મહાભારત · અધ્યાય 5.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.160.1
हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि ॥ ५.१६०.१ ॥
હિરણ્વતી નદીના કાંઠે મહાત્મા પાંડવો પડાવ નાખીને રહ્યા પછી, હે મહારાજ, કૌરવોએ પણ વિધિ પ્રમાણે (પોતાની છાવણીમાં) પ્રવેશ કર્યો.
5.160.2
तत्र दुर्योधनो राजा निवेस्य बलमोजसा ।
संमानयित्वा नृपतीन्न्यस्य गुल्मांस्तथैव च ॥ ५.१६०.२ ॥
ત્યાં રાજા દુર્યોધને પોતાની સેનાને બળપૂર્વક ગોઠવી, રાજાઓનું સન્માન કર્યું અને એ જ રીતે સૈનિક ટુકડીઓને પણ ગોઠવી.
5.160.3
आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत ।
कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम् ॥ ५.१६०.३ ॥
હે ભારત, ત્યાં યોદ્ધાઓની રક્ષાની વ્યવસ્થા કરીને કર્ણ, દુઃશાસન અને સુબલપુત્ર શકુનિને પણ (બોલાવ્યા).
5.160.4
आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत ।
तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत ॥ ५.१६०.४ ॥
રાજાએ તેમને ત્યાં બોલાવીને મંત્રણા કરી; હે ભારત, ત્યાં રાજા દુર્યોધન કર્ણ સાથે મળીને, હે ભારત, (મંત્રણા કરવા લાગ્યો).
5.160.5
सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ ।
आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् ॥ ५.१६०.५ ॥
હે રાજેન્દ્ર, હે નરશ્રેષ્ઠ, સુબલપુત્ર (શકુનિ) સાથે મંત્રણા કરીને, હે રાજન, એકાંતમાં (ઉલૂકને) બોલાવીને તેણે આ કહ્યું.
5.160.6
उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान् ।
गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ५.१६०.६ ॥
હે ઉલૂક, કૈતવ્યના વંશજ, જા; સોમકો સહિત પાંડવો પાસે જઈને, વાસુદેવ (કૃષ્ણ) સાંભળતા હોય ત્યારે મારો સંદેશો કહે.
5.160.7
इदं तत्समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लोकभयङ्करम् ॥ ५.१६०.७ ॥
વર્ષોથી વિચારાયેલું તે યુદ્ધ હવે આવી પહોંચ્યું છે — પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેનું, જગતને ભયભીત કરનારું યુદ્ધ.
5.160.8
यदेतत्कत्थनावाक्यं सञ्जयो महदब्रवीत् ।
वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते ॥ ५.१६०.८ ॥
સંજયે કહેલાં આ મોટા આત્મપ્રશંસાનાં વચનો આ જ છે — વાસુદેવને સહાયક રાખી, નાના ભાઈ સાથે ગર્જતા તમારા વિશેનાં.
5.160.9
मध्ये करूणां कौन्तेय तस्य कालोयमागतः ।
यथावत्संप्रतिज्ञातं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥ ५.१६०.९ ॥
હે કૌંતેય, કુરુઓની વચ્ચે એ સમય આવી પહોંચ્યો છે. જેમ નક્કી થયું હતું તેમ બધું કરવામાં આવે.
5.160.10
ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्यं वचनान्मम ॥ ५.१६०.१० ॥
મારા કહેવાથી તમારે જયેષ્ઠ કૌંતેયને પણ એ જ પ્રમાણે કહેવું.
5.160.11
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः ।
कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः।
य इच्छसि जगत्सर्वं नश्यमानं नृशंसवत् ॥ ५.१६०.११ ॥
ભાઈઓ, સોમકો અને કેકયો સાથે રહીને, ધાર્મિક થઈને તમે કેમ અધર્મમાં મન રાખો છો? ક્રૂર માણસની જેમ આખું જગત નષ્ટ થતું જોવા ઇચ્છતા તમે?
5.160.12
अभयं सर्वभूतेभ्यो पाता त्वमिति मे मतिः ॥ ५.१६०.१२ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપનાર રક્ષક તમે છો — એ જ મારો મત છે.
5.160.13
श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ ।
प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः ॥ ५.१६०.१३ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પૂર્વે પ્રહ્લાદે ગાયેલો આ શ્લોક સંભળાય છે, જ્યારે દેવોએ તેનું રાજ્ય હરી લીધું હતું. તારું કલ્યાણ હો.
5.160.14
यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः ।
प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्ब्रतम् ॥ ५.१६०.१४ ॥
જેની ધર્મધ્વજા દેવોની ધ્વજાની જેમ સદા ઊંચી ફરકતી હોય, અને જેના છુપાયેલા પાપો હોય, તેનું એ વ્રત બિલાડીનું વ્રત કહેવાય છે.
5.160.15
अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम् ।
कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप ॥ ५.१६०.१५ ॥
હે નરાધિપ, અહીં હું તમને આ ઉત્તમ આખ્યાન કહીશ, જે અહીં નારદે મારા પિતાને કહ્યું હતું.
5.160.16
मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु ।
ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीर कदाचन ॥ ५.१६०.१६ ॥
હે રાજા, એકવાર ગંગાને કિનારે એક દુષ્ટ મનની બિલાડી, બધાં કામમાં નિશ્ચલ થઈને, હાથ ઊંચા કરીને ઊભી હતી.
5.160.17
स वै कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम् ।
करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः ॥ ५.१६०.१७ ॥
તેણે મનની શુદ્ધિ કરીને, પ્રાણીઓનો વિશ્વાસ મેળવવા માટે, 'હું ધર્મ કરું છું' એમ કહ્યું; અને બધાં પ્રાણીઓને એમ જ કહ્યું.
5.160.18
तस्य कालेन महता विस्त्रम्यं जग्मुरण्डजाः ।
समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते ॥ ५.१६०.१८ ॥
હે પ્રજાપતિ, લાંબા સમય પછી પક્ષીઓ તેની પાસે વિશ્વાસથી આવ્યાં; ભેગાં થઈને તેમણે એ બિલાડીની પ્રશંસા કરી.
5.160.19
पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः ।
आत्मकार्यं कृतं मेने चार्यायाश्च कृतं फलम् ॥ ५.१६०.१९ ॥
બધાં પક્ષીઓ દ્વારા સન્માનિત થઈને, પક્ષીભક્ષી તે બિલાડીએ માન્યું કે પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ થયું અને આર્યાનું કાર્ય પણ ફળ્યું.
5.160.20
अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः ।
ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम् ॥ ५.१६०.२० ॥
પછી લાંબા સમય પછી ઉંદરો તે સ્થળે ગયા; ત્યાં ધાર્મિક અને વ્રત પાળતા તેને તેમણે જોયો.
5.160.21
कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत ।
तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये ॥ ५.१६०.२१ ॥
હે ભારત, તે મહાન હેતુથી યુક્ત હતો, પણ દંભથી પણ યુક્ત હતો. હે રાજન, એ નિર્ણયમાં તેમનો મત આ જ હતો.
5.160.22
बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् ।
रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः ॥ ५.१६०.२२ ॥
અમારા બધાના ઘણા મિત્રો છે; આ અમારા મામા છે. તેઓ સતત દરેક રીતે વૃદ્ધો અને બાળકોનું રક્ષણ કરો.
5.160.23
उपगम्य तु ते सर्वे बिडालमिदमब्रुवन् ।
भवत्प्रसादादिच्छामश्चर्तुं चैव यथासुखम् ॥ ५.१६०.२३ ॥
પછી તે બધાં બિલાડી પાસે જઈને આમ બોલ્યાં: 'તમારી કૃપાથી અમે સુખપૂર્વક વિચરવા ઇચ્છીએ છીએ.'
5.160.24
भवान्नो गतिरव्यग्रा भवान्नः परमः सुहृत् ।
ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः ॥ ५.१६०.२४ ॥
તમે જ અમારો અટલ આશ્રય છો; તમે જ અમારા પરમ મિત્ર છો. અમે બધાં સાથે મળીને તમારું શરણ લીધું છે.
5.160.25
भवान्धर्मपरो नित्यं भवान्धर्मे व्यवस्थितः ।
स नो रक्ष महाप्रज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत् ॥ ५.१६०.२५ ॥
તમે હંમેશાં ધર્મપરાયણ છો, ધર્મમાં સ્થિત છો. હે મહાપ્રજ્ઞ, વજ્રધારી ઇન્દ્ર દેવોનું રક્ષણ કરે તેમ અમારું રક્ષણ કરો.
5.160.26
एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मूषिकैः स विशांपते ।
प्रत्युवाच ततः सर्वान्मूषिकान्मूषिकान्तकृत् ॥ ५.१६०.२६ ॥
હે વિશાંપતિ, સર્વ ઉંદરોએ આમ કહેતાં, ઉંદરોનો અંત કરનારે તે સૌને ઉત્તર આપ્યો.
5.160.27
द्वयोर्योगं न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च ।
अवश्यं तु मया कार्यं वचनं भवतां हितम् ॥ ५.१६०.२७ ॥
તપ અને રક્ષણ એ બંનેનો યોગ હું જોતો નથી. તોપણ તમારા હિતકારી વચનનું મારે અવશ્ય પાલન કરવું જોઈએ.
5.160.28
युष्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः ।
तपसास्मि परिश्रान्तो दृढं नियमामास्थितः ॥ ५.१६०.२८ ॥
તમારે પણ હંમેશાં મારું વચન પાળવું જોઈએ. હું તપથી અત્યંત થાકી ગયો છું; દૃઢ નિયમમાં સ્થિત છું.
5.160.29
न चापि गमने शक्तिं कांचित्पश्यामि चिन्तयन् ।
सोस्मि नेयः सदा ताता नदीकूलमितःपरम् ॥ ५.१६०.२९ ॥
વિચાર કરતાં પણ મને ચાલવાની કોઈ શક્તિ દેખાતી નથી. હે પ્રિયજનો, હું સદા દોરી જવા યોગ્ય છું; અહીંથી આગળ નદીકાંઠા સુધી મને લઈ જાઓ.
5.160.30
तथेति तं प्रतिज्ञाय मूषिका भरतर्षभ ।
वृद्धबालमथो सर्वं मार्जाराय न्यवेदयन् ॥ ५.१६०.३० ॥
હે ભરતર્ષભ, 'તથાસ્તુ' કહીને તેને વચન આપીને ઉંદરોએ વૃદ્ધો અને બાળકો સહિત સર્વ વાત બિલાડીને જણાવી.
5.160.31
ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयन् ।
पीवरश्च सुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते ॥ ५.१६०.३१ ॥
પછી તે પાપી, દુષ્ટ મનનો બિલાડો ઉંદરો ખાતાં ખાતાં તગડો, ચમકતો અને મજબૂત શરીરવાળો થયો.
5.160.32
मूषिकाणां गणश्चात्र भृशं संक्षीयतेऽथ सः ।
मार्जारो वर्धते चापि तेजोबलसमन्वितः ॥ ५.१६०.३२ ॥
અહીં ઉંદરોનો સમૂહ ઘણો ઘટી ગયો; અને તે બિલાડો તેજ અને બળથી યુક્ત થઈને વધતો ગયો.
5.160.33
ततस्ते मूषिकाः सर्वे समेत्यान्योन्यमब्रुवन् ।
मातुलो वर्धते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम् ॥ ५.१६०.३३ ॥
ત્યારે તે બધા ઉંદરો ભેગા થઈને એકબીજાને બોલ્યા, "આપણો મામો રોજ વધે છે, અને આપણે ઘણા ઘટી રહ્યા છીએ."
5.160.34
ततः प्राज्ञतमः कश्चिड्डिण्डिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्मूषिकाणां महागणम् ॥ ५.१६०.३४ ॥
ત્યારે ડિંડિક નામનો એક અત્યંત બુદ્ધિમાન ઉંદર, હે રાજન, ઉંદરોના તે મોટા સમૂહને આ વચન બોલ્યો.
5.160.35
गच्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः ।
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहैव मातुलेन तु ॥ ५.१६०.३५ ॥
તમે બધા નદીના કિનારે જાઓ, ખાસ કરીને સાથે મળીને; હું મામાની સાથે જ પાછળથી આવીશ.
5.160.36
साधु साध्विति ते सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे तदा ।
चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वचोऽर्थवत् ॥ ५.१६०.३६ ॥
"સારું, સારું" એમ કહીને તે બધાએ ત્યારે ડિંડિકની પ્રશંસા કરી, અને તેના અર્થપૂર્ણ વચન પ્રમાણે યથાયોગ્ય કર્યું.
5.160.37
अविज्ञानात्ततः सोऽथ डिण्डिकं ह्युपभुक्तवान् ।
ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरञ्जसा ॥ ५.१६०.३७ ॥
અજ્ઞાનને કારણે તેણે તે ડિંડિકને ગળી લીધો. પછી બધા ભેગા થઈને તરત જ વિચારવિમર્શ કરવા લાગ્યા.
5.160.38
तत्र वृद्धतमः कश्चित्कोलिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजञ्ज्ञातिमध्ये यथातथम् ॥ ५.१६०.३८ ॥
ત્યાં કોલિક નામનો અત્યંત વૃદ્ધ એક ઉંદર હતો. હે રાજન્, તેણે સગાંઓની વચ્ચે યથાર્થ વાત કહી.
5.160.39
न मातुलो धर्मकामश्छद्ममात्रं कृता शिखा ।
न मूलफलभक्षस्य विष्ठा भवति लोमशा ॥ ५.१६०.३९ ॥
આ મામા ધર્મની કામના કરનાર નથી, માત્ર ઢોંગ છે; બનાવેલી ચોટી પણ એવી જ. મૂળ-ફળ ખાનારનો મળ આટલો રોમાળ નથી હોતો.
5.160.40
अस्य गात्राणि वर्धन्ते गणश्च परिहीयते ।
अद्य सप्ताष्टदिवसान्डिण्डिकोपि न दृश्यते ॥ ५.१६०.४० ॥
તેનાં અંગો વધે છે અને ઉંદરોનો સમૂહ ઘટે છે. આજે સાત-આઠ દિવસ થયા, ડિંડિક પણ દેખાતો નથી.
5.160.41
एतच्छ्रुत्वा वचः सर्वे मूषिका विप्रदुद्रुवुः ।
बिडालोपि स दुष्टात्मा जगामैव यथागतम् ॥ ५.१६०.४१ ॥
આ વાત સાંભળીને બધા ઉંદરો ચારેબાજુ ભાગી ગયા. તે દુષ્ટાત્મા બિલાડો પણ જેમ આવ્યો હતો તેમ પાછો ગયો.
5.160.42
तथा त्वमपि दुष्टात्मन्बैडालं व्रतमास्थितः ।
चरसि ज्ञातिषु सदा बिडालोमूषिकेष्विव ॥ ५.१६०.४२ ॥
એ જ રીતે, હે દુષ્ટાત્મા, તું પણ બિલાડાનું વ્રત ધારણ કરીને, બિલાડો ઉંદરોની વચ્ચે ફરે તેમ સદા સગાંઓ વચ્ચે ફરે છે.
5.160.43
अन्यथा किल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते ।
दम्भनार्थाय लोकस्य वेदाश्चोपशमश्च ते ॥ ५.१६०.४३ ॥
તારું વચન બીજું છે અને કર્મ બીજું દેખાય છે. વેદ અને તારો સંયમ પણ લોકને છેતરવા માટે છે.
5.160.44
त्यक्त्वा छद्म त्विदं राजन्क्षत्रधर्मं समाश्रितः ।
कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरर्षभ ॥ ५.१६०.४४ ॥
હે રાજા, આ કપટ ત્યજીને ક્ષત્રધર્મનો આશ્રય લે. બધાં કર્તવ્યો કર; તું ધર્મિષ્ઠ છે, હે નરશ્રેષ્ઠ.
5.160.45
बाहुवीर्येण पृथिवीं लब्ध्वा भरतसत्तम ।
देहि दानं द्विजातिभ्यः पितृभ्यश्चयथोचितम् ॥ ५.१६०.४५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બાહુબળથી પૃથ્વી જીતીને બ્રાહ્મણોને અને પિતૃઓને યોગ્ય રીતે દાન આપ.
5.160.46
क्लिष्टाया वर्षपूगांश्च मातुर्मातृहिते स्थितः ।
प्रमार्जाश्रु रणे जित्वा संमानं परमावह ॥ ५.१६०.४६ ॥
માતાના કષ્ટભર્યા વર્ષોને સ્મરીને, માતાના હિતમાં સ્થિર રહીને, યુદ્ધમાં જીતીને તેના આંસુ લૂછી પરમ સન્માન લાવ.
5.160.47
पञ्चग्रामा वृता यत्नात्रास्माभिरपवर्जिताः ।
युध्यामहे कथं सङ्ख्ये कोपयेम च पाण्डवान् ॥ ५.१६०.४७ ॥
પાંચ ગામો મહેનતથી પસંદ કરેલાં હતાં; અમે તે છોડ્યાં નથી. યુદ્ધમાં કેવી રીતે લડીએ અને પાંડવોને કેવી રીતે ક્રોધિત કરીએ?
5.160.48
त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च ।
जातुषे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुषो भव ॥ ५.१६०.४८ ॥
તારા કારણે દુષ્ટ સ્વભાવથી વિદુરનો ત્યાગ થયો અને લાક્ષાગૃહમાં દહન પણ થયું. તે સ્મર અને પુરુષ બન.
5.160.49
यच्च कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि ।
अयमस्मि स्थितो राजञ्शमायसमराय च ॥ ५.१६०.४९ ॥
કુરુસભામાં આવતા કૃષ્ણને તમે કહ્યું હતું: "હે રાજન્, હું અહીં ઊભો છું, શાંતિ માટે પણ અને યુદ્ધ માટે પણ".
5.160.50
तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप ।
एतदर्थं मया सर्वं कृतमेतद्युधिष्ठिर ॥ ५.१६०.५० ॥
હે નરાધિપ, તે યુદ્ધનો સમય હવે આવી ગયો છે. આ માટે જ મેં આ બધું કર્યું છે, હે યુધિષ્ઠિર.
5.160.51
किं नु युद्धात्परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते ।
किंच त्वं क्षत्रियकुले जातः संप्रथितो भुवि ॥ ५.१६०.५१ ॥
ક્ષત્રિય યુદ્ધ કરતાં વધુ મોટો લાભ શું માને છે? અને તમે, ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મીને પૃથ્વી પર પ્રખ્યાત છો?
5.160.52
द्रोणादस्त्राणि संप्राप्य कृपाच्च भरतर्षभ ।
तुल्ययोनौ समबले वासुदेवं समाश्रितः ॥ ५.१६०.५२ ॥
હે ભરતર્ષભ, દ્રોણ અને કૃપ પાસેથી અસ્ત્રો મેળવીને, સમાન જન્મ અને સમાન બળવાળા વાસુદેવનો તમે આશ્રય લીધો.
5.160.53
ब्रूयास्त्वं वासुदेवं च पाण्डवानां समीपतः ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च यत्तो मां प्रतियोधय ॥ ५.१६०.५३ ॥
પાંડવોની પાસે રહેલા વાસુદેવને તમે કહો — પોતાને માટે અને પાંડવો માટે તૈયાર થઈને મારી સાથે યુદ્ધ કરો.
5.160.54
सभामध्ये च यद्रूपं मायया कृतवानसि ।
तत्तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रव ॥ ५.१६०.५४ ॥
સભાની વચ્ચે તમે માયાથી જે રૂપ બનાવ્યું હતું, તે જ ફરી બનાવીને અર્જુન સાથે મારા પર હુમલો કરો.
5.160.55
इन्द्रजालं च मायां वै कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रमे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ५.१६०.५५ ॥
ઇન્દ્રજાળ અને માયા, તથા ભયંકર કુહક પણ — શસ્ત્ર ધારણ કરનારના માટે યુદ્ધમાં પ્રતિધ્વનિ ગર્જનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
5.160.56
वयमप्युत्सहेम द्यां खं च गच्छेम मायया ।
रसातलं विशामोपि ऐन्द्रं वा पुरमेव तु ॥ ५.१६०.५६ ॥
અમે પણ માયાથી સ્વર્ગ અને આકાશમાં જઈ શકીએ; રસાતળમાં કે ઇન્દ્રની નગરીમાં પણ પ્રવેશી શકીએ.
5.160.57
दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीरे बहून्यपि ।
न तु पर्यायतः सिद्धिर्बुद्धिमाप्नोति मानुषीम् ॥ ५.१६०.५७ ॥
પોતાના શરીરમાં જ અનેક રૂપો બતાવી શકીએ; પણ સિદ્ધિ ક્રમશઃ મળતી નથી; તે માનવ બુદ્ધિને પ્રાપ્ત થતી નથી.
5.160.58
मनसैव हि भूतानि धातैव कुरुते वशे ।
यद्ब्रवीषि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ॥ ५.१६०.५८ ॥
મનથી જ ધાતા સર્વ પ્રાણીઓને પોતાના વશમાં રાખે છે. હે વાર્ષ્ણેય, તું જે કહે છે તે હું યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સાથે કરીશ.
5.160.59
घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थेभ्यो राज्यमुत्तमम् ।
आचचक्षे च मे सर्वं सञ्जयस्तव भाषितम्।
मद्द्वितीयेन पार्थेन वैरं वः सव्यसाचिना ॥ ५.१६०.५९ ॥
વધ કરીને પાંડવોને ઉત્તમ રાજ્ય હું આપીશ. તમારી બધી વાત સંજયે મને કહી. મારા બીજા સહાયક સવ્યસાચી પાર્થ સાથે તમારું વૈર છે.
5.160.60
स सत्यसङ्गरो भूत्वा पाण्डवार्थे पराक्रमी ।
युद्ध्यस्वाद्य रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव ॥ ५.१६०.६० ॥
સત્યપ્રતિજ્ઞ થઈને પાંડવોના હિત માટે પરાક્રમી બનો. આજે યુદ્ધમાં તત્પર થઈ લડો; તમે પુરુષ છો કે નહીં તે જોઈશું.
5.160.61
यस्तु शत्रुमभिज्ञाय शुद्धं पौरुषमास्थितः ।
करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम् ॥ ५.१६०.६१ ॥
જે શત્રુને ઓળખીને શુદ્ધ પૌરુષનો આશ્રય લે છે અને શત્રુઓને શોક આપે છે, તે જ ખરેખર સુજીવન જીવે છે.
5.160.62
अकस्माच्चैव ते कृष्ण ख्यातं लोके महद्यशः ।
अद्येदानीं विजानीमः सन्ति षण्डाः शश्रृङ्गकाः ॥ ५.१६०.६२ ॥
હે કૃષ્ણ, અચાનક જગતમાં પ્રસિદ્ધ તારું મહાન યશ આજે અમે જાણીએ છીએ; નપુંસકો અને સસલાના શિંગડા જેવા (અશક્ય) લોકો પણ હોય છે.
5.160.63
मद्विधो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथंचन ।
सन्नाहं संयुगे कर्तुं कंसभृत्ये विशेषतः ॥ ५.१६०.६३ ॥
મારા જેવા રાજાને પણ તારી સાથે યુદ્ધમાં કોઈ પણ રીતે બખ્તર ધારણ કરવું યોગ્ય નથી; ખાસ કરીને કંસના સેવક સાથે.
5.160.64
तं च तूबरकं बालं बह्वाशिनमविद्यकम् ।
उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्भीमसेनकम् ॥ ५.१६०.६४ ॥
હે ઉલૂક, તે ઠીંગણા, બાળક, ઘણું ખાનારા, અજ્ઞાની ભીમસેનને મારા શબ્દો વારંવાર કહે.
5.160.65
विराटनगरे पार्थ यस्त्वं सूदो ह्यभूः पुरा ।
बल्लवो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुषम् ॥ ५.१६०.६५ ॥
હે પાર્થ, વિરાટ નગરમાં તું અગાઉ રસોઇયો હતો અને 'બલ્લવ' નામે પ્રસિદ્ધ હતો; એ જ મારું પૌરુષ છે.
5.160.66
प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ॥ ५.१६०.६६ ॥
સભાની વચ્ચે તેં પહેલાં કરેલી પ્રતિજ્ઞા ખોટી નથી; શક્ય હોય તો દુઃશાસનનું રક્ત પી.
5.160.67
यद्ब्रवीषि च कौन्तेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ।
निहनिष्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः ॥ ५.१६०.६७ ॥
હે કૌન્તેય, તું કહે છે તેમ હું યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને ઝડપથી મારીશ; તેનો સમય હવે આવી ગયો છે.
5.160.68
त्वं हि भोज्ये पुरस्कार्यो भक्ष्ये पेये च भारत ।
क्व युद्धं क्व च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव ॥ ५.१६०.६८ ॥
હે ભારત, ભોજન, ભક્ષ્ય અને પેયમાં તું જ પ્રથમ સન્માનને યોગ્ય છે. યુદ્ધ ક્યાં અને ભોજન ક્યાં? યુદ્ધ કર, પુરુષ બન.
5.160.69
शयिष्यसे हतो भूमौ गदामालिङ्ग्य भारत ।
तद्वृथा च सभामध्ये वल्गितं ते वृकोदर ॥ ५.१६०.६९ ॥
હે ભારત, ગદાને આલિંગન કરીને તું જમીન પર મરાયેલો સૂઈ જઈશ. હે વૃકોદર, સભાની મધ્યમાં તારી તે બડાશ વ્યર્થ ગઈ.
5.160.70
उलूक नकुलं ब्रूहि वचनान्मम भारत ।
युध्द्यस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम् ॥ ५.१६०.७० ॥
હે ઉલૂક, મારા વચનથી નકુલને કહે. હે ભારત, આજે સ્થિર થઈને યુદ્ધ કર; અમે તારું પૌરુષ જોઈશું.
5.160.71
युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं स्मरेदानीं यथातथम् ॥ ५.१६०.७१ ॥
હે ભારત, યુધિષ્ઠિર પ્રત્યેનો તારો અનુરાગ, મારા પ્રત્યેનો દ્વેષ અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)નો ક્લેશ — હવે યથાતથ સ્મરણ કર.
5.160.72
ब्रूयास्त्वं सहदेवं च राजमध्ये वचो मम ।
युद्ध्येदानीं रणे यत्तः क्लेशान्स्मर च पाण्डव ॥ ५.१६०.७२ ॥
તું રાજસભામાં સહદેવને મારું આ વચન કહે — હે પાંડવ, હવે ઉત્સાહપૂર્વક રણમાં યુદ્ધ કરે અને (દ્યૂતસભાના) ક્લેશોનું સ્મરણ કરે.
5.160.73
विराटद्रुपदौ चोभौ ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
न दृष्टपूर्वा भर्तारो भृत्यैरपि महागुणैः ।
तथार्थपतिभिर्भृत्या यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥ ५.१६०.७३ ॥
વિરાટ અને દ્રુપદ બંનેને મારા વચનથી તું કહેજે: પૂર્વે ન જોયેલા સ્વામીઓ પણ મહાગુણી સેવકો સાથે છે; ધનના સ્વામીઓના સેવકોની જેમ, કારણ કે પ્રજા તેમનાથી જ સર્જાઈ.
5.160.74
अश्लाघ्योऽयं नरपतिर्युवयोरिति चागतम् ॥ ५.१६०.७४ ॥
આ નરપતિ તમારા બંને દ્વારા પ્રશંસાને યોગ્ય નથી, એમ પણ કહેવાયું છે.
5.160.75
ते यूयं संहता भूत्वा तद्वधार्थं ममापि च ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च प्रयुद्ध्यध्वं मया सह ॥ ५.१६०.७५ ॥
તમે સૌ એકત્ર થઈ તેના વધ માટે અને મારા વધ માટે, તમારા માટે અને પાંડવો માટે મારી સાથે યુદ્ધ કરો.
5.160.76
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
एष ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च त्वयापि सः ॥ ५.१६०.७६ ॥
પાંચાલ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નને પણ મારા વચનથી તું કહેજે: તારો સમય આવી ગયો છે; તેને તારે પણ મેળવવાનો છે.
5.160.77
द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितमुत्तमम् ।
युद्ध्यस्व समुहृत्पापं कुरु कर्म सुदुष्करम् ॥ ५.१६०.७७ ॥
યુદ્ધમાં દ્રોણની પાસે પહોંચીને તું પરમ હિત જાણીશ. મિત્રો સાથે યુદ્ધ કર, હે પાપી, અતિ કઠિન કર્મ કર.
5.160.78
शिखण्डिनमथो ब्रूहि उलूक वचनान्मम ।
स्त्रीति मत्वा महाबाहुर्न हनिष्यति कौरवः ॥ ५.१६०.७८ ॥
પછી, હે ઉલૂક, મારા વચનથી શિખંડીને કહે: 'તેને સ્ત્રી માનીને મહાબાહુ કૌરવ તેને નહીં મારે.'
5.160.79
गाङ्गेयो धन्विनां श्रेष्ठो युद्ध्येदानीं सुनिर्भयः ।
कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुषं तव ॥ ५.१६०.७९ ॥
ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ ગાંગેય હવે નિર્ભયપણે યુદ્ધ કરે. રણમાં પ્રયત્નપૂર્વક તમારું કર્મ કરો; અમે તમારું પૌરુષ જોઈશું.
5.160.80
एवमुक्त्वा ततो राजा प्रहस्योलूकमब्रवीत् ।
धनञ्जयं पुनर्ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ५.१६०.८० ॥
આમ કહીને રાજા હસ્યા અને ઉલૂકને કહ્યું, "વાસુદેવ સાંભળતા હોય ત્યારે ધનંજયને ફરી કહેજે."
5.160.81
अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रसाधि पृतिवीमिमाम् ।
अथवा निर्जितोस्माभी रणे वीर शयिष्यसि ॥ ५.१६०.८१ ॥
અમને હરાવીને આ પૃથ્વી પર શાસન કરો; અથવા હે વીર, રણમાં અમારાથી પરાજિત થઈને તમે સૂઈ જશો.
5.160.82
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ५.१६०.८२ ॥
હે પાંડવ, રાજ્યમાંથી નિર્વાસનનો ક્લેશ, વનવાસનું દુઃખ અને કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)નો મોટો ક્લેશ યાદ કરીને પુરુષ બનો.
5.160.83
यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम् ।
बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम् ॥ ५.१६०.८३ ॥
ક્ષત્રિય જેના માટે જન્મે છે તે બધું હવે આવ્યું છે: બળ, વીર્ય, શૌર્ય અને શસ્ત્રોમાં પરમ કૌશલ્ય પણ.
5.160.84
पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम् ।
परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च।
हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद्धंशितस्य च ॥ ५.१६०.८४ ॥
યુદ્ધમાં તમારું પૌરુષ બતાવીને ક્રોધનો બદલો લો. ક્લેશથી પીડિત, દીન, લાંબા સમય વનવાસમાં રહેલા અને ઐશ્વર્યથી વંચિત માણસનું હૃદય કોનું નહીં ફાટી જાય?
5.160.85
कुले जातस्य शूरस्य परिवित्तेष्वगृध्यतः ।
आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत् ॥ ५.१६०.८५ ॥
ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલો શૂરવીર, પરાયા ધન પર લોભ ન રાખનાર, તેનું રાજ્ય છીનવાઈ જાય તો કોનો ક્રોધ ન ભડકે?
5.160.86
यत्तदुक्तं महद्वाक्यं कर्मणा तद्विभाव्यताम् ।
अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः ॥ ५.१६०.८६ ॥
જે મહાન વચનો કહેવાયાં છે, તે કર્મથી સિદ્ધ થવા દો. કર્મ વિના ડંફાસ મારનારને સજ્જનો કુપુરુષ કહે છે.
5.160.87
अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर ।
द्वावर्थौ युद्धकामस्य तस्मात्तत्कुरु पौरुषम् ॥ ५.१६०.८७ ॥
શત્રુઓના વશમાં ગયેલું સ્થાન અને રાજ્ય ફરી મેળવ. યુદ્ધની ઇચ્છાવાળાને બે જ હેતુ હોય છે; તેથી પૌરુષ કર.
5.160.88
पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् ।
शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तु पुरुषमानिना ॥ ५.१६०.८८ ॥
તું જુગારમાં હાર્યો; કૃષ્ણાને સભામાં લાવવામાં આવી. પોતાને પુરુષ માનનાર માણસથી અમર્ષ રોકી શકાય નહીં.
5.160.89
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः ।
संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः ॥ ५.१६०.८९ ॥
બાર વર્ષ તું વનમાં પોતાના ઘરથી નિર્વાસિત રહ્યો; અને એક વર્ષ વિરાટની દાસતા સ્વીકારીને રહ્યો.
5.160.90
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ५.१६०.९० ॥
હે પાંડવ, રાજ્યમાંથી નિર્વાસનનું કષ્ટ, વનવાસ અને કૃષ્ણાનો ક્લેશ સ્મરણ કરીને પુરુષ બન.
5.160.91
अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः ।
अमर्षं दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम् ॥ ५.१६०.९१ ॥
અપ્રિય વચનો વારંવાર બોલનારા સામે તું રોષ બતાવ; રોષ જ સાચું પૌરુષ છે.
5.160.92
क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम् ।
इह ते दृश्यतां पार्थ युद्ध्यस्व पुरुषो भव ॥ ५.१६०.९२ ॥
હે પાર્થ, રોષ, બળ, વીર્ય, જ્ઞાનયોગ અને અસ્ત્રલાઘવ—આ બધું અહીં તારામાં દેખાવા દે; યુદ્ધ કર, પુરુષ બન.
5.160.93
लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् ।
पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः ॥ ५.१६०.९३ ॥
લોખંડી સેનાનો સમાગમ પૂરો થયો; કુરુક્ષેત્ર કાદવ વિનાનું છે; તારા ઘોડા પુષ્ટ છે, યોદ્ધાઓનું પોષણ થયું છે; કાલે કેશવ સાથે યુદ્ધ કર.
5.160.94
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे ।
आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ५.१६०.९४ ॥
યુદ્ધમાં ભીષ્મ સાથે મુકાબલો કર્યા વિના તું કેમ બડાઈ મારે છે? ગંધમાદન પર્વત ચડવા ઇચ્છતા મૂર્ખની જેમ.
5.160.95
एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव ।
सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम् ॥ ५.१६०.९५ ॥
હે કૌન્તેય, આ રીતે બડાઈ મારે છે; બડાઈ વિના પુરુષ બન. સૂતપુત્રને, જે દુર્ધર્ષ છે, અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ શલ્યને (જીતવાના છે).
5.160.96
द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि ।
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ॥ ५.१६०.९६ ॥
હે પાર્થ, યુદ્ધમાં બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, ઇન્દ્ર સમાન દ્રોણને જીત્યા વિના તું અહીં રાજ્યની ઇચ્છા કેવી રીતે કરે છે?
5.160.97
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः ।
युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ॥ ५.१६०.९७ ॥
બ્રાહ્મ ધનુષ્યમાં અને બંને વેદોમાં પારંગત આચાર્ય; યુદ્ધમાં અગ્રણી, અવિચલ, સેનાઓ વચ્ચે વિચરનાર, અચ્યુત (દ્રોણ).
5.160.98
द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा ।
न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ॥ ५.१६०.९८ ॥
હે પાર્થ! મહાતેજસ્વી દ્રોણને જીતવાની ઇચ્છા વ્યર્થ છે; પવને મેરુ પર્વતને ઉખેડ્યો હોય એવું અમે સાંભળ્યું નથી.
5.160.99
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् ।
युगं वा रिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ॥ ५.१६०.९९ ॥
પવન મેરુને ઉપાડી જાય, આકાશ પૃથ્વી પર પડે, અથવા યુગ પલટાઈ જાય — જો તું મને કહે છે તેમ જ થાય તો.
5.160.100
को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी पराप्येममरिमर्दनम् ।
पार्थो वा इतरो वापि कोन्यः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ॥ ५.१६०.१०० ॥
જીવવાની ઇચ્છા ધરાવતો કોણ આ શત્રુમર્દનનો સામનો કરશે? પાર્થ હોય કે બીજો કોઈ, કોણ સલામત રીતે ઘરે પાછો જઈ શકશે?
5.160.101
कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा ।
रणे जीवन्प्रमुच्येत पदा भूमिपुमस्पृशन् ॥ ५.१६०.१०१ ॥
આ બંનેએ નિશાન બનાવેલો, અથવા તે ભયંકરે સ્પર્શેલો, યુદ્ધમાં કોઈ જીવતો કેવી રીતે છૂટી શકે — જમીન પર પગ ન મૂકતાં પણ?
5.160.102
किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां ।
न बुध्यसे राजचमूं समेताम्।
दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां ।
गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम् ॥ ५.१६०.१०२ ॥
કૂવામાં રહેતા દેડકાની જેમ, એકત્ર થયેલી આ રાજસેનાને તું સમજતો નથી શું? તે દુર્ધર્ષ છે, દેવસેના જેવી તેજસ્વી છે, અને સ્વર્ગને દેવો જેમ રક્ષે તેમ રાજાઓ દ્વારા રક્ષિત છે.
5.160.103
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै-
रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च ।
साल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यै-
र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ॥ ५.१६०.१०३ ॥
પૂર્વના લોકો, પશ્ચિમના લોકો, દક્ષિણના લોકો, ઉત્તરના કામ્બોજ અને શક, ખશ, સાલ્વ, મત્સ્ય, કુરુ-મધ્યદેશના લોકો, મ્લેચ્છ, પુલિન્દ, દ્રવિડ, આંધ્ર અને કાંચીના લોકો.
5.160.104
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं ।
गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम्।
मां च स्थितं नानाबलस्य मध्ये ।
युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ॥ ५.१६०.१०४ ॥
યુદ્ધમાં ઉભરાયેલા અનેક લોકોના પ્રવાહ જેવો, ગંગાના ન ઓળંગી શકાય એવા વેગ જેવો, અનેક સેનાઓની વચ્ચે ઊભેલા મારી સાથે હે મૂર્ખ, હે અલ્પબુદ્ધિ, તું કેમ લડવા ઇચ્છે છે?
5.160.105
अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम् ।
जानीमो हि रणे पार्थ केतुं दिव्यं च भारत ॥ ५.१६०.१०५ ॥
હે પાર્થ, તારી પાસે બે અક્ષય ભાથાં અને અગ્નિએ આપેલો તારો રથ છે એ અમે જાણીએ છીએ; હે ભારત, યુદ્ધમાં તારી દિવ્ય ધ્વજા પણ છે.
5.160.106
अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु ।
पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्याति कत्थनात् ॥ ५.१६०.१०६ ॥
બડાઈ માર્યા વિના યુદ્ધ કર; અર્જુન, તું આટલી બડાઈ કેમ મારે છે? આની સિદ્ધિ ક્રમશઃ થાય છે; બડાઈથી તે સિદ્ધ થતી નથી.
5.160.107
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय ।
सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ॥ ५.१६०.१०७ ॥
હે ધનંજય, આ જગતમાં બડાઈ મારવાથી જ કર્મ સિદ્ધ થતું હોત, તો બધા જ પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરી શક્યા હોત; બડાઈ મારવામાં કોણ દુર્ગતિમાં પડે?
5.160.108
जनामि ते वासुदेवं सहायं ।
जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् ।
जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा ।
जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ॥ ५.१६०.१०८ ॥
તારો સહાયક વાસુદેવ હું જાણું છું. તાડવૃક્ષ જેવું ઊંચું તારું ગાંડીવ ધનુષ્ય હું જાણું છું. તારા જેવો યોદ્ધો નથી એ પણ હું જાણું છું. આ બધું જાણવા છતાં હું આ રાજ્ય પાછું લઈશ.
5.160.109
न तु पर्यायधर्मेम सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ।
मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे ॥ ५.१६०.१०९ ॥
પરંતુ માણસ માત્ર ક્રમિક કારણોના નિયમથી સિદ્ધિ પામતો નથી. મનથી જ તે અનુકૂળ વસ્તુઓને વશ કરે છે; વિધાતા જ તેમને વશ કરે છે.
5.160.110
त्रयोदशसमा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव ।
भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम् ॥ ५.१६०.११० ॥
તેર વર્ષ સુધી તેં રાજ્ય ભોગવ્યું, તું વિલાપ કરતો રહ્યો. ફરી તને અને તારા બંધુઓને મારીને હું જ શાસન કરીશ.
5.160.111
क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः ।
क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन ॥ ५.१६०.१११ ॥
તું દાસત્વના પણમાં હાર્યો ત્યારે તારું ગાંડીવ ક્યાં હતું? હે ફાલ્ગુન, ત્યારે ભીમસેનનું બળ ક્યાં હતું?
5.160.112
सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डिवात् ।
न वै मोक्षस्तदा यो भूद्विना कृष्णमनिन्दितां ॥ ५.१६०.११२ ॥
ગદા સાથેના ભીમસેન કે ગાંડીવ સાથેના ફાલ્ગુને પણ ત્યારે મુક્તિ અપાવી ન શકત; નિર્દોષ કૃષ્ણા વિના તે શક્ય ન હોત.
5.160.113
सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती ।
अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ॥ ५.१६०.११३ ॥
પૃષતની પુત્રી (દ્રૌપદી) દાસત્વમાં પડેલા, અમાનુષી દાસકર્મમાં સ્થિત તમને છોડાવ્યા.
5.160.114
अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथयमेव तत् ।
धृता हि वेमी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥ ५.१६०.११४ ॥
મેં જે કહ્યું તે જ — વિરાટ નગરમાં ત્યારે પાર્થે વણાટની ફિરકી પકડી હતી.
5.160.115
सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे ।
भीमसेनेन कौन्तेय यत्तु तन्मम पौरुषम् ॥ ५.१६०.११५ ॥
હે કૌંતેય, વિરાટના રસોડામાં રસોઈયાના કામથી થાકેલો — મારું પૌરુષ તે જ, તે ભીમસેને જ કર્યું.
5.160.116
एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः ।
वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि ॥ ५.१६०.११६ ॥
આ રીતે જ ક્ષત્રિયો સદા ક્ષત્રિય પર દંડ ધરતા આવ્યા છે; ષંઢનો વેશ ધરીને, ચોટલો બાંધીને તેં કન્યાને નચાવી.
5.160.117
न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन ।
राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्व सहकेशवः ॥ ५.१६०.११७ ॥
વાસુદેવના ભયથી નહીં, તારા ભયથી પણ નહીં, હે ફાલ્ગુન — હું રાજ્ય પાછું આપીશ; કેશવ સાથે યુદ્ધ કર.
5.160.118
न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ५.१६०.११८ ॥
યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ધારણ કરેલા વીર સામે માયા, ઇન્દ્રજાળ કે ભયંકર કુહક ટકતાં નથી; તે કેવળ પ્રતિધ્વનિ-ગર્જનાઓને વહે છે.
5.160.119
वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा ।
आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दश ॥ ५.१६०.११९ ॥
હજાર વાસુદેવ હોય કે સો ફાલ્ગુન — મારી પાસે આવીને, અચૂક બાણવાળા મને સામે થઈને તેઓ દસ દિશાઓમાં ભાગી જશે.
5.160.120
संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् ।
तरस्व वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम् ॥ ५.१६०.१२० ॥
યુદ્ધમાં જાઓ, ભીષ્મ સાથે ભિડાઓ, અથવા માથાથી પર્વત તોડો; અથવા બે બાહુઓથી એ ઊંડા પુરુષ-સાગરને તરી જાઓ.
5.160.121
शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् ।
बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम् ॥ ५.१६०.१२१ ॥
શારદ્વત એ મહામત્સ્ય, વિવિંશતિ એ મહાસર્પ, વિશાળ સેના એ મહા ઉછાળ, અને સૌમદત્તિ એ તિમિંગિલથી ભરેલો.
5.160.122
भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरसदम् ।
कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबामुखम् ॥ ५.१६०.१२२ ॥
ભીષ્મના વેગથી અનંત, દ્રોણરૂપી ગ્રાહથી દુર્ગમ, કર્ણ અને શલ્યરૂપી માછલી અને ભમરોવાળું, કાંબોજરૂપી બડબામુખ અગ્નિવાળું.
5.160.123
दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं ।
सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्।
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं ।
दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ॥ ५.१६०.१२३ ॥
દુઃશાસનરૂપી પ્રવાહ, શલ અને શલ્યરૂપી માછલી, સુષેણ અને ચિત્રાયુધરૂપી નાગ અને મગર, જયદ્રથરૂપી પર્વત, પુરુમિત્રરૂપી ઊંડો ઘાટ, દુર્મર્ષણરૂપી જળ, શકુનિરૂપી કરાડ.
5.160.124
शश्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं ।
यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः।
भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव-
स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ॥ ५.१६०.१२४ ॥
અક્ષય, અતિશય ઉછળેલા શસ્ત્રપ્રવાહમાં જ્યારે તું ઊતરીશ, શ્રમથી ચેતના ગુમાવીને, તારા સર્વ બાંધવો હણાયા હશે, ત્યારે તારા મનમાં પરિતાપ આવશે.
5.160.125
तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे-
र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्।
प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया ।
बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना ॥ ५.१६०.१२५ ॥
ત્યારે તારું મન, અશુદ્ધ આચરણવાળો સ્વર્ગમાંથી પાછો ફરે તેમ, હે પાર્થ, પૃથ્વીના શાસનથી પાછું ફરશે. તપ વિનાનો માણસ જેમ સ્વર્ગ ઇચ્છે, તેમ અતિ દુર્લભ રાજ્ય શાંત કરવાની તેં ઇચ્છા કરી છે.