महाभारत · अध्याय 5.149
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.149.1
एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
दुर्योधनमुवाचेदं राजमध्ये जनाधिप ॥ ५.१४९.१ ॥
गांधारी असे बोलल्यावर जनेश्वर धृतराष्ट्र राजांच्या मध्ये दुर्योधनाला म्हणाला, हे जनाधिपा.
5.149.2
दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक ।
तथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम् ॥ ५.१४९.२ ॥
दुर्योधना, मी तुला जे सांगणार आहे ते ऐक, पुत्रा. तुझे कल्याण असो; पित्याबद्दल आदर असेल तर तसेच कर.
5.149.3
सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः ।
सोमाद्बभूव षष्ठोऽयं ययातिर्नहुषात्मजः ॥ ५.१४९.३ ॥
पूर्वी कुरुवंशाची वाढ करणारा सोम प्रजापती होता. सोमापासून सहावा हा ययाति जन्मला, जो नहुषाचा पुत्र होता.
5.149.4
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च राजर्षिसत्तमाः ।
तेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्प्रभुः ॥ ५.१४९.४ ॥
त्याला पाच पुत्र झाले, जे राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ होते. त्यांच्यामध्ये महातेजस्वी यदु ज्येष्ठ आणि प्रभू झाला.
5.149.5
पूरुर्यवीयांश्च ततो योऽस्माकं वंशवर्धनः ।
शर्मिष्ठया संप्रसूतो दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ ५.१४९.५ ॥
मग धाकटा पूरू जन्मला; तोच आमच्या वंशाची वाढ करणारा, वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठेपासून जन्मलेला.
5.149.6
यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत् ।
दौहित्रस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः ॥ ५.१४९.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, यदु देवयानीचा पुत्र झाला. हे तात, तो अमिततेजस्वी शुक्राचा (काव्याचा) दौहित्र होता.
5.149.7
यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतः ।
अवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः ॥ ५.१४९.७ ॥
यादवांच्या कुलाचा प्रवर्तक, बलवान आणि पराक्रमामुळे मान्य असलेला तो, गर्वाने भरलेला व अतिशय मंदबुद्धी होऊन क्षत्रियांचा अपमान करू लागला.
5.149.8
न चातिष्ठत्पितुः शस्त्रि बलदर्पविमोहितः ।
अवमेने च पितरं भ्रातॄंश्चाप्यपराजितः ॥ ५.१४९.८ ॥
बलाच्या गर्वाने मोहित झालेला तो पित्याच्या आज्ञेत राहिला नाही; अजिंक्य असल्यामुळे त्याने पित्याचा व भावांचाही अपमान केला.
5.149.9
पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुदेवाभवद्बली ।
वशे कृत्वा स नृपतीन्न्यवसन्नागसाह्वये ॥ ५.१४९.९ ॥
चार समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीवर यादवांचा बलवान स्वामी झाला; राजांना वश करून तो नागसाह्वयात (हस्तिनापुरात) राहू लागला.
5.149.10
तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर्नहुषात्मजः ।
शशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्चापि व्यरोपयत् ॥ ५.१४९.१० ॥
नहुषपुत्र ययाती अत्यंत संतप्त झाला; त्याने त्या पुत्राला शाप दिला आणि हे गांधारी, त्याला राज्यावरूनही दूर केले.
5.149.11
ये चैनमन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पिताः ।
शशाप तानपि क्रुद्धो ययातिस्तनयानथ ॥ ५.१४९.११ ॥
जे भाऊ त्याच्या मागे गेले आणि बलाच्या गर्वाने भरलेले होते, त्या पुत्रांनाही संतप्त ययातीने शाप दिला.
5.149.12
यवीयांसं ततः पुरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम् ।
राज्ये निवेशयामास विधेयं नृपसत्तमः ॥ ५.१४९.१२ ॥
मग त्या श्रेष्ठ राजाने आपल्या आज्ञेत वागणाऱ्या धाकट्या पुत्र पुरूला राज्यावर स्थापन केले; तो आज्ञाधारक होता.
5.149.13
एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यमभिजायते ।
यवीयांसोपि जायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया ॥ ५.१४९.१३ ॥
याप्रमाणे ज्येष्ठ जरी उद्धट असला तर त्याला राज्य मिळत नाही; आणि धाकटेही वडीलधाऱ्यांच्या सेवेने राज्य मिळवतात.
5.149.14
तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर्मम पितामहः ।
प्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ५.१४९.१४ ॥
त्याचप्रमाणे सर्व धर्म जाणणारा, माझ्या वडिलांचा आजोबा प्रतीप, पृथ्वीचा पालक, त्रिलोकात प्रसिद्ध होता.
5.149.15
तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः ।
त्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः ॥ ५.१४९.१५ ॥
त्या नृपसिंहाचे धर्माने राज्य चालवत असताना देवतुल्य तीन यशस्वी पुत्र जन्मले.
5.149.16
देवापिरभवच्छ्रेष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम् ।
तृतीयः शन्तनुस्तात धृतिमान्मे पितामहः ॥ ५.१४९.१६ ॥
देवापी श्रेष्ठ होता; त्यानंतर बाह्लीक; हे तात, तिसरा धृतिमान शंतनू, जो माझा आजोबा.
5.149.17
देवापिस्तु महातेजास्त्वग्दोषी राजसत्तमः ।
धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः ॥ ५.१४९.१७ ॥
परंतु देवापी महातेजस्वी होता; त्वचारोगाने ग्रस्त; राजश्रेष्ठ, धार्मिक, सत्यवादी आणि वडिलांच्या सेवेत रत.
5.149.18
पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतः ।
सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर्हृदयङ्गमः ॥ ५.१४९.१८ ॥
नगरवासी आणि ग्रामस्थांनी मान्य केलेला, सज्जनांनी सत्कारलेला, बालक आणि वृद्ध सर्वांच्या हृदयाला प्रिय असा देवापी.
5.149.19
वदान्यः सत्यसन्धश्च सर्वभूतहिते रतः ।
वर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च ॥ ५.१४९.१९ ॥
तो उदार, सत्यप्रतिज्ञ आणि सर्व प्राण्यांच्या हितात रत होता. पित्याच्या शास्त्रानुसार आणि ब्राह्मणांच्या उपदेशानुसार तो वागत असे.
5.149.20
बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शन्तनोश्च महात्मनः ।
सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम् ॥ ५.१४९.२० ॥
तो बाह्लीकाचा प्रिय बंधू आणि महात्मा शंतनूचा पुत्र होता. एकत्र राहणाऱ्या त्या महात्म्यांमध्ये अत्युत्तम बंधुप्रेम होते.
5.149.21
अथ कालस्य पर्याये वृद्धो नृपतिसत्तमः ।
संभारानभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतः ॥ ५.१४९.२१ ॥
नंतर कालाच्या ओघात वृद्ध, नृपश्रेष्ठ राजाने अभिषेकासाठी लागणारी सामग्री शास्त्रानुसार तयार करवली.
5.149.22
कारयामास सर्वाणि मङ्गलार्थानि वै विभुः ।
तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह ॥ ५.१४९.२२ ॥
त्या समर्थ राजाने मंगलासाठी सर्व वस्तू तयार करवल्या. तेव्हा ब्राह्मण, वृद्ध आणि नगरवासी व ग्रामवासी त्याच्याकडे आले.
5.149.23
सर्वे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनम् ।
स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम्।
अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्यशोचत चात्मजम् ॥ ५.१४९.२३ ॥
सर्वांनी देवापीच्या अभिषेकाला अडथळा करण्याचा प्रयत्न केला. अभिषेक रोखला गेल्याचे ऐकून राजाचा कंठ अश्रूंनी दाटला आणि तो आपल्या पुत्रासाठी शोक करू लागला.
5.149.24
एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च सोऽभवत् ।
प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः ॥ ५.१४९.२४ ॥
अशा प्रकारे तो उदार, धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ आणि प्रजेला प्रिय होता; तरीही त्वचारोगाच्या दोषाने तो दूषित झाला.
5.149.25
हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः ।
इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन्द्विजर्षभाः ॥ ५.१४९.२५ ॥
अवयवहीन पृथ्वीपालकाला देव मान्यता देत नाहीत असे मानून श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी त्या नृपश्रेष्ठाला अडवले.
5.149.26
ततः प्रव्यथिताङ्गोऽसौ पुत्रशोकसमन्वितः ।
ममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम् ॥ ५.१४९.२६ ॥
मग दुःखाने थरथरणारा तो पुत्रशोकाने युक्त होऊन मरण पावला; त्याला मृत पाहून देवापी वनाचा आश्रय घेतला.
5.149.27
बाह्लीको मातुलकुलं त्यक्त्वा राज्यं समाश्रितः ।
पितृभ्रातॄन्परित्यज्य प्राप्तवान्परमर्धिमत् ॥ ५.१४९.२७ ॥
बाह्लीकाने मामाचे कुल सोडून राज्य स्वीकारले; पिता आणि भावांना सोडून त्याने अत्यंत समृद्धी मिळवली.
5.149.28
बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शन्तनुर्लोकविश्रुतः ।
पितर्युपरते राजन्राजा राज्यमकारयत् ॥ ५.१४९.२८ ॥
बाह्लीकाच्या अनुमतीने लोकविख्यात शंतनू, हे राजन्, पिता निधन पावल्यावर राजा होऊन राज्य करू लागला.
5.149.29
तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुना ।
ज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत ॥ ५.१४९.२९ ॥
त्याचप्रमाणे बुद्धिमान पाण्डूने येथे नीट विचार करून, हे भारता, अवयवहीन असल्यामुळे ज्येष्ठ असलेल्या मला राज्यापासून वंचित केले.
5.149.30
पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपः ।
विनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिन्दम ॥ ५.१४९.३० ॥
पाण्डू लहान असूनही राज्य प्राप्त करता झाला; हे शत्रुदमना, त्याच्या पुत्रांच्या नाशासाठीच हे राज्य (त्याला मिळाले).
5.149.31
मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि ।
अराजपुत्रो ह्यस्वामी परस्वं हर्तुमिच्छसि ॥ ५.१४९.३१ ॥
माझ्या वाट्याशिवाय तू राज्यासाठी राज्य कसे इच्छितोस? जो राजपुत्रही नाही आणि स्वामीही नाही, तो दुसऱ्याचे धन हिरावून घेऊ इच्छितो.
5.149.32
युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा ।
न्यायागतं राज्यमिदं च तस्य।
स कौरवस्यास्य कुलस्य भर्ता ।
प्रशासिता चैव महानुभावः ॥ ५.१४९.३२ ॥
युधिष्ठिर राजपुत्र आणि महात्मा आहेत. हे राज्य त्यांना न्यायाने मिळाले आहे. ते या कौरव कुलाचे पालनकर्ते आणि महान प्रभावी शासक आहेत.
5.149.33
स सत्यसन्धः स तथाऽप्रमत्तः ।
शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुः।
प्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी ।
जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता ॥ ५.१४९.३३ ॥
ते सत्यप्रतिज्ञ, सावध, शास्त्रात स्थिर, बंधुजनांशी सज्जन आहेत. ते प्रजेला प्रिय, मित्रांचे हितैषी, दयाळू, इंद्रियजयी आणि सज्जनांचे पालक आहेत.
5.149.34
क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च ।
सत्यव्रतत्वं श्रुतमप्रमादः ।
भूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च ।
युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः ॥ ५.१४९.३४ ॥
क्षमा, सहनशीलता, दम, सरळपणा, सत्यव्रत, शास्त्रज्ञान, सावधानता, प्राणिमात्रांवरील दया आणि शासन — हे सर्व राजगुण युधिष्ठिरामध्ये आहेत.
5.149.35
अराजपुत्रस्त्वमनार्यवृत्तो ।
लुब्धः सदा बन्धुषु पापबुद्धिः ।
क्रमागतं राज्यमिदं परेषां ।
हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीत ॥ ५.१४९.३५ ॥
तू राजपुत्र नाहीस; अनार्य आचरण करणारा आहेस. तू नेहमी लोभी आणि बंधूंविषयी पापबुद्धी असणारा आहेस. परंपरेने आलेले हे राज्य दुसऱ्यांकडून तू कसे हिरावू शकशील, हे दुर्विनीता?
5.149.36
प्रयच्छ राज्यार्धमपेतमोहः ।
सवाहनं त्व सपरिच्छदं च ।
ततोऽवशेषं तव जीवितस्य ।
सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र ॥ ५.१४९.३६ ॥
हे नरेन्द्रा, मोह सोडून राज्याचा अर्धा भाग वाहने व परिवारासह दे. मग तुझे उर्वरित आयुष्य तुझ्या भावांसह सुखाने जाईल.