মহাভারত · অধ্যায় 5.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.16.1
त्वमग्रे सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ।
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥ ५.१६.१ ॥
হে অগ্নি, তুমি সমস্ত দেবতার প্রথম মুখ; তুমি হব্যবাহ। সকল প্রাণীর অন্তরে গুপ্তভাবে, সাক্ষীর মতো তুমি বিচরণ কর।
5.16.2
त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ।
त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ॥ ५.१६.२ ॥
জ্ঞানীরা তোমাকে এক বলেন, আবার ত্রিবিধও বলেন। হে হুতাশন, তুমি যদি এই জগৎ ত্যাগ কর, তবে এটি তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হবে।
5.16.3
कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ।
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥ ५.१६.३ ॥
তোমাকে নমস্কার করে ব্রাহ্মণেরা নিজ কর্মে জয়প্রাপ্ত গতি লাভ করেন; পত্নী ও পুত্রদের সঙ্গে শাশ্বত গতিতে গমন করেন।
5.16.4
त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः ।
यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरैः ॥ ५.१६.४ ॥
হে অগ্নি, তুমিই হব্যবাহ, তুমিই পরম হবি। সত্র দ্বারা, পরম অধ্বর ও যজ্ঞ দ্বারা মানুষ তোমাকেই যজন করে।
5.16.5
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीमिमान्हव्यवाह ।
प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः ।
त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति-
स्त्वमेवाग्रे भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ ५.१६.५ ॥
হে হব্যবাহ, এই ত্রিলোক সৃষ্টি করে যথাকালে তুমি আবার প্রজ্বলিত হয়ে তাদের পাক কর। তুমি সমস্ত ভুবনের উৎপত্তি; আদিতে তুমিই, আবার তুমিই প্রতিষ্ঠা।
5.16.6
त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च मनीषिणः ।
वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ॥ ५.१६.६ ॥
হে অগ্নি, জ্ঞানীরা তোমাকে জলদাতা ও বিদ্যুৎ বলেন। তোমা থেকে নির্গত হয়ে বিদ্যুৎ সকল প্রাণীকে ধারণ করে।
5.16.7
त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
न तेऽस्त्यविदितं किचित्रिषु लोकेषु पावक ॥ ५.१६.७ ॥
হে পাবক, সমস্ত জল তোমাতেই স্থাপিত; তোমাতেই এই সমগ্র জগৎ। ত্রিলোকের কিছুই তোমার অজানা নেই।
5.16.8
स्वयोर्नि भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः ।
अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः ॥ ५.१६.८ ॥
সবাই নিজের জলে নির্ভয়ে প্রবেশ করে। ব্রাহ্ম সনাতন মন্ত্রে আমি তোমাকে বর্ধিত করব।
5.16.9
एवं स्तुतो हव्यवाट् स भगवान्कविरुत्तमः ।
बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम्।
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ५.१६.९ ॥
এভাবে স্তুত হয়ে সেই হব্যবাহ, ভগবান, শ্রেষ্ঠ কবি, প্রীত হয়ে বৃহস্পতিকে উত্তম বাক্য বললেন: আমি তোমাকে ইন্দ্রকে দেখাব; এ সত্য, আমি তোমাকে বলছি।
5.16.10
प्रविष्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः ।
आससाद सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः ॥ ५.१६.१० ॥
তারপর সেই অগ্নি সমুদ্র ও জলাশয়সহ জলে প্রবেশ করে, যেখানে গূঢ় শতক্রতু ইন্দ্র ছিলেন সেই সরোবরে পৌঁছাল।
5.16.11
अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ ।
अपश्यत्स तु देवेन्द्रं बिसमध्यगतं तदा ॥ ५.१६.११ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! সেখানেও পদ্ম খুঁজতে খুঁজতে তিনি তখন পদ্মনালের মধ্যে প্রবেশ করে থাকা দেবেন্দ্রকে দেখলেন।
5.16.12
आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः ।
अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ॥ ५.१६.१२ ॥
তারপর দ্রুত এসে তিনি বৃহস্পতিকে জানালেন যে সেই প্রভু অণুপরিমাণ দেহে পদ্মতন্তুতে আশ্রয় নিয়ে আছেন।
5.16.13
गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः ।
पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥ ५.१६.१३ ॥
দেবর্ষি ও গন্ধর্বদের সঙ্গে বৃহস্পতি গিয়ে প্রাচীন কর্মের কথা বলে বলসূদন দেবতাকে স্তব করলেন।
5.16.14
महाऽसुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया ।
शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ॥ ५.१६.१४ ॥
হে শক্র, তুমি মহাসুর ভয়ংকর নমুচিকে বধ করেছ; ঘোর বিক্রমী শম্বর ও বল, উভয়কেও বধ করেছ।
5.16.15
शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय ।
उत्तिष्ठ शक्र संपश्य देवर्षीश्च समागतान् ॥ ५.१६.१५ ॥
হে শতক্রতু, বৃদ্ধি পাও, সব শত্রুকে ধ্বংস কর। হে শক্র, ওঠ, সমবেত দেবর্ষিদের দেখ।
5.16.16
महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो ।
अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोतिबृंहितम्।
त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ॥ ५.१६.१६ ॥
হে মহেন্দ্র, দানবদের বধ করে তুমি লোকসমূহকে রক্ষা করেছ। হে বিভু, বিষ্ণুর তেজে অত্যন্ত বর্ধিত জলের ফেনা পেয়ে পূর্বে তুমি বৃত্রকে বধ করেছিলে। হে দেবরাজ, হে জগৎপতি!
5.16.17
त्वं सर्वभूतेषु शरण्य ईड्य-
स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम्।
त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र ।
त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥ ५.१६.१७ ॥
তুমি সর্বভূতের শরণ্য, স্তুত্য। এখানে তোমার সমান কোনো প্রাণী নেই। হে শক্র, তোমার দ্বারাই সর্বভূত ধারিত হয়। তুমি দেবতাদের মহিমা বৃদ্ধি করেছ।
5.16.18
पाहि सर्वांश्च लोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि ।
एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः ॥ ५.१६.१८ ॥
হে মহেন্দ্র, সব লোককে রক্ষা কর এবং বল লাভ কর। এভাবে স্তুত হয়ে তিনি ধীরে ধীরে বৃদ্ধি পেলেন।
5.16.19
स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः ।
अब्रवीच्च गुरं देवो बृहस्पतिमवस्थितम् ॥ ५.१६.१९ ॥
তিনি নিজের দেহ ধারণ করে বলশালী হলেন; দেবতা কাছে দাঁড়ানো গুরু বৃহস্পতিকে বললেন।
5.16.20
किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः ।
वृत्रश्च सुमहाकायो यो वै लोकाननाशयत् ॥ ५.१६.२० ॥
আপনাদের আর কী কাজ বাকি আছে? লোকসমূহ বিনাশকারী ত্বষ্টার পুত্র মহাসুর, অতিবিশাল দেহধারী বৃত্র নিহত হয়েছে।
5.16.21
बृहस्पतिरुवाच ।
मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा।
देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥ ५.१६.२१ ॥
দেবতা ও ঋষিগণের তেজে মানুষ রাজা নহুষ দেবরাজ্য লাভ করে আমাদের সকলকে অত্যন্ত পীড়া দিচ্ছেন।
5.16.22
कथं च नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् ।
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ।
तत्सर्वं कथय त्वं मे यथेन्द्रत्वमुपेयिवान् ॥ ५.१६.२२ ॥
নহুষ কীভাবে দেবতাদের দুর্লভ রাজ্য লাভ করল? কোন তপস্যায় বা কোন বীর্যে যুক্ত হয়ে? হে বৃহস্পতি, সে কীভাবে ইন্দ্রত্ব লাভ করল তা আমাকে সব বলো।
5.16.23
बृहस्पतिरुवाच ।
त्वयि प्रनष्टे देवेश विश्वं प्रव्यथितं जगत्।
परस्परभयोद्विग्नं बभूवार्तमराजकम् ॥ ५.१६.२३ ॥
হে দেবেশ, আপনি অদৃশ্য হলে সমগ্র জগৎ অত্যন্ত ব্যথিত হলো; পরস্পর ভয়ে উদ্বিগ্ন, পীড়িত ও রাজাহীন হয়ে পড়ল।
5.16.24
ततो देवैः सगन्धर्वैः सर्षिसङ्घैः सपावकैः ।
मानुषो नहुषो राजा देवराज्येऽभिषेचितः ॥ ५.१६.२४ ॥
তখন দেবতা, গন্ধর্ব, ঋষিসংঘ ও অগ্নিদের সঙ্গে মানুষ রাজা নহুষ দেবরাজ্যে অভিষিক্ত হলেন।
5.16.25
देवा भीताः शक्रमकामयन्त ।
त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत्।
तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च ।
गन्धर्वमुख्याश्च समेत्य सर्वे ॥ ५.१६.२५ ॥
দেবতারা ভীত হয়ে ইন্দ্রের কাছে প্রার্থনা করলেন। তুমি সেই মহান ইন্দ্রপদ ত্যাগ করেছ। তখন দেবতা, পিতৃগণ, ঋষিরা এবং প্রধান গন্ধর্বরা সকলে মিলিত হলেন।
5.16.26
गत्वाऽब्रुवन्नहुषं तत्र शक्र ।
त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता।
तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त ।
आप्यायध्वं तपसा तेजसा माम् ॥ ५.१६.२६ ॥
সেখানে গিয়ে তারা নহুষকে বললেন, 'হে শক্র, তুমি আমাদের রাজা হও, ভুবনের রক্ষক হও।' নহুষ তাঁদের বললেন, 'আমি সমর্থ নই; তপস্যা ও তেজে আমাকে পুষ্ট কর।'
5.16.27
एवमुक्तैर्वर्द्धितश्चापि देवै ।
राजाऽभवन्नहुषो घोरवीर्यः।
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं महर्षी-
न्कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा ॥ ५.१६.२७ ॥
এভাবে দেবতাদের কথায় ও সমর্থনে ভয়ংকর বীর্যবান নহুষ রাজা হলেন। ত্রিলোকে রাজ্য লাভ করে সেই দুরাত্মা মহর্ষিদের বাহন করে লোকে লোকে ভ্রমণ করলেন।
5.16.28
तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं ।
मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित्।
देवाश्च सर्वे नहुषं भृशार्ता ।
न पश्यन्ते गूढरूपाश्चरन्तः ॥ ५.१६.२८ ॥
'তুমি কখনো নহুষকে দেখো না; তার দৃষ্টি তেজহরণকারী বিষের মতো, অতি ভয়ংকর।' সব দেবতা নহুষের কারণে অত্যন্ত পীড়িত ছিলেন; গুপ্ত রূপ ধরে বিচরণ করে তাঁরা তাকে দেখতেন না।
5.16.29
एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे ।
बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः।
वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो ।
दवेश्च सोमो वरुणश्चाजगाम ॥ ५.१६.२९ ॥
অঙ্গিরাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ বৃহস্পতি এভাবে বললে লোকপাল কুবের, পুরাতন বৈবস্বত যম, দেবেশ সোম এবং বরুণও এলেন।
5.16.30
ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु-
र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः।
दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च ।
पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ॥ ५.१६.३० ॥
তাঁরা মহেন্দ্রের কাছে সমবেত হয়ে বললেন—সৌভাগ্যক্রমে ত্বাষ্ট্র বৃত্র নিহত হয়েছে; সৌভাগ্যক্রমে আপনাকে কুশলী ও অক্ষত দেখছি; হে শক্র, আপনার শত্রু নিহত হতে দেখছি।
5.16.31
स तान्यथावच्च हि लोकपाला-
न्समेत्स वै प्रीतमना महेन्द्रः।
उवाच चैनान्प्रतिभाष्य शक्रः ।
संचोदयिष्यन्नहुषस्यान्तरेण ॥ ५.१६.३१ ॥
সেই লোকপালদের যথাযথভাবে মিলিত হয়ে প্রসন্নচিত্ত মহেন্দ্র তাঁদের সঙ্গে কথা বলে, নহুষের বিষয়ে প্রেরণা দিতে চেয়ে বললেন।
5.16.32
राजा देवानां नहुषो घोररूप-
स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ।
ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो ।
दृष्टीविषस्तस्य बिभीम ईश ॥ ५.१६.३२ ॥
দেবতাদের রাজা নহুষ ভয়ংকর রূপধারী; সেখানে আপনারা আমাকে সাহায্য দিন। তাঁরা বললেন—ভয়ংকর রূপধারী নহুষ দৃষ্টিবিষ; হে ঈশ, আমরা তাঁকে ভয় পাই।
5.16.33
त्वं चेद्राजानं नहुषं पराजये-
स्ततो वयं भागमर्हाम शक्र।
इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति-
र्यमः कुबेरश्च मयाभिषेकम् ॥ ५.१६.३३ ॥
আপনি যদি রাজা নহুষকে পরাজিত করেন, তবে হে শক্র, আমরা অংশ পাওয়ার যোগ্য হব। ইন্দ্র বললেন—আপনি জলাধিপতি হোন; যম ও কুবের আমার দ্বারা অভিষিক্ত হোন।
5.16.35
चेन्द्राग्न्योर्वै भाग एको महाक्रतौ ।
शल्य उवाच।
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ॥ ५.१६.३५ ॥
ইন্দ্র ও অগ্নির মহাযজ্ঞে একটি অংশ আছে। শল্য বললেন—এইরূপ চিন্তা করে ভগবান মহেন্দ্র, পাকশাসন, সকল যক্ষ ও ধনের অধিপতি কুবেরকেও তেমনই (স্থান দিলেন)।
5.16.36
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा ।
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तथा ॥ ५.१६.३६ ॥
ইন্দ্র বৈবস্বত যমকে পিতৃগণের এবং বরুণকে জলের আধিপত্য সম্মানপূর্বক দান করলেন; বরদাতা তিনি এভাবেই করলেন।