महाभारत · अध्याय 5.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.16.1
त्वमग्रे सर्वदेवानां मुखं त्वमसि हव्यवाट् ।
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि साक्षिवत् ॥ ५.१६.१ ॥
हे अग्नी, तू सर्व देवांचे प्रथम मुख आहेस; तू हव्यवाहन आहेस. सर्व भूतांच्या अंतरी गुप्त राहून, साक्षीप्रमाणे तू संचार करतोस.
5.16.2
त्वामाहुरेकं कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः ।
त्वया त्यक्तं जगच्चेदं सद्यो नश्येद्धुताशन ॥ ५.१६.२ ॥
ज्ञानी लोक तुला एक म्हणतात, आणि पुन्हा त्रिविध म्हणतात. हे हुताशना, तू हे जग सोडलेस तर ते लगेच नष्ट होईल.
5.16.3
कृत्वा तुभ्यं नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम् ।
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ॥ ५.१६.३ ॥
तुला नमस्कार करून ब्राह्मण आपल्या कर्माने जिंकलेली गती प्राप्त करतात; पत्नी आणि पुत्रांसह शाश्वत गती प्राप्त करतात.
5.16.4
त्वमेवाग्ने हव्यवाहस्त्वमेव परमं हविः ।
यजन्ति सत्रैस्त्वामेव यज्ञैश्च परमाध्वरैः ॥ ५.१६.४ ॥
हे अग्नी, तूच हव्यवाहन आहेस, तूच परम हविर्द्रव्य आहेस. सत्रांनी, परम अध्वरांनी आणि यज्ञांनी लोक तुझेच यजन करतात.
5.16.5
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीमिमान्हव्यवाह ।
प्राप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः ।
त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति-
स्त्वमेवाग्रे भवसि पुनः प्रतिष्ठा ॥ ५.१६.५ ॥
हे हव्यवाहना, ही तिन्ही लोक निर्माण करून, योग्य काळ आल्यावर तू पुन्हा प्रज्वलित होऊन त्यांना पचवतोस. तूच सर्व भुवनाचा उगम आहेस; आरंभी तूच आहेस आणि पुन्हा तूच आधार आहेस.
5.16.6
त्वामग्ने जलदानाहुर्विद्युतश्च मनीषिणः ।
वहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ॥ ५.१६.६ ॥
हे अग्नी, ज्ञानी लोक तुला पाणी देणारा आणि वीज म्हणतात. तुझ्यातून निघालेल्या विजा सर्व भूतांना धारण करतात.
5.16.7
त्वय्यापो निहिताः सर्वास्त्वयि सर्वमिदं जगत् ।
न तेऽस्त्यविदितं किचित्रिषु लोकेषु पावक ॥ ५.१६.७ ॥
हे पावका, सर्व पाणी तुझ्यात स्थित आहे; तुझ्यात हे सर्व जग आहे. त्रिलोकात तुला अज्ञात असे काहीही नाही.
5.16.8
स्वयोर्नि भजते सर्वो विशस्वापोऽविशङ्कितः ।
अहं त्वां वर्धयिष्यामि ब्राह्मैर्मन्त्रैः सनातनैः ॥ ५.१६.८ ॥
प्रत्येक जण आपल्या स्वतःच्या पाण्यात निर्भयपणे प्रवेश करतो. ब्राह्म सनातन मंत्रांनी मी तुला वाढवीन.
5.16.9
एवं स्तुतो हव्यवाट् स भगवान्कविरुत्तमः ।
बृहस्पतिमथोवाच प्रीतिमान्वाक्यमुत्तमम्।
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ५.१६.९ ॥
अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर तो हव्यवाहन, भगवान, श्रेष्ठ कवी, प्रसन्न होऊन बृहस्पतीला उत्तम वचन म्हणाला: मी तुला इंद्र दाखवीन; हे सत्य आहे, मी तुला सांगतो.
5.16.10
प्रविष्यापस्ततो वह्निः ससमुद्राः सपल्वलाः ।
आससाद सरस्तच्च गूढो यत्र शतक्रतुः ॥ ५.१६.१० ॥
नंतर तो अग्नी समुद्र व तलावांसह पाण्यात प्रवेश करून, जिथे गुप्त असलेला शतक्रतू इंद्र होता त्या सरोवरापर्यंत पोहोचला.
5.16.11
अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन्भरतर्षभ ।
अपश्यत्स तु देवेन्द्रं बिसमध्यगतं तदा ॥ ५.१६.११ ॥
हे भरतर्षभा! तेथेही कमळे शोधत असताना त्याने तेव्हा कमळदांड्याच्या मध्यभागी शिरलेल्या देवेंद्राला पाहिले.
5.16.12
आगत्य च ततस्तूर्णं तमाचष्ट बृहस्पतेः ।
अणुमात्रेण वपुषा पद्मतन्त्वाश्रितं प्रभुम् ॥ ५.१६.१२ ॥
नंतर त्वरित येऊन त्याने बृहस्पतीला सांगितले की तो प्रभू अणुमात्र देहाने कमळतंतूचा आश्रय घेऊन बसला आहे.
5.16.13
गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितोऽथ बृहस्पतिः ।
पुराणैः कर्मभिर्देवं तुष्टाव बलसूदनम् ॥ ५.१६.१३ ॥
देवर्षी व गंधर्वांसह बृहस्पती जाऊन प्राचीन कर्मांनी बलसूदन देवाची स्तुती करता झाला.
5.16.14
महाऽसुरो हतः शक्र नमुचिर्दारुणस्त्वया ।
शम्बरश्च बलश्चैव तथोभौ घोरविक्रमौ ॥ ५.१६.१४ ॥
हे शक्र, तू महान असुर भयंकर नमुचीला मारलेस; घोर पराक्रमी शंबर आणि बल या दोघांनाही मारलेस.
5.16.15
शतक्रतो विवर्धस्व सर्वाञ्शत्रून्निषूदय ।
उत्तिष्ठ शक्र संपश्य देवर्षीश्च समागतान् ॥ ५.१६.१५ ॥
हे शतक्रतो, वाढ आणि सर्व शत्रूंचा नाश कर. हे शक्र, ऊठ आणि जमलेल्या देवर्षींना पाहा.
5.16.16
महेन्द्र दानवान्हत्वा लोकास्त्रातास्त्वया विभो ।
अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजोतिबृंहितम्।
त्वया वृत्रो हतः पूर्वं देवराज जगत्पते ॥ ५.१६.१६ ॥
हे महेंद्रा, दानवांना मारून तू लोकांचे रक्षण केलेस. हे विभो, विष्णूच्या तेजाने अत्यंत वाढलेला पाण्याचा फेस मिळवून पूर्वी तू वृत्राला मारलेस. हे देवराजा, हे जगत्पते!
5.16.17
त्वं सर्वभूतेषु शरण्य ईड्य-
स्त्वया समं विद्यते नेह भूतम्।
त्वया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र ।
त्वं देवानां महिमानं चकर्थ ॥ ५.१६.१७ ॥
तू सर्व प्राण्यांना शरण आहेस, स्तुतीस पात्र आहेस. येथे तुझ्यासमान कोणी प्राणी नाही. हे शक्र, तुझ्याद्वारे सर्व प्राणी धारण केले जातात. तू देवांची महिमा वाढवलीस.
5.16.18
पाहि सर्वांश्च लोकांश्च महेन्द्र बलमाप्नुहि ।
एवं संस्तूयमानश्च सोऽवर्धत शनैः शनैः ॥ ५.१६.१८ ॥
हे महेंद्रा, सर्व लोकांचे रक्षण कर आणि बल मिळव. अशा प्रकारे स्तुती होत असता तो हळूहळू वाढला.
5.16.19
स्वं चैव वपुरास्थाय बभूव स बलान्वितः ।
अब्रवीच्च गुरं देवो बृहस्पतिमवस्थितम् ॥ ५.१६.१९ ॥
त्याने स्वतःचे शरीर धारण करून बलवान झाला; आणि देव जवळ उभ्या असलेल्या गुरु बृहस्पतींना म्हणाला.
5.16.20
किं कार्यमवशिष्टं वो हतस्त्वाष्ट्रो महासुरः ।
वृत्रश्च सुमहाकायो यो वै लोकाननाशयत् ॥ ५.१६.२० ॥
तुमचे आता कोणते कार्य शिल्लक आहे? लोकांचा नाश करणारा त्वष्ट्याचा पुत्र महासुर, अतिविशाल शरीराचा वृत्र मारला गेला आहे.
5.16.21
बृहस्पतिरुवाच ।
मानुषो नहुषो राजा देवर्षिगणतेजसा।
देवराज्यमनुप्राप्तः सर्वान्नो बाधते भृशम् ॥ ५.१६.२१ ॥
देव आणि ऋषिगणांच्या तेजाने मनुष्य राजा नहुष देवराज्य प्राप्त करून आम्हा सर्वांना अत्यंत पीडा देत आहे.
5.16.22
कथं च नहुषो राज्यं देवानां प्राप दुर्लभम् ।
तपसा केन वा युक्तः किंवीर्यो वा बृहस्पते ।
तत्सर्वं कथय त्वं मे यथेन्द्रत्वमुपेयिवान् ॥ ५.१६.२२ ॥
नहुषाने देवांचे दुर्लभ राज्य कसे मिळवले? कोणत्या तपाने, किंवा कोणत्या पराक्रमाने युक्त होऊन? हे बृहस्पती, त्याने इंद्रपद कसे मिळवले ते मला सर्व सांगा.
5.16.23
बृहस्पतिरुवाच ।
त्वयि प्रनष्टे देवेश विश्वं प्रव्यथितं जगत्।
परस्परभयोद्विग्नं बभूवार्तमराजकम् ॥ ५.१६.२३ ॥
हे देवेशा, तू नाहीसा झाल्यावर संपूर्ण जग अत्यंत व्याकुळ झाले; परस्परांच्या भयाने उद्विग्न, पीडित व राजाविना झाले.
5.16.24
ततो देवैः सगन्धर्वैः सर्षिसङ्घैः सपावकैः ।
मानुषो नहुषो राजा देवराज्येऽभिषेचितः ॥ ५.१६.२४ ॥
मग देव, गंधर्व, ऋषिसंघ आणि अग्नींसह मनुष्य राजा नहुषाला देवराज्यावर अभिषेक करण्यात आला.
5.16.25
देवा भीताः शक्रमकामयन्त ।
त्वया त्यक्तं महदैन्द्रं पदं तत्।
तदा देवाः पितरोऽथर्षयश्च ।
गन्धर्वमुख्याश्च समेत्य सर्वे ॥ ५.१६.२५ ॥
देव भयभीत होऊन इंद्राची इच्छा करू लागले. तू ते महान इंद्रपद सोडलेस. तेव्हा देव, पितर, ऋषी आणि प्रमुख गंधर्व सर्व एकत्र आले.
5.16.26
गत्वाऽब्रुवन्नहुषं तत्र शक्र ।
त्वं नो राजा भव भुवनस्य गोप्ता।
तानब्रवीन्नहुषो नास्मि शक्त ।
आप्यायध्वं तपसा तेजसा माम् ॥ ५.१६.२६ ॥
तेथे जाऊन ते नहुषाला म्हणाले, 'हे शक्रा, तू आमचा राजा हो आणि जगाचा रक्षक हो.' नहुष त्यांना म्हणाला, 'मी समर्थ नाही; तपाने आणि तेजाने मला पुष्ट करा.'
5.16.27
एवमुक्तैर्वर्द्धितश्चापि देवै ।
राजाऽभवन्नहुषो घोरवीर्यः।
त्रैलोक्ये च प्राप्य राज्यं महर्षी-
न्कृत्वा वाहान्याति लोकान्दुरात्मा ॥ ५.१६.२७ ॥
अशा प्रकारे देवांनी सांगितल्यावर आणि वाढवल्यावर भयंकर पराक्रमी नहुष राजा झाला. त्रैलोक्याचे राज्य मिळवून त्या दुरात्म्याने महर्षींना वाहने करून लोकांमध्ये संचार केला.
5.16.28
तेजोहरं दृष्टिविषं सुघोरं ।
मा त्वं पश्येर्नहुषं वै कदाचित्।
देवाश्च सर्वे नहुषं भृशार्ता ।
न पश्यन्ते गूढरूपाश्चरन्तः ॥ ५.१६.२८ ॥
'तू कधीही नहुषाला पाहू नकोस; त्याची दृष्टी तेज हरण करणारी विषासारखी, अत्यंत भयंकर आहे.' सर्व देव नहुषामुळे अत्यंत पीडित होते; गुप्त रूप धारण करून फिरताना ते त्याला पाहत नसत.
5.16.29
एवं वदत्यङ्गिरसां वरिष्ठे ।
बृहस्पतौ लोकपालः कुबेरः।
वैवस्वतश्चैव यमः पुराणो ।
दवेश्च सोमो वरुणश्चाजगाम ॥ ५.१६.२९ ॥
अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ बृहस्पती असे बोलत असता लोकपाल कुबेर, प्राचीन वैवस्वत यम, देवेश्वर सोम आणि वरुणही आले.
5.16.30
ते वै समागम्य महेन्द्रमूचु-
र्दिष्ट्या त्वाष्ट्रो निहतश्चैव वृत्रः।
दिष्ट्या च त्वां कुशलिनमक्षतं च ।
पश्यामो वै निहतारिं च शक्र ॥ ५.१६.३० ॥
ते महेंद्राजवळ एकत्र येऊन म्हणाले—सुदैवाने त्वाष्ट्र वृत्र मारला गेला; सुदैवाने तू कुशल व अक्षत आहेस हे आम्ही पाहत आहोत; हे शक्रा, तुझा शत्रू मेलेला पाहत आहोत.
5.16.31
स तान्यथावच्च हि लोकपाला-
न्समेत्स वै प्रीतमना महेन्द्रः।
उवाच चैनान्प्रतिभाष्य शक्रः ।
संचोदयिष्यन्नहुषस्यान्तरेण ॥ ५.१६.३१ ॥
त्या लोकपालांना यथायोग्य भेटून प्रसन्नमनाचा महेंद्र त्यांच्याशी बोलताना, नहुषाबाबत प्रेरणा देण्याच्या इच्छेने म्हणाला.
5.16.32
राजा देवानां नहुषो घोररूप-
स्तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः ।
ते चाब्रुवन्नहुषो घोररूपो ।
दृष्टीविषस्तस्य बिभीम ईश ॥ ५.१६.३२ ॥
देवांचा राजा नहुष भयंकर रूपाचा आहे; तेथे तुम्ही मला साहाय्य द्यावे. ते म्हणाले—भयंकर रूपाचा नहुष दृष्टिविष आहे; हे ईशा, आम्ही त्याला भितो.
5.16.33
त्वं चेद्राजानं नहुषं पराजये-
स्ततो वयं भागमर्हाम शक्र।
इन्द्रोऽब्रवीद्भवतु भवानपां पति-
र्यमः कुबेरश्च मयाभिषेकम् ॥ ५.१६.३३ ॥
तू राजा नहुषाला पराजित केलेस, तर हे शक्रा, आम्हाला भाग मिळायला हवा. इंद्र म्हणाला—तू जलाधिपती हो; यम आणि कुबेर माझ्याकडून अभिषिक्त होवोत.
5.16.35
चेन्द्राग्न्योर्वै भाग एको महाक्रतौ ।
शल्य उवाच।
एवं संचिन्त्य भगवान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च प्रभुं तथा ॥ ५.१६.३५ ॥
इंद्र आणि अग्नी यांचा महायज्ञात एक भाग असतो. शल्य म्हणाला—असा विचार करून भगवान महेंद्र, पाकशासन, सर्व यक्षांचा आणि धनांचा स्वामी कुबेर यालाही तसेच (स्थान दिले).
5.16.36
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्यपां तथा ।
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस्तथा ॥ ५.१६.३६ ॥
इंद्राने वैवस्वत यमाला पितरांचे आणि वरुणाला जलांचे आधिपत्य सन्मानपूर्वक दिले; वरदाता म्हणून त्याने असेच केले.