३५.४ ॥
अलंकारांचे काय, भोगांचे काय, किंवा जीवनाचे काय, माझ्यासारखा प्रिय पुत्र, विशेषतः युद्धात हरवल्यावर?
5.135.5
सर्वावस्था हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् ।
तावेवाभिसमीक्ष्याहं सञ्जय त्वामचूजुदम् ॥ ५.१३५.५ ॥
हे तात, ज्ञानी लोकांच्या सर्व अवस्था धर्म आणि अर्थ यांमुळेच असतात. हे संजया, या दोन्हींचा विचार करूनच मी तुला प्रोत्साहन देत आहे.
5.135.6
स समीक्ष्य क्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः ।
अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे ॥ ५.१३५.६ ॥
त्याचा विचार करून पाहा, क्रमाने आलेला हा मुख्य काळ आला आहे. हा काळ आला असता तू कर्तव्य पार पाडत नसशील तर—
5.135.7
असंभावितरूपस्त्वमानृशंस्यं करिष्यसि ।
तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि सञ्जय ॥ ५.१३५.७ ॥
हे सञ्जया, तू कल्पनेपलीकडे निर्दयता दाखवशील; अपकीर्तीने कलंकित झालेल्या तुला मी असे म्हणणार नाही, जर.
5.135.8
खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् ।
सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम् ॥ ५.१३५.८ ॥
याला गाढवासारखे निरर्थक वात्सल्य म्हणतात; हे असमर्थता व अकारण आहे. सज्जनांनी निंदलेला, मूर्खांनी आचरलेला हा मार्ग सोड.
5.135.9
अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः ।
तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः ॥ ५.१३५.९ ॥
ही प्रजा आश्रय घेतलेली महान अविद्या आहे. तुझे वर्तन सद्वर्तनी असेल, तर त्यामुळेच तू माझा प्रिय होशील.
5.135.10
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथञ्चन ।
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च ॥ ५.१३५.१० ॥
धर्म, अर्थ व गुणांनी युक्त, दैव आणि मानव नियमांनी युक्त, आणि सज्जनांनी आचरलेल्या मार्गानेच — इतर कोणत्याही मार्गाने कधीही नाही.
5.135.11
यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा ।
अनुत्थानवता चापि दुर्विनीतेन दुर्धिया ॥ ५.१३५.११ ॥
असा अविनीत, उद्योगहीन, दुर्विनीत, दुर्बुद्धी पुत्र किंवा नातवासोबत जो रमतो.
5.135.12
रमते यस्तु पुत्रेण मोघं तस्य प्रजाफलम् ।
अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च ॥ ५.१३५.१२ ॥
जो पुत्रासोबत रमतो, त्याचे संतानफल व्यर्थ; कारण ते कर्तव्य कर्म न करता निंद्य कर्म करतात.
5.135.13
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः ।
युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः सञ्जयेह जयाय च ।
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ॥ ५.१३५.१३ ॥
येथे आणि परलोकातही अधम पुरुषांना सुख मिळत नाही. हे सञ्जया, क्षत्रिय युद्धासाठी, येथे विजयासाठी आणि प्रजापालनाच्या क्रूर कर्मासाठी निर्माण झाला आहे.
5.135.14
जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ।
न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम्।
यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमेधते ॥ ५.१३५.१४ ॥
जिंकला किंवा मारला गेला, तरी क्षत्रिय इंद्रलोकाला प्राप्त होतो. इंद्राच्या पुण्य भवनात किंवा स्वर्गातही तेवढे सुख नाही, जेवढे क्षत्रिय शत्रूंना वश करून सुखात वाढतो.
5.135.15
मन्युना दह्यमानेह पुरुषेण मनस्विना ।
निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रति जिगीषया ॥ ५.१३५.१५ ॥
येथे क्रोधाने जळणारा, अपमानित झालेला मनस्वी पुरुष, शत्रूंना वारंवार जिंकण्याच्या इच्छेने.
5.135.16
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रुं वा विनिपात्य च ।
प्राप्यते नेह शान्तिर्हि नित्यमेव तु सञ्जय ।
अतोन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत् ॥ ५.१३५.१६ ॥
स्वतःचा त्याग करूनच किंवा शत्रूला पाडूनच येथे शांती मिळते; हे सञ्जया, नेहमीच. दुसऱ्या कोणत्या मार्गाने याला शांती मिळेल?
5.135.17
इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति ।
यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम् ॥ ५.१३५.१७ ॥
येथे प्राज्ञ पुरुष थोडे अप्रिय इच्छितो; जगात ज्याला थोडे प्रिय आहे, त्याला निश्चितच थोडे अप्रिय असते.
5.135.18
प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् ।
ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम् ॥ ५.१३५.१८ ॥
प्रियाच्या अभावामुळे मनुष्याला कधीच शुभ प्राप्त होत नाही; गंगा सागराला मिळून लुप्त होते, तसा तो निश्चितपणे नाशाला जातो.
5.135.19
नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः ।
कारुण्यमेव पश्य त्वं भूत्वेह जडमूकवत् ॥ ५.१३५.१९ ॥
माते, हे मत तू पुत्राला विशेषतः सांगू नयेस; येथे जडमूकासारखी होऊन तू केवळ करुणाच पाहा.
5.135.20
अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि ।
चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते ॥ ५.१३५.२० ॥
म्हणून तू असे पाहतोस याचा मला मोठा आनंद आहे; या विषयात तू मला प्रेरित करतोस, आणि मीही तुला अत्यंत प्रेरित करते.
5.135.21
अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान् ।
अहं पश्यामि विजयं कृच्छ्रभाविनमेव ते ॥ ५.१३५.२१ ॥
आता मी तुला गौरवीन, सर्व सैंधवांना मारल्यानंतर. कष्टातूनच येणारा तुझा विजय मी पाहते आहे.
5.135.22
अकोशस्यासहायस्य कुतः सिद्धिर्जयो मम ।
इत्यवस्थां विदित्वैतामात्मनात्मनि दारुणाम् ॥ ५.१३५.२२ ॥
कोषरहित व सहायकरहित अशा माझी सिद्धी व जय कसा होईल? आपल्या अंतःकरणात या भयंकर अवस्थेचे ज्ञान होऊन.
5.135.23
राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दृष्कृतः ।
ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति ॥ ५.१३५.२३ ॥
राज्यापासून माझी स्थिती, दुष्कर्मी स्वर्गातून पडावा तसी, दूर झाली आहे. तुम्ही असा कोणता तरी उपाय पाहा.
5.135.24
तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ५.१३५.२४ ॥
म्हणून हे परिपक्व प्रज्ञेच्या, विचारणाऱ्या मला ते नीट सांग; तो सर्व उपदेश मी यथावत करीन.
5.135.25
पुत्र नात्मावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः ।
अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे।
अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः ॥ ५.१३५.२५ ॥
पुत्रा, पूर्वीच्या अपयशांमुळे स्वतःला तुच्छ समजू नकोस. काही कार्ये न होऊनही होतात, होऊन नष्टही होतात; रागानेच कार्ये आरंभू नयेत, विशेषतः मूर्खांनी.
5.135.26
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता ।
अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च ॥ ५.१३५.२६ ॥
प्रिय पुत्रा, सर्व कर्मांच्या फळात नेहमी अनित्यता असते. हे जाणूनही (माणसे) होत नाहीत, आणि होतातही.
5.135.27
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते ।
ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् ॥ ५.१३५.२७ ॥
आता जे कर्मच करत नाहीत, ते कधीच होत नाहीत. निष्क्रियतेत एकगुणता असते; कर्मांचे फळ अभाव आहे.
5.135.28
अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा नवा ।
यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता ॥ ५.१३५.२८ ॥
आता प्रयत्नात द्विगुणता असते; त्याचे फळ होते किंवा होत नाही. ज्याला सर्व अर्थांची अनित्यता आधीच ज्ञात आहे (त्याच्यासाठी).
5.135.29
नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज ।
उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु ॥ ५.१३५.२९ ॥
तो वृद्धी आणि समृद्धीला दूर लोटेल, हे राजपुत्रा, प्रतिकूल परिस्थितीत. उठले पाहिजे, जागरूक राहिले पाहिजे, समृद्धीच्या कार्यांत योजले पाहिजे.
5.135.30
भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः ।
मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणांश्चेश्वरैः सह ॥ ५.१३५.३० ॥
"हे होईल" असा मनात निश्चय करून, सतत अविचल राहून, मंगल कार्यांना पुढे ठेवून, ब्राह्मण आणि प्रभूंसह (कार्य कर).
5.135.31
प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक ।
अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः ॥ ५.१३५.३१ ॥
हे पुत्रा, प्राज्ञ राजाची वृद्धी लवकर होते; पूर्व दिशेकडे सूर्य येतो तसे लक्ष्मी त्याच्याकडे येते.
5.135.32
निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च ।
अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम् ॥ ५.१३५.३२ ॥
पुष्कळ उदाहरणे, उपाय आणि उत्साह वाढवणारी साधने आहेत; तुझे रूप स्पष्ट आहे. मी पाहते, पौरुष कर.
5.135.33
पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि ।
क्रुद्धान्लुब्धान्परिक्षीणानवलिप्तान्विमानितान् ॥ ५.१३५.३३ ॥
येथे तुला अभिप्रेत पुरुषार्थ एकत्र करणे योग्य आहे: क्रुद्ध, लोभी, क्षीण, गर्विष्ठ आणि अपमानितांना (एकत्र कर).
5.135.34
स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय ।
एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान्।
महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान् ॥ ५.१३५.३४ ॥
जे कोणी स्पर्धक आहेत, त्यांचाही विचार कर. अशा प्रकारे तू मोठे गट फोडशील, जसा प्रचंड वेगाने उठलेला वारा मेघांना विखुरतो.
5.135.35
तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्पोत्थायी प्रियंवदः ।
ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरोधास्यन्ति च ध्रुवम् ॥ ५.१३५.३५ ॥
त्यांना अग्रस्थान देणारा हो; योग्य वेळी उठणारा आणि प्रियवादी हो. ते तुझे प्रिय करतील आणि निश्चितच तुला पुढे ठेवतील.
5.135.36
यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम् ।
तदैवास्मादुद्विजेत सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ५.१३५.३६ ॥
शत्रूने आपला प्रतिस्पर्धी प्राणाची आशा सोडलेला आहे हे जाणले, तरच घरात शिरलेल्या सापापासून जसे दूर व्हावे तसे त्याच्यापासून सावध होऊन दूर राहावे.
5.135.37
तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि ।
निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति ॥ ५.१३५.३७ ॥
तो पराक्रमी आहे हे जाणूनही तो वश होत नसेल, तर गोड शब्दांनी त्याचे समाधान करावे; शेवटी तेच घडेल.
5.135.38
निर्वादादास्पदं लब्धा धनवृद्धिर्भविष्यति ।
धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च ॥ ५.१३५.३८ ॥
गोड शब्दांनी आधार मिळाल्यास धनवृद्धी होईल; कारण धनवानाकडेच मित्र येतात आणि त्याचा आश्रय घेतात.
5.135.39
स्खलितार्थं पुनस्तानि सन्त्यजन्ति च बान्धवाः ।
नह्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ते च तादृशम् ॥ ५.१३५.३९ ॥
धन गमावल्यावर मित्र आणि नातेवाईक त्याला पुन्हा सोडून देतात; कोणी त्याचा आश्रय घेत नाही, उलट अशा माणसाचा तिरस्कारही करतात.
5.135.40
शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति ।
स न संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति ॥ ५.१३५.४० ॥
जो शत्रूला सहाय्यक करून त्याच्यावर विश्वास ठेवतो, त्याला राज्य मिळेल असे संभवत नाही.