महाभारत · अध्याय 5.158
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.158.1
एतस्मिन्नैव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः ।
हिरण्यरोम्णो नृपतेः साक्षादिन्द्रसखस्य वै ॥ ५.१५८.१ ॥
याच काळात महात्मा भीष्मक, सुवर्णरोम असलेला तो राजा, साक्षात इंद्राचा मित्र होता.
5.158.2
आकूतीनामधिपतिर्भोजस्यातियशस्विनः ।
दाक्षिणात्यपतेः पुत्रो दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः ॥ ५.१५८.२ ॥
आकूतींचा अधिपती, अत्यंत यशस्वी भोजाचा पुत्र, दक्षिणदेशाधिपतीचा मुलगा, दिशादिशांत रुक्मी नावाने प्रसिद्ध.
5.158.3
यः किंपुरुषसिंहस्य गन्धमादनवासिनः ।
कृत्स्नं शिष्यो धनुर्वेदं चतुष्पादमवाप्तवान् ॥ ५.१५८.३ ॥
किंपुरुषांचा सिंह, गंधमादनावर राहणाऱ्या गुरूचा शिष्य होऊन त्याने चार पादांसह संपूर्ण धनुर्वेद प्राप्त केला.
5.158.4
यो माहेन्द्रं धनुर्लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा ।
शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यलक्षणम् ॥ ५.१५८.४ ॥
गाण्डीवाच्या तेजाशी बरोबरी करणारे माहेंद्र धनुष्य ज्याने मिळवले, आणि शार्ङ्गाशी समान दिव्य लक्षणांचे धनुष्यही, तो महाबाहू.
5.158.5
त्रीण्येवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिविचारिणाम् ।
वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः ।
शार्ङ्ग तु वैष्णवं प्राहुर्दिव्यं तेजोमयं धनुः ॥ ५.१५८.५ ॥
दिवि संचार करणाऱ्यांची हीच तीन दिव्य धनुष्ये: वरुणाचे गाण्डीव, तेथील इंद्राचे विजय धनुष्य, आणि शार्ङ्गाला वैष्णव म्हणतात, तेजोमय दिव्य धनुष्य.
5.158.6
धारयामास तत्कृष्णः परसेनाभयावहम् ।
गाण्डीवं पावकाल्लेभे खाण्डवे पाकशासनिः ॥ ५.१५८.६ ॥
शत्रुसैन्याला भय देणारे ते कृष्णाने धारण केले. खांडवात इंद्रपुत्राने अग्नीकडून गाण्डीव मिळवले.
5.158.7
द्रुमाद्रुक्मी महातेजा विजयं प्रत्यपद्यत ।
संछिद्य मौरवान्पाशान्निहत्य मुरमोजसा ॥ ५.१५८.७ ॥
महातेजस्वी रुक्मीने वृक्षातून विजय मिळवला. मौर्व पाश तोडून त्याने ओजाने मुराचा वध केला.
5.158.8
निर्जित्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
षोडश स्त्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ ५.१५८.८ ॥
भौम नरकाचा पराभव करून मणिकुंडले, सोळा हजार स्त्रिया आणि विविध रत्ने आणली.
5.158.9
प्रतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुरुत्तमम् ।
रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर्मेघनिभस्वनम् ॥ ५.१५८.९ ॥
हृषीकेशाने शार्ङ्ग नावाचे उत्तम धनुष्य मिळवले. रुक्मीने विजय मिळवून मेघगर्जनेसारखा ध्वनी करणारे धनुष्य घेतले.
5.158.10
विभीषयन्निव जगत्पाण्डवानभ्यवर्तत ।
नामृष्यत पुरा योऽसौ स्वबाहुलगर्वितः ॥ ५.१५८.१० ॥
जग भयभीत करावे तसे तो पांडवांकडे चालून गेला. पूर्वी आपल्या बाहुबलाच्या गर्वाने जो सहन न करणारा होता तो...
5.158.11
रुक्मिण्या हरणं वीरो वासुदेवेन धीमता ।
कृत्वा प्रतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्ये जनार्दनम् ॥ ५.१५८.११ ॥
रुक्मिणीच्या हरणाच्या वेळी त्या वीराने बुद्धिमान वासुदेवाविरुद्ध प्रतिज्ञा केली: 'जनार्दनाला वधल्याशिवाय मी परत जाणार नाही.'
5.158.12
ततोऽन्वधावद्वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया ॥ ५.१५८.१२ ॥
मग सर्व शस्त्रधाऱ्यांत श्रेष्ठ असलेला तो दूरवर पसरणाऱ्या चतुरंगिणी मोठ्या सेनेसह वार्ष्णेयाचा पाठलाग करू लागला.
5.158.13
विचित्रायुधवर्मिण्या गङ्ग्येव प्रवृद्धया ।
स समासाद्य वार्ष्णेयं योगानामीश्वरं प्रभुम् ॥ ५.१५८.१३ ॥
विविध शस्त्रे आणि चिलखते असलेल्या, दुथडी भरलेल्या गंगेसारख्या प्रचंड सैन्यासह तो योगांचा ईश्वर आणि प्रभू असलेल्या वार्ष्णेयापर्यंत पोहोचला.
5.158.14
व्यंसितो व्रीडितो राजन्नाजगाम स कुण्डिनम् ।
यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा ॥ ५.१५८.१४ ॥
हे राजा, अपमानित आणि लज्जित होऊन तो कुण्डिनात परत आला; ज्या ठिकाणी युद्धात कृष्णाने त्याचा पराभव केला होता, तिथेच — शत्रुवीरांचा संहारक तो.
5.158.15
तत्र भोजकटं नाम कृतं नगरमुत्तमम् ।
सैन्येन महता तेन प्रभूतगजवाजिना ॥ ५.१५८.१५ ॥
तेथे त्याने भोजकट नावाचे एक उत्तम नगर वसवले; हत्ती आणि घोड्यांनी भरलेल्या त्या प्रचंड सैन्यासह.
5.158.16
पुरं तद्भुवि विख्यातं नाम्ना भोजकटं नृप ।
स भोजराजः सैन्येन महता परिवारितः ॥ ५.१५८.१६ ॥
ते नगर पृथ्वीवर भोजकट नावाने प्रसिद्ध झाले. हे नृपा, तो भोजराजा प्रचंड सैन्याने वेढलेला होता.
5.158.17
अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान्क्षिप्रमागमत् ।
ततः स कवची धन्वी तली खङ्गी शरासनी ॥ ५.१५८.१७ ॥
महापराक्रमी तो एका अक्षौहिणी सैन्यासह पांडवांकडे लवकर आला. तेव्हा तो कवचधारी, धनुर्धर, हातमोजे व खड्ग धारण केलेला, धनुष्यबाणासह होता.
5.158.18
रथेनादित्यवर्णेन प्रविवेश महाचमूम् ।
विदितः पाण्डवेयानां वासुदेवप्रियेप्सया ॥ ५.१५८.१८ ॥
सूर्यासारख्या तेजस्वी रथातून तो त्या महासैन्यात शिरला. पांडवांना परिचित असलेला, वासुदेवाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने.
5.158.19
युधिष्ठिरस्तु तं राजा प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत् ।
स पूजितः पाण्डुपुत्रैर्यथान्यायं सुसंस्तुतः ॥ ५.१५८.१९ ॥
परंतु राजा युधिष्ठिराने त्याला पुढे जाऊन अभिवादन करून सन्मानित केले. पांडुपुत्रांनी यथाविधी पूजिलेला आणि उत्तम प्रकारे स्तुती केलेला तो ...
5.158.20
प्रतिगृह्य तु तान्सर्वान्विश्रान्तः सहसैनिकः ।
उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ॥ ५.१५८.२० ॥
त्या सर्वांचा स्वीकार करून, सैनिकांसह विश्रांती घेऊन, वीरांच्या मध्ये कुंतीपुत्र धनंजयाला तो म्हणाला ...
5.158.21
सहायोस्मि स्थितो युद्धे यदि भीतोसि पाण्डव ।
करिष्यामि रणे साह्यमसह्यं तव शत्रुभिः ॥ ५.१५८.२१ ॥
हे पांडवा, जर तू भयभीत असशील तर मी युद्धात सहाय्यक म्हणून उभा आहे. रणांगणात शत्रूंना असह्य अशी मदत मी तुला करीन.
5.158.22
न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ।
हनिष्यामिरणे भागं यन्मे दास्यसि पाण्डव ॥ ५.१५८.२२ ॥
येथे माझ्या पराक्रमाच्या बरोबरीचा कोणी पुरुष नाही. हे पांडवा, तू मला जो भाग देशील तो मी युद्धात नष्ट करीन.
5.158.23
अपि द्रोणकृपौ वीरौ भीष्मकर्णावथो पुनः ।
अथवा सर्व एवैते तिष्ठन्तु वसुधाधिपाः ॥ ५.१५८.२३ ॥
द्रोण आणि कृप हे वीर असोत, भीष्म आणि कर्णही असोत, अथवा हे सर्व भूपती उभे राहोत.
5.158.24
निहत्य समरे शत्रूंस्तव दास्यामि मेदिनीम् ।
इत्युक्तो धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ ॥ ५.१५८.२४ ॥
युद्धात शत्रूंना ठार करून मी तुला पृथ्वी देईन — असे धर्मराज आणि केशवाच्या उपस्थितीत तो म्हणाला.
5.158.25
श्रृण्वतां पार्थिवेन्द्राणामन्येषां चैव सर्वशः ।
वासुदेवमभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम्।
उवाच धीमान्कौन्तेयः प्रहस्य सखिपूर्वकम् ॥ ५.१५८.२५ ॥
राजे व इतर सर्व ऐकत असताना, वासुदेव आणि धर्मराज पांडवाकडे पाहून बुद्धिमान कौन्तेय हसत मैत्रीपूर्वक म्हणाला.
5.158.26
युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः ।
सहायो घोषयात्रायां कस्तदासीत्सखा मम ॥ ५.१५८.२६ ॥
हे वीरा, घोषयात्रेत अतिबलवान गंधर्वांशी मी युद्ध करत असताना माझा सहाय्यक व मित्र कोण होता?
5.158.27
तथा प्रतिभये तस्मिन्देवदानवसंकुले ।
खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस्तदावभवत् ॥ ५.१५८.२७ ॥
तसेच, देव व दानवांनी भरलेल्या त्या भयानक खांडववनात युद्ध करत असताना तेव्हा माझा सहाय्यक कोण झाला होता?
5.158.28
निवातकवचैर्युद्धे कालकेयैश्च दानवैः ।
तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस्तदाभवत् ॥ ५.१५८.२८ ॥
निवातकवच, कालकेय व दानवांशी युद्धात, तेथे मी युद्ध करत असताना तेव्हा माझा सहाय्यक कोण झाला होता?
5.158.29
तथा विराटनगरे कुरुभिः सह सङ्गरे ।
युध्यतो बहुभिस्तत्र कः सहायोऽभवन्मम ॥ ५.१५८.२९ ॥
तसेच, विराटनगरात कौरवांशी झालेल्या संघर्षात, तेथे अनेकांशी युद्ध करत असताना माझा सहाय्यक कोण झाला होता?
5.158.30
उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्रवणं यमम् ।
वरुणं पावकं चैव कृपं द्रोणं च माधवम् ॥ ५.१५८.३० ॥
युद्धात रुद्र, इंद्र, वैश्रवण, यम, वरुण व अग्नी यांच्यावर तसेच कृप, द्रोण व माधव यांच्यावर विसंबून.
5.158.31
धारयन्गाण्डिवं दिव्यं धनुस्तेजोमयं दृढम् ।
अक्षय्यशरसंयुक्तो दिव्यास्त्रपरिबृंहितः ॥ ५.१५८.३१ ॥
गाण्डीव नावाचे दिव्य, तेजोमय आणि दृढ धनुष्य धारण करून, अक्षय बाणांनी युक्त आणि दिव्य अस्त्रांनी संपन्न.
5.158.32
कौरवामां कुले जातः पाण्डोः पुत्रो विशेषतः ।
द्रोणं व्यपदिशञ्छिष्यो वासुदेवसहायवान् ॥ ५.१५८.३२ ॥
कौरव कुलात जन्मलेला, विशेषतः पाण्डूचा पुत्र, द्रोणाचार्यांचा शिष्य म्हणवणारा, वासुदेवांना सहाय्यक असलेला.
5.158.33
कथमस्मद्विधो ब्रूयाद्भीतोऽस्मीति यशोहरम् ।
वचनं नरशार्दूल वज्रायुधसमस्वनम् ॥ ५.१५८.३३ ॥
आमच्यासारखा माणूस 'मी भ्यालो आहे' असे यशाचा नाश करणारे वचन कसे बोलेल? हे नरश्रेष्ठा, वज्रायुधासारखा ध्वनी असलेले हे वचन.
5.158.34
नास्मि भीतो महाबाहो सहायार्थश्च नास्ति मे ।
यथाकामं यथायोगं गच्छ वात्रैव तिष्ठ वा ॥ ५.१५८.३४ ॥
हे महाबाहो, मी भ्यालेलो नाही; मला सहाय्याचीही गरज नाही. तुला हवे तसे, योग्य तसे जा, किंवा इथेच थांब.
5.158.35
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विजयस्य च धीमतः ।
विनिवर्त्य ततो रुक्मी सेनां सागरसंनिभाम् ।
दुर्योधनमुपागच्छत्तथैव भरतर्षभ ॥ ५.१५८.३५ ॥
त्या धीमान विजयाचे वचन ऐकून रुक्मीने सागरासारखी आपली सेना परत वळवून, हे भरतर्षभा, दुर्योधनाकडे गेला.
5.158.36
तथैव चाभिगम्यैनमुवाच वसुधाधिपः ।
प्रत्याख्यातश्च तेनापि स तदा शूरमानिना ॥ ५.१५८.३६ ॥
त्याचप्रमाणे त्याच्याकडे जाऊन तो भूपती त्याला म्हणाला. तेव्हा स्वतःला शूर समजणाऱ्या त्यानेही त्याला नकार दिला.
5.158.37
द्वावेव तु महाराज तस्माद्युद्धादपेयतुः ।
रौहिणेयश्च वार्ष्णेयो रुक्मी च वसुधाधिप ॥ ५.१५८.३७ ॥
हे महाराज, त्या युद्धातून केवळ दोघेच माघारी गेले—रौहिणेय (बलराम) आणि वार्ष्णेय, तसेच रुक्मीही, हे पृथ्वीपती.
5.158.38
गते रामे तीर्थयात्रां भीष्मकस्य सुते तथा ।
उपाविशन्पाण्डवेया मन्त्राय पुनरेव च ॥ ५.१५८.३८ ॥
बलराम तीर्थयात्रेला गेल्यावर आणि भीष्मकाचा पुत्रही गेल्यावर, पांडव पुन्हा मंत्रणेसाठी बसले.
5.158.39
समितिर्धर्मराजस्य सा पार्थिवसमाकुला ।
शुशुभे तारकैश्चित्रा द्यौश्चन्द्रेणेव भारत ॥ ५.१५८.३९ ॥
धर्मराजाची ती सभा राजांनी भरलेली होती; हे भारता, ताऱ्यांनी चित्रित आकाश चंद्रासह शोभावे तशी ती शोभली.