महाभारत · अध्याय 5.148
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.148.1
भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनमभाषत ।
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः ॥ ५.१४८.१ ॥
भीष्मांनी असे सांगितल्यावर, वचनकुशल द्रोण राजांच्या मध्ये दुर्योधनाला म्हणाले — तुझे कल्याण असो — हे वचन.
5.148.2
प्रातीपः शन्तनुस्तात कुलस्यार्थे यथा स्थितः ।
यथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितोऽभवत् ॥ ५.१४८.२ ॥
प्रतीपाचा पुत्र शंतनू ज्याप्रमाणे कुलाच्या हितासाठी स्थिर राहिला, त्याप्रमाणे देवव्रत भीष्म कुलाच्या हितासाठी स्थिर राहिला.
5.148.3
तथा पाण्डुर्नरपतिः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।
राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहिताः ॥ ५.१४८.३ ॥
तसाच पांडू, नरपती, सत्यसंध, जितेंद्रिय, कुरूंचा राजा, धर्मात्मा, सुव्रत आणि सुसमाहित होता.
5.148.4
ज्येष्ठाय राज्यमददद्धृतराष्ट्राय धीमते ।
यवीयसे तथा क्षत्रे कुरूणां वंशवर्धनः । ॥ ५.१४८.४ ॥
कुरुवंशाची वृद्धी करणाऱ्या त्याने ज्येष्ठ, बुद्धिमान धृतराष्ट्राला राज्य दिले; तसेच धाकट्या क्षत्राला दिले.
5.148.5
ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनमच्युतम् ।
वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितो नृपः ॥ ५.१४८.५ ॥
मग हे राजा, त्या अच्युताला सिंहासनावर बसवून कौरवराजा दोन भार्यांसह वनात गेला.
5.148.6
नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत् ।
प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन् ॥ ५.१४८.६ ॥
विदुर खाली उभा राहून नम्रपणे सेवकासारखा सेवा करीत होता; तो पुरुषव्याघ्र चामर ढाळीत होता.
5.148.7
ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं जनाधिपम् ॥ ५.१४८.७ ॥
तेव्हा हे तात, सर्व प्रजा जनाधिपती धृतराष्ट्राला विधिपूर्वक शरण गेली, जसे जनाधिपती पाण्डूला गेली होती.
5.148.8
विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च ।
चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरञ्जयः ॥ ५.१४८.८ ॥
राज्य धृतराष्ट्र आणि विदुर यांच्याकडे सोपवून, शत्रुनगरांचा विजेता पाण्डू सर्व पृथ्वीवर संचार करू लागला.
5.148.9
कोशसंवनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे ।
भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसङ्गरः ॥ ५.१४८.९ ॥
कोषसंग्रह, दान, सेवकांची देखरेख आणि सर्वांचे पालनपोषण यामध्ये सत्यप्रतिज्ञ विदुर होता.
5.148.10
सन्धिविग्रहसंयुक्तो राज्ञां संवाहनक्रियाः ।
अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरञ्जयः ॥ ५.१४८.१० ॥
संधि-विग्रहात गुंतलेल्या, महातेजस्वी, शत्रुनगरविजयी भीष्मांनी राजांच्या स्वार्‍या व दळणवळणाच्या कामांवर देखरेख ठेवली.
5.148.11
सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः ।
अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना ॥ ५.१४८.११ ॥
सिंहासनावर बसलेले महाबली राजा धृतराष्ट्र महात्मा विदुरांकडून सतत सेविले जात असत.
5.148.12
कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि ।
संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष भोगाञ्जनाधिप ॥ ५.१४८.१२ ॥
त्याच्या कुलात जन्म घेऊन कुलभेद करण्याचा निश्चय तू कसा करतोस? हे जनाधिपा, बंधूंसह एकत्र राहून भोग भोग.
5.148.13
ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथञ्चन ।
भीष्मेण दत्तमिच्छामि न त्वया राजसत्तम ॥ ५.१४८.१३ ॥
मी भ्याडेपणाने किंवा कोणत्याही प्रकारे धनाच्या हेतूने हे बोलत नाही. भीष्मांनी दिलेले मला हवे आहे, तुम्ही दिलेले नाही, हे राजश्रेष्ठा.
5.148.14
नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप ।
यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु ॥ ५.१४८.१४ ॥
हे जनाधिपा, मी तुझ्याकडून उपजीविकेचा कोणताही मार्ग मागणार नाही. ज्याच्याकडून (मिळाले) भीष्म, नंतर द्रोण; भीष्म जे सांगतील तेच कर.
5.148.15
दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन ।
सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा ॥ ५.१४८.१५ ॥
हे शत्रुदमना, पांडुपुत्रांना राज्याचा अर्धा भाग द्यावा. हे प्रिया, तुझ्यासाठी, त्यांच्यासाठी आणि माझ्यासाठीही आचार्यपद सदैव समान राहो.
5.148.16
अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम ।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ५.१४८.१६ ॥
अश्वत्थामा माझ्यासाठी जसा, तसाच श्वेतहय (अर्जुन) माझ्यासाठी. फार विलाप करून काय उपयोग? जिथे धर्म तिथे जय.
5.148.17
एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा ।
व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसङ्गरः ।
पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्त्य च धर्मवित् ॥ ५.१४८.१७ ॥
हे महाराजा, अमित तेजस्वी द्रोणाचार्यांनी असे म्हटल्यावर सत्यनिष्ठ आणि धर्मज्ञ विदुराने पित्याच्या मुखाकडे पाहून, वळून हे वचन उच्चारले.
5.148.18
देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः ।
प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः ॥ ५.१४८.१८ ॥
हे देवव्रता, माझे हे बोलणे समजून घे. कौरव वंश नष्ट झाला होता; तू त्याला पुन्हा उभारले आहेस.
5.148.19
तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे ।
कोयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः ॥ ५.१४८.१९ ॥
म्हणून विलाप करणाऱ्या माझ्या बोलण्याकडे तू दुर्लक्ष करतोस. या कुलात दुर्योधन नावाचा हा कुलांगार कोण आहे?
5.148.20
यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे ।
अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभेन हृतचेतसः ।
अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः ॥ ५.१४८.२० ॥
लोभाने पराभूत झालेल्या, अनार्य आणि कृतघ्न, लोभाने ज्याचे चित्त हरण केले गेले आहे अशा ज्याच्या बुद्धीचे तू अनुसरण करतोस, धर्म आणि अर्थ जाणणाऱ्या पित्याच्या शास्त्राचे तो उल्लंघन करतो.
5.148.21
एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै ।
यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु ॥ ५.१४८.२१ ॥
दुर्योधनाच्या कृत्यामुळे हे कौरव निश्चितच नाश पावत आहेत. हे महाराजा, ते नष्ट होऊ नयेत असे कर.
5.148.22
मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महामते ।
चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा स्थापितवानसि ॥ ५.१४८.२२ ॥
मला आणि धृतराष्ट्राला, हे महामते, पूर्वीच चित्रकाराने रेखाटलेल्या चित्राप्रमाणे तू स्थापन केले आहेस.
5.148.23
प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा ।
नोपेक्षश्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम् ॥ ५.१४८.२३ ॥
प्रजापती प्रजा निर्माण करून जसा त्यांचा संहार करतो, तसेच हे महाबाहो, कुलक्षय पाहूनही उपेक्षा करू नकोस.
5.148.24
अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह ॥ ५.१४८.२४ ॥
आता विनाश समोर उभा असताना तुझी बुद्धी आज नष्ट झाली आहे. माझ्यासह आणि धृतराष्ट्रासह वनात चल.
5.148.25
बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् ।
शाधीदं राज्यमद्याशु पाण्डवैरभिरक्षितम् ॥ ५.१४८.२५ ॥
किंवा कपटबुद्धी, अतिदुर्मती धार्तराष्ट्राला बांधून, पांडवांनी रक्षिलेले हे राज्य आता लगेच शासन कर.
5.148.26
प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् ।
पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञाममिततेजसाम् ॥ ५.१४८.२६ ॥
हे राजशार्दूला, प्रसन्न हो. अमिततेजस्वी पांडव, कौरव आणि राजांचा मोठा विनाश दिसत आहे.
5.148.27
विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः ।
प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः ॥ ५.१४८.२७ ॥
असे बोलून विदुर थांबला. दुःखी मनाने चिंतन करत तो पुन्हा पुन्हा उसासे टाकू लागला.
5.148.28
ततोऽस्य राज्ञः सुबलस्य पुत्री ।
धर्मार्थयुक्तं कुलनाशमीता।
दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं ।
राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात् ॥ ५.१४८.२८ ॥
तेव्हा सुबल राजाची कन्या, कुलनाशाच्या भयाने, धर्म-अर्थयुक्त शब्द पापबुद्धी आणि क्रूर दुर्योधनाला, राजांसमोर रागाने आपल्या पुत्राला म्हणाली.
5.148.29
ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा ।
ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये।
श्रृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं ।
पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य ॥ ५.१४८.२९ ॥
जे राजे राजसभेत प्रविष्ट झाले आहेत, जे ब्रह्मर्षी आणि इतर सभासद आहेत, त्यांनी ऐकावे—अमात्य व परिवारासह या पापी तुझा अपराध मी सांगते.
5.148.30
राज्यं कुरूणामनुरूपभोज्यं ।
क्रमागतो नः कुलधर्म एषः।
त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्मन् ।
राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि ॥ ५.१४८.३० ॥
कुरूंचे हे राज्य आपल्यासाठी योग्य भोगाचे आहे; परंपरेने चालत आलेला हा आपला कुलधर्म आहे. हे पापबुद्धी, अतिक्रूरकर्मा, तू अन्यायाने कुरूंचे राज्य हिरावून घेत आहेस.
5.148.31
राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी ।
तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी ।
एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं ।
दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात् ॥ ५.१४८.३१ ॥
राज्यावर स्थित असलेला धृतराष्ट्र बुद्धिमान आहे. त्याचा धाकटा भाऊ विदुर दूरदर्शी आहे. या दोघांना डावलून, दुर्योधना, मोहामुळे आज तू राजत्व कसे मागतोस?
5.148.32
राजा च क्षत्ता च महानुभावौ ।
भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम् ।
अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा ।
न राज्यकामो नृवरो नदीजः ॥ ५.१४८.३२ ॥
राजा आणि क्षत्ता हे दोघे महानुभाव आहेत. भीष्म असताना हे दोघे परावलंबी राहतील. परंतु हा महात्मा धर्मज्ञ असल्यामुळे राज्याची इच्छा करत नाही, नरश्रेष्ठ, नदीपासून जन्मलेला.
5.148.33
राज्य तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं ।
तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये।
राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां ।
पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि ॥ ५.१४८.३३ ॥
परंतु हे राज्य पांडूचे आहे, जे अजेय आहे. आज त्याचेच पुत्र समर्थ आहेत, इतर नाहीत. ते संपूर्ण राज्य पांडवांचे आहे, पितामहांचे, जे पुत्र आणि पौत्रांच्या मागोमाग जाते.
5.148.34
यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा ।
देवव्रतः सत्यसन्धो मनीषी ।
सर्वं तदस्माभिरहत्य कार्यं ।
राज्यं स्वधर्मान्परिपालयद्भिः ॥ ५.१४८.३४ ॥
महात्मा, कुरुश्रेष्ठ, सत्यसंध, मनीषी देवव्रत जे काही सांगतो, ते सर्व आपण उल्लंघन न करता करावे; राज्याचे रक्षण करून आपले स्वधर्म पाळणाऱ्यांनी.
5.148.35
अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य ।
ब्रूयान्नृपोऽयं विदुरस्तथैव।
कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियोज्यं ।
धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम् ॥ ५.१४८.३५ ॥
महाव्रतीच्या अनुमतीने राजाने आणि हा विदुरानेही तसेच सांगावे. जे कर्तव्य असेल ते सुहृदांनी नेमावे; धर्माला पुढे ठेवून, दीर्घकाळ.
5.148.36
न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां ।
युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः ।
प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा ।
पुरस्कृतः शान्तनवेन चैव ॥ ५.१४८.३६ ॥
कुरूंचे हे राज्य न्यायाने प्राप्त झालेले आहे. धर्मपुत्र युधिष्ठिराने ते शासन करावे; राजा धृतराष्ट्राने प्रेरित केलेल्या आणि शंतनूचा पुत्र (भीष्म) ज्याला पुढे ठेवतो अशा त्याने.