महाभारत · अध्याय 5.160
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.160.1
हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि ॥ ५.१६०.१ ॥
हिरण्वती नदीच्या तीरावर महात्मे पांडव तळ देऊन राहिल्यानंतर, हे महाराज, कौरवांनीही यथाविधी (आपल्या छावणीत) प्रवेश केला.
5.160.2
तत्र दुर्योधनो राजा निवेस्य बलमोजसा ।
संमानयित्वा नृपतीन्न्यस्य गुल्मांस्तथैव च ॥ ५.१६०.२ ॥
तेथे राजा दुर्योधनाने आपले सैन्य बलपूर्वक स्थिर केले, राजांचा सन्मान केला आणि तसेच सैनिकी तुकड्यांची नियुक्ती केली.
5.160.3
आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत ।
कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम् ॥ ५.१६०.३ ॥
हे भारता, तेथे योद्ध्यांच्या रक्षणाची व्यवस्था करून कर्ण, दुःशासन आणि सुबलपुत्र शकुनी यांनाही (बोलावले).
5.160.4
आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत ।
तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत ॥ ५.१६०.४ ॥
राजाने त्यांना तेथे बोलावून मसलत केली; हे भारता, तेथे राजा दुर्योधन कर्णासह, हे भारता, (विचारविनिमय करू लागला).
5.160.5
सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ ।
आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत् ॥ ५.१६०.५ ॥
हे राजेंद्रा, हे नरश्रेष्ठा, सुबलपुत्र (शकुनी)शी मसलत करून, हे राजा, एकांतात (उलूकाला) बोलावून त्याला हे म्हणाला.
5.160.6
उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान् ।
गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ५.१६०.६ ॥
हे उलूका, कैतव्याच्या वंशजा, जा; सोमकांसह पांडवांकडे जाऊन, वासुदेव (कृष्ण) ऐकत असताना माझा निरोप सांग.
5.160.7
इदं तत्समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लोकभयङ्करम् ॥ ५.१६०.७ ॥
वर्षानुवर्षे चिंतिलेले ते युद्ध आता प्राप्त झाले आहे — पांडव आणि कौरव यांच्यातील, जगाला भयभीत करणारे युद्ध.
5.160.8
यदेतत्कत्थनावाक्यं सञ्जयो महदब्रवीत् ।
वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते ॥ ५.१६०.८ ॥
संजयाने सांगितलेले हे मोठे बढाईचे वाक्य म्हणजे हेच — वासुदेवाला सहाय्यक मानून धाकट्या भावासोबत गर्जना करणाऱ्या तुझ्याविषयीचे.
5.160.9
मध्ये करूणां कौन्तेय तस्य कालोयमागतः ।
यथावत्संप्रतिज्ञातं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥ ५.१६०.९ ॥
हे कौंतेया, कुरूंच्या मध्ये तो काळ आला आहे. ठरल्याप्रमाणे सर्व काही केले जावे.
5.160.10
ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्यं वचनान्मम ॥ ५.१६०.१० ॥
माझ्या सांगण्यावरून तू ज्येष्ठ कौंतेयालाही तसेच सांगावेस.
5.160.11
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः ।
कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः।
य इच्छसि जगत्सर्वं नश्यमानं नृशंसवत् ॥ ५.१६०.११ ॥
बंधू, सोमक आणि केकयांसह असूनही, धार्मिक असून तू अधर्मात मन कसे ठेवतोस? क्रूराप्रमाणे सर्व जग नष्ट होताना पाहू इच्छिणारा तू?
5.160.12
अभयं सर्वभूतेभ्यो पाता त्वमिति मे मतिः ॥ ५.१६०.१२ ॥
सर्व प्राण्यांना अभय देणारा रक्षक तू आहेस — हेच माझे मत आहे.
5.160.13
श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ ।
प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः ॥ ५.१६०.१३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पूर्वी प्रह्लादाने गायिलेला हा श्लोक ऐकू येतो, जेव्हा देवांनी त्याचे राज्य हरण केले होते. तुझे कल्याण असो.
5.160.14
यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः ।
प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्ब्रतम् ॥ ५.१६०.१४ ॥
ज्याची धर्मध्वजा देवांच्या ध्वजाप्रमाणे नेहमी उंच फडकत असते, पण ज्याची गुप्त पापे आहेत, त्याचे ते व्रत 'मांजराचे व्रत' म्हटले जाते.
5.160.15
अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम् ।
कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप ॥ ५.१६०.१५ ॥
हे नराधिपा, येथे मी तुम्हाला हे उत्तम आख्यान सांगेन, जे नारदांनी येथे माझ्या वडिलांना सांगितले होते.
5.160.16
मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु ।
ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीर कदाचन ॥ ५.१६०.१६ ॥
हे राजा, एकदा गंगेच्या तीरावर एक दुष्ट मनाची मांजर, सर्व कामांत निश्चल होऊन, हात वर करून उभी होती.
5.160.17
स वै कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम् ।
करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः ॥ ५.१६०.१७ ॥
त्याने मनःशुद्धी करून, प्राण्यांचा विश्वास मिळवण्यासाठी 'मी धर्म करतो' असे म्हटले; आणि सर्व प्राण्यांना तसेच सांगितले.
5.160.18
तस्य कालेन महता विस्त्रम्यं जग्मुरण्डजाः ।
समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते ॥ ५.१६०.१८ ॥
हे प्रजापते, फार काळानंतर पक्षी त्याच्याजवळ विश्वासाने आले; एकत्र येऊन त्यांनी त्या मांजराची स्तुती केली.
5.160.19
पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः ।
आत्मकार्यं कृतं मेने चार्यायाश्च कृतं फलम् ॥ ५.१६०.१९ ॥
सर्व पक्ष्यांकडून सन्मानित होऊन, पक्ष्यांना खाणारी ती मांजर, आपले कार्य साधले आणि आर्येचे कार्यही फलद्रूप झाले असे मानू लागली.
5.160.20
अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः ।
ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम् ॥ ५.१६०.२० ॥
नंतर बऱ्याच काळाने ते उंदीर त्या ठिकाणी गेले; तेथे धार्मिक आणि व्रतपालन करणाऱ्या त्याला त्यांनी पाहिले.
5.160.21
कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत ।
तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये ॥ ५.१६०.२१ ॥
हे भारता, तो मोठ्या हेतूने युक्त होता, पण कपटानेही युक्त होता. राजा, त्या निर्णयाबाबत त्यांचे मत हेच होते.
5.160.22
बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् ।
रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः ॥ ५.१६०.२२ ॥
आम्हा सर्वांना पुष्कळ मित्र आहेत; हे आमचे मामा आहेत. यांनी सतत सर्व प्रकारे वृद्ध आणि बालकांचे रक्षण करावे.
5.160.23
उपगम्य तु ते सर्वे बिडालमिदमब्रुवन् ।
भवत्प्रसादादिच्छामश्चर्तुं चैव यथासुखम् ॥ ५.१६०.२३ ॥
मग ते सर्वजण मांजरीजवळ जाऊन म्हणाले, 'तुमच्या कृपेने आम्हाला सुखाने संचार करण्याची इच्छा आहे.'
5.160.24
भवान्नो गतिरव्यग्रा भवान्नः परमः सुहृत् ।
ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः ॥ ५.१६०.२४ ॥
तुम्हीच आमचा अढळ आश्रय आहात; तुम्हीच आमचे परम मित्र आहात. आम्ही सर्वजण एकत्र येऊन तुमच्या शरणी आलो आहोत.
5.160.25
भवान्धर्मपरो नित्यं भवान्धर्मे व्यवस्थितः ।
स नो रक्ष महाप्रज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत् ॥ ५.१६०.२५ ॥
आपण नेहमी धर्मपरायण आहात, धर्मात स्थिर आहात. हे महाप्रज्ञ, वज्रधारी इंद्र देवांचे रक्षण करतो तसे आमचे रक्षण करा.
5.160.26
एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मूषिकैः स विशांपते ।
प्रत्युवाच ततः सर्वान्मूषिकान्मूषिकान्तकृत् ॥ ५.१६०.२६ ॥
हे विशांपते, सर्व उंदरांनी असे सांगितल्यावर उंदरांचा अंत करणाऱ्याने त्या सर्वांना उत्तर दिले.
5.160.27
द्वयोर्योगं न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च ।
अवश्यं तु मया कार्यं वचनं भवतां हितम् ॥ ५.१६०.२७ ॥
तपश्चर्या आणि रक्षण यांचा मेळ मला दिसत नाही. तरीही तुमच्या हितकारक वचनाचे मला अवश्य पालन करावे लागेल.
5.160.28
युष्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः ।
तपसास्मि परिश्रान्तो दृढं नियमामास्थितः ॥ ५.१६०.२८ ॥
तुम्हीही नेहमी माझे वचन पाळले पाहिजे. मी तपश्चर्येने अत्यंत थकलो आहे; दृढ नियमात स्थिर आहे.
5.160.29
न चापि गमने शक्तिं कांचित्पश्यामि चिन्तयन् ।
सोस्मि नेयः सदा ताता नदीकूलमितःपरम् ॥ ५.१६०.२९ ॥
विचार करूनही मला चालण्याची कोणतीही शक्ती दिसत नाही. हे प्रियजनहो, मी नेहमी नेला जाण्याजोगा आहे; येथून पुढे नदीकाठापर्यंत मला न्या.
5.160.30
तथेति तं प्रतिज्ञाय मूषिका भरतर्षभ ।
वृद्धबालमथो सर्वं मार्जाराय न्यवेदयन् ॥ ५.१६०.३० ॥
हे भरतर्षभा, 'ठीक आहे' असे म्हणून त्याला वचन देऊन उंदरांनी वृद्ध आणि बालकांसह सर्व काही मांजराला सांगितले.
5.160.31
ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयन् ।
पीवरश्च सुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते ॥ ५.१६०.३१ ॥
नंतर तो पापी, दुष्ट मनाचा मार्जार उंदीर खात खात धष्टपुष्ट, तेजस्वी आणि दृढ शरीराचा झाला.
5.160.32
मूषिकाणां गणश्चात्र भृशं संक्षीयतेऽथ सः ।
मार्जारो वर्धते चापि तेजोबलसमन्वितः ॥ ५.१६०.३२ ॥
येथे उंदरांचा समूह फार क्षीण झाला; आणि तो मार्जार तेज व बलाने युक्त होऊन वाढत गेला.
5.160.33
ततस्ते मूषिकाः सर्वे समेत्यान्योन्यमब्रुवन् ।
मातुलो वर्धते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम् ॥ ५.१६०.३३ ॥
तेव्हा ते सर्व उंदीर एकत्र येऊन एकमेकांना म्हणाले, "आपला मामा सतत वाढत आहे, आणि आपण फार क्षीण होत आहोत."
5.160.34
ततः प्राज्ञतमः कश्चिड्डिण्डिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्मूषिकाणां महागणम् ॥ ५.१६०.३४ ॥
तेव्हा डिंडिक नावाच्या एका अत्यंत प्राज्ञ उंदराने, हे राजन, उंदरांच्या त्या मोठ्या समूहाला हे वचन सांगितले.
5.160.35
गच्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः ।
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहैव मातुलेन तु ॥ ५.१६०.३५ ॥
तुम्ही सर्वजण नदीतीरी जा, विशेषतः एकत्र राहून; मी मामासोबतच मागून येईन.
5.160.36
साधु साध्विति ते सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे तदा ।
चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वचोऽर्थवत् ॥ ५.१६०.३६ ॥
"छान, छान" असे म्हणून त्या सर्वांनी तेव्हा डिंडिकाची प्रशंसा केली आणि त्याच्या अर्थपूर्ण वचनानुसार यथायोग्य कृती केली.
5.160.37
अविज्ञानात्ततः सोऽथ डिण्डिकं ह्युपभुक्तवान् ।
ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरञ्जसा ॥ ५.१६०.३७ ॥
अज्ञानामुळे त्याने त्या डिंडिकाला गिळले. मग ते सर्वजण एकत्र जमून तत्काळ विचारविनिमय करू लागले.
5.160.38
तत्र वृद्धतमः कश्चित्कोलिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजञ्ज्ञातिमध्ये यथातथम् ॥ ५.१६०.३८ ॥
तेथे कोलिक नावाचा एक अत्यंत वृद्ध उंदीर होता. हे राजा, त्याने नातेवाइकांमध्ये यथार्थ शब्द सांगितले.
5.160.39
न मातुलो धर्मकामश्छद्ममात्रं कृता शिखा ।
न मूलफलभक्षस्य विष्ठा भवति लोमशा ॥ ५.१६०.३९ ॥
हा मामा धर्मेच्छू नाही, केवळ ढोंग आहे; त्याने ठेवलेली शेंडीही तशीच. मूळ-फळे खाणाऱ्याची विष्ठा इतकी केसाळ नसते.
5.160.40
अस्य गात्राणि वर्धन्ते गणश्च परिहीयते ।
अद्य सप्ताष्टदिवसान्डिण्डिकोपि न दृश्यते ॥ ५.१६०.४० ॥
याचे अवयव वाढत आहेत आणि उंदरांचा गण घटत आहे. आज सात-आठ दिवस झाले, डिंडिकही दिसत नाही.
5.160.41
एतच्छ्रुत्वा वचः सर्वे मूषिका विप्रदुद्रुवुः ।
बिडालोपि स दुष्टात्मा जगामैव यथागतम् ॥ ५.१६०.४१ ॥
हे शब्द ऐकून सर्व उंदीर सर्व दिशांना पळाले. तो दुष्टात्मा बोकडही जसा आला तसाच परत गेला.
5.160.42
तथा त्वमपि दुष्टात्मन्बैडालं व्रतमास्थितः ।
चरसि ज्ञातिषु सदा बिडालोमूषिकेष्विव ॥ ५.१६०.४२ ॥
तसेच, हे दुष्टात्म्या, तूही बोक्याचे व्रत स्वीकारून, बोका उंदरांमध्ये फिरतो तसा सदैव नातेवाइकांमध्ये फिरत असतोस.
5.160.43
अन्यथा किल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते ।
दम्भनार्थाय लोकस्य वेदाश्चोपशमश्च ते ॥ ५.१६०.४३ ॥
तुझे वचन वेगळे आणि कर्म वेगळे दिसते. वेद आणि तुझा संयमही लोकांना फसवण्यासाठीच आहेत.
5.160.44
त्यक्त्वा छद्म त्विदं राजन्क्षत्रधर्मं समाश्रितः ।
कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरर्षभ ॥ ५.१६०.४४ ॥
हे राजा, हे कपट सोडून क्षत्रधर्माचा आश्रय घे. सर्व कर्तव्ये कर; तू धर्मिष्ठ आहेस, हे नरश्रेष्ठा.
5.160.45
बाहुवीर्येण पृथिवीं लब्ध्वा भरतसत्तम ।
देहि दानं द्विजातिभ्यः पितृभ्यश्चयथोचितम् ॥ ५.१६०.४५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, बाहुबलाने पृथ्वी जिंकून ब्राह्मणांना आणि पितरांना यथोचित दान दे.
5.160.46
क्लिष्टाया वर्षपूगांश्च मातुर्मातृहिते स्थितः ।
प्रमार्जाश्रु रणे जित्वा संमानं परमावह ॥ ५.१६०.४६ ॥
मातेच्या कष्टांच्या अनेक वर्षांचे स्मरण करून, मातेच्या हितात स्थिर राहून, युद्धात जिंकून तिचे अश्रू पुसून परम सन्मान आण.
5.160.47
पञ्चग्रामा वृता यत्नात्रास्माभिरपवर्जिताः ।
युध्यामहे कथं सङ्ख्ये कोपयेम च पाण्डवान् ॥ ५.१६०.४७ ॥
पाच गावे कष्टाने निवडली होती; आम्ही ती सोडलेली नाहीत. युद्धात कसे लढावे आणि पांडवांना कसे चिडवावे?
5.160.48
त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च ।
जातुषे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुषो भव ॥ ५.१६०.४८ ॥
तुझ्या कारणाने दुष्ट स्वभावामुळे विदुराचा त्याग झाला आणि लाक्षागृहात दाहही झाला. ते स्मर आणि पुरुष हो.
5.160.49
यच्च कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि ।
अयमस्मि स्थितो राजञ्शमायसमराय च ॥ ५.१६०.४९ ॥
कुरुसभेत येणाऱ्या कृष्णाला तू म्हणालास: "हे राजा, मी येथे उभा आहे, शांतीसाठी आणि युद्धासाठीही".
5.160.50
तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप ।
एतदर्थं मया सर्वं कृतमेतद्युधिष्ठिर ॥ ५.१६०.५० ॥
हे नराधिपा, त्या युद्धाची वेळ आता आली आहे. यासाठीच मी हे सर्व केले आहे, हे युधिष्ठिरा.
5.160.51
किं नु युद्धात्परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते ।
किंच त्वं क्षत्रियकुले जातः संप्रथितो भुवि ॥ ५.१६०.५१ ॥
युद्धापेक्षा मोठा लाभ कोणता, असे क्षत्रिय मानतो? आणि तू, क्षत्रिय कुलात जन्मून पृथ्वीवर प्रसिद्ध झालास, तू काय मानतोस?
5.160.52
द्रोणादस्त्राणि संप्राप्य कृपाच्च भरतर्षभ ।
तुल्ययोनौ समबले वासुदेवं समाश्रितः ॥ ५.१६०.५२ ॥
हे भरतर्षभा, द्रोणाकडून आणि कृपाकडून अस्त्रे मिळवून, समान जन्म आणि समान बल असलेल्या वासुदेवाचा तू आश्रय घेतलास.
5.160.53
ब्रूयास्त्वं वासुदेवं च पाण्डवानां समीपतः ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च यत्तो मां प्रतियोधय ॥ ५.१६०.५३ ॥
पांडवांजवळ असलेल्या वासुदेवाला तू सांग — स्वतःसाठी आणि पांडवांसाठी सिद्ध होऊन माझ्याशी युद्ध कर.
5.160.54
सभामध्ये च यद्रूपं मायया कृतवानसि ।
तत्तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रव ॥ ५.१६०.५४ ॥
सभेच्या मध्यभागी तू मायेने जे रूप धारण केलेस, तेच पुन्हा धारण करून अर्जुनासह माझ्यावर हल्ला कर.
5.160.55
इन्द्रजालं च मायां वै कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रमे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ५.१६०.५५ ॥
इंद्रजाल आणि माया, तसेच भयंकर कुहक — शस्त्र धारण केलेल्या योद्ध्यासाठी युद्धात प्रतिध्वनी गर्जना निर्माण करतात.
5.160.56
वयमप्युत्सहेम द्यां खं च गच्छेम मायया ।
रसातलं विशामोपि ऐन्द्रं वा पुरमेव तु ॥ ५.१६०.५६ ॥
आम्हीही मायेने स्वर्गात आणि आकाशात जाऊ शकतो; रसातलात किंवा इंद्राच्या नगरीतही प्रवेश करू शकतो.
5.160.57
दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीरे बहून्यपि ।
न तु पर्यायतः सिद्धिर्बुद्धिमाप्नोति मानुषीम् ॥ ५.१६०.५७ ॥
आपल्या शरीरातच अनेक रूपे दाखवू शकतो; परंतु सिद्धी क्रमाने येत नाही; ती मानवी बुद्धीला प्राप्त होत नाही.
5.160.58
मनसैव हि भूतानि धातैव कुरुते वशे ।
यद्ब्रवीषि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ॥ ५.१६०.५८ ॥
मनानेच धाता सर्व प्राण्यांना आपल्या वशात ठेवतो. हे वार्ष्णेया, तू जे म्हणतोस ते मी युद्धात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांबाबत करीन.
5.160.59
घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थेभ्यो राज्यमुत्तमम् ।
आचचक्षे च मे सर्वं सञ्जयस्तव भाषितम्।
मद्द्वितीयेन पार्थेन वैरं वः सव्यसाचिना ॥ ५.१६०.५९ ॥
वध करून पांडवांना मी उत्तम राज्य देईन. तुमचे सर्व बोलणे संजयाने मला सांगितले. माझा दुसरा सहाय्यक सव्यसाची पार्थाशी तुमचे वैर आहे.
5.160.60
स सत्यसङ्गरो भूत्वा पाण्डवार्थे पराक्रमी ।
युद्ध्यस्वाद्य रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव ॥ ५.१६०.६० ॥
सत्यप्रतिज्ञ होऊन पांडवांच्या हितासाठी पराक्रमी व्हा. आज युद्धात सज्ज होऊन लढा; तुम्ही पुरुष आहात की नाही ते पाहू.
5.160.61
यस्तु शत्रुमभिज्ञाय शुद्धं पौरुषमास्थितः ।
करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम् ॥ ५.१६०.६१ ॥
जो शत्रूला ओळखून शुद्ध पौरुषाचा आश्रय घेतो आणि शत्रूंना शोक देतो, तोच खरोखर सुजीवन जगतो.
5.160.62
अकस्माच्चैव ते कृष्ण ख्यातं लोके महद्यशः ।
अद्येदानीं विजानीमः सन्ति षण्डाः शश्रृङ्गकाः ॥ ५.१६०.६२ ॥
हे कृष्णा, अचानक जगात प्रसिद्ध असलेले तुझे महान यश आज आम्हाला कळत आहे; षंढ आणि सशाच्या शिंगासारखे (अशक्य) लोकही असतात.
5.160.63
मद्विधो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथंचन ।
सन्नाहं संयुगे कर्तुं कंसभृत्ये विशेषतः ॥ ५.१६०.६३ ॥
माझ्यासारख्या राजालाही तुझ्याशी युद्धात कोणत्याही प्रकारे कवच धारण करणे योग्य नाही, विशेषतः कंसाच्या सेवकाशी.
5.160.64
तं च तूबरकं बालं बह्वाशिनमविद्यकम् ।
उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्भीमसेनकम् ॥ ५.१६०.६४ ॥
हे उलूका, त्या ठेंगण्या, बालकासारख्या, खूप खाणाऱ्या, अज्ञानी भीमसेनाला माझे शब्द वारंवार सांग.
5.160.65
विराटनगरे पार्थ यस्त्वं सूदो ह्यभूः पुरा ।
बल्लवो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुषम् ॥ ५.१६०.६५ ॥
हे पार्था, विराट नगरात तू पूर्वी सूपकार होतास आणि 'बल्लव' नावाने प्रसिद्ध होतास; तेच माझे पौरुष.
5.160.66
प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ॥ ५.१६०.६६ ॥
सभेच्या मध्ये तू पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा खोटी नाही; शक्य असल्यास दुःशासनाचे रक्त पिऊन दाखव.
5.160.67
यद्ब्रवीषि च कौन्तेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ।
निहनिष्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः ॥ ५.१६०.६७ ॥
हे कौन्तेया, तू म्हणतोस त्याप्रमाणे मी रणांगणात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना लवकरच ठार मारीन; त्याची वेळ आता आली आहे.
5.160.68
त्वं हि भोज्ये पुरस्कार्यो भक्ष्ये पेये च भारत ।
क्व युद्धं क्व च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव ॥ ५.१६०.६८ ॥
हे भारता, भोजनात, भक्ष्य आणि पेयांमध्ये तूच प्रथम सन्मानाचा अधिकारी आहेस. युद्ध कुठे आणि भोजन कुठे? युद्ध कर, पुरुष हो.
5.160.69
शयिष्यसे हतो भूमौ गदामालिङ्ग्य भारत ।
तद्वृथा च सभामध्ये वल्गितं ते वृकोदर ॥ ५.१६०.६९ ॥
हे भारता, गदेला कवटाळून तू जमिनीवर मारला जाऊन पडशील. हे वृकोदरा, सभेच्या मध्यभागी तुझी ती बढाई व्यर्थ ठरली.
5.160.70
उलूक नकुलं ब्रूहि वचनान्मम भारत ।
युध्द्यस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम् ॥ ५.१६०.७० ॥
हे उलूका, माझ्या शब्दांनी नकुलाला सांग. हे भारता, आज स्थिर होऊन युद्ध कर; आम्ही तुझे पौरुष पाहू.
5.160.71
युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं स्मरेदानीं यथातथम् ॥ ५.१६०.७१ ॥
हे भारता, युधिष्ठिराविषयीचा तुझा अनुराग, माझ्याविषयीचा द्वेष आणि कृष्णेचा (द्रौपदीचा) क्लेश — हे आता जसे होते तसे तू स्मरण कर.
5.160.72
ब्रूयास्त्वं सहदेवं च राजमध्ये वचो मम ।
युद्ध्येदानीं रणे यत्तः क्लेशान्स्मर च पाण्डव ॥ ५.१६०.७२ ॥
तू राजसभेत सहदेवाला माझे हे वचन सांग — हे पाण्डवा, आता उत्साहाने रणात युद्ध कर आणि (द्यूतसभेतील) क्लेश स्मरण कर.
5.160.73
विराटद्रुपदौ चोभौ ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
न दृष्टपूर्वा भर्तारो भृत्यैरपि महागुणैः ।
तथार्थपतिभिर्भृत्या यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥ ५.१६०.७३ ॥
विराट आणि द्रुपद या दोघांना माझ्या वचनाने तू सांग: पूर्वी न पाहिलेले स्वामीही महान गुणांच्या सेवकांसह आहेत; संपत्तीच्या स्वामींच्या सेवकांप्रमाणे, कारण प्रजा त्यांच्यापासूनच निर्माण झाली.
5.160.74
अश्लाघ्योऽयं नरपतिर्युवयोरिति चागतम् ॥ ५.१६०.७४ ॥
हा नरपती तुम्हा दोघांकडून प्रशंसनीय नाही, असेही सांगितले गेले आहे.
5.160.75
ते यूयं संहता भूत्वा तद्वधार्थं ममापि च ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च प्रयुद्ध्यध्वं मया सह ॥ ५.१६०.७५ ॥
तुम्ही सर्वजण एकत्र होऊन त्याच्या वधासाठी आणि माझ्याही वधासाठी, स्वतःसाठी आणि पांडवांसाठी माझ्यासोबत युद्ध करा.
5.160.76
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
एष ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च त्वयापि सः ॥ ५.१६०.७६ ॥
पांचाल्य धृष्टद्युम्नालाही माझ्या वचनाने तू सांग: तुझा समय आला आहे; ते तुलाही मिळवायचे आहे.
5.160.77
द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितमुत्तमम् ।
युद्ध्यस्व समुहृत्पापं कुरु कर्म सुदुष्करम् ॥ ५.१६०.७७ ॥
युद्धात द्रोणाजवळ जाऊन तुला परम हित कळेल. मित्रांसह युद्ध कर, हे पापी, अत्यंत कठीण कर्म कर.
5.160.78
शिखण्डिनमथो ब्रूहि उलूक वचनान्मम ।
स्त्रीति मत्वा महाबाहुर्न हनिष्यति कौरवः ॥ ५.१६०.७८ ॥
मग, हे उलूका, माझ्या वचनाने शिखंडीला सांग: 'त्याला स्त्री मानून महाबाहू कौरव त्याला मारणार नाही.'
5.160.79
गाङ्गेयो धन्विनां श्रेष्ठो युद्ध्येदानीं सुनिर्भयः ।
कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुषं तव ॥ ५.१६०.७९ ॥
धनुर्धारी वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या गाङ्गेयाने आता निर्भयपणे युद्ध करावे. रणात प्रयत्नपूर्वक आपले कर्म करा; आम्ही आपले पौरुष पाहू.
5.160.80
एवमुक्त्वा ततो राजा प्रहस्योलूकमब्रवीत् ।
धनञ्जयं पुनर्ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ५.१६०.८० ॥
असे बोलून राजा हसला आणि उलूकाला म्हणाला, "वासुदेव ऐकत असताना धनंजयाला पुन्हा सांग."
5.160.81
अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रसाधि पृतिवीमिमाम् ।
अथवा निर्जितोस्माभी रणे वीर शयिष्यसि ॥ ५.१६०.८१ ॥
आम्हांस पराभूत करून ही पृथ्वी राज्य कर; नाहीतर हे वीरा, रणात आमच्याकडून पराजित होऊन तू शयन करशील.
5.160.82
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ५.१६०.८२ ॥
हे पाण्डवा, राज्यातून निर्वासनाचा क्लेश, वनवासाचे कष्ट आणि कृष्णेचा (द्रौपदीचा) मोठा क्लेश स्मरून पुरुष हो.
5.160.83
यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम् ।
बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम् ॥ ५.१६०.८३ ॥
क्षत्रिय ज्यासाठी जन्म घेतो ते सर्व आता आले आहे: बल, वीर्य, शौर्य आणि अस्त्रांमधील परम कौशल्यही.
5.160.84
पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम् ।
परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च।
हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद्धंशितस्य च ॥ ५.१६०.८४ ॥
युद्धात आपले पौरुष दाखवून क्रोधाचे निराकरण करा. क्लेशाने पीडित, दीन, दीर्घकाळ वनवासात राहिलेल्या आणि ऐश्वर्यापासून वंचित झालेल्याचे हृदय कोणाचे फुटणार नाही?
5.160.85
कुले जातस्य शूरस्य परिवित्तेष्वगृध्यतः ।
आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत् ॥ ५.१६०.८५ ॥
उच्च कुलात जन्मलेला शूर, दुसऱ्याच्या संपत्तीवर लोभ न धरणारा, त्याचे राज्य हिसकावून घेतले असता कोणाचा क्रोध पेटणार नाही?
5.160.86
यत्तदुक्तं महद्वाक्यं कर्मणा तद्विभाव्यताम् ।
अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः ॥ ५.१६०.८६ ॥
जे महान शब्द बोलले गेले आहेत, ते कर्माने सिद्ध होवोत. कर्म न करता केवल बढाई मारणाऱ्याला सज्जन कुपुरुष मानतात.
5.160.87
अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर ।
द्वावर्थौ युद्धकामस्य तस्मात्तत्कुरु पौरुषम् ॥ ५.१६०.८७ ॥
शत्रूंच्या ताब्यात गेलेले स्थान व राज्य पुन्हा मिळव. युद्धाची इच्छा करणाऱ्याला दोनच हेतू असतात; म्हणून पौरुष कर.
5.160.88
पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् ।
शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तु पुरुषमानिना ॥ ५.१६०.८८ ॥
तू द्यूतात हरलास, आणि कृष्णेला सभेत आणले गेले. स्वतःला पुरुष मानणाऱ्या माणसाला अमर्ष आवरणे शक्य नाही.
5.160.89
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः ।
संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः ॥ ५.१६०.८९ ॥
बारा वर्षे तू अरण्यात आपल्या घरापासून निर्वासित होतास; आणि एक वर्ष विराटाची दास्यता स्वीकारून राहिलास.
5.160.90
राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ५.१६०.९० ॥
हे पांडवा, राज्यातून निर्वासनाचे क्लेश, वनवास आणि कृष्णेचा क्लेश आठवून पुरुष हो.
5.160.91
अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः ।
अमर्षं दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम् ॥ ५.१६०.९१ ॥
अप्रिय वचने वारंवार बोलणाऱ्यांपुढे तू संताप दाखव; संतापच खरे पौरुष आहे.
5.160.92
क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम् ।
इह ते दृश्यतां पार्थ युद्ध्यस्व पुरुषो भव ॥ ५.१६०.९२ ॥
हे पार्था, संताप, बल, वीर्य, ज्ञानयोग आणि अस्त्रलाघव हे सर्व येथे तुझ्यात दिसू दे; युद्ध कर, पुरुष हो.
5.160.93
लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् ।
पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः ॥ ५.१६०.९३ ॥
लोखंडी सैन्याचा मेळावा पूर्ण झाला; कुरुक्षेत्र चिखलविरहित आहे; तुझे घोडे पुष्ट आहेत, योद्धे पोसलेले आहेत; उद्या केशवासह युद्ध कर.
5.160.94
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे ।
आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ५.१६०.९४ ॥
युद्धात भीष्मांशी भेट न घेता तू बढाया का मारतोस? गंधमादन पर्वत चढू इच्छिणाऱ्या मूर्खासारखे.
5.160.95
एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव ।
सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम् ॥ ५.१६०.९५ ॥
हे कौंतेया, असे बढाया मारतोस; बढाई न मारता पुरुष हो. सूतपुत्राला, जो दुर्धर्ष आहे, आणि बलवानांत श्रेष्ठ असलेल्या शल्याला (जिंकायचे आहे).
5.160.96
द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि ।
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ॥ ५.१६०.९६ ॥
हे पार्था, युद्धात बलवानांत श्रेष्ठ, इंद्रासारख्या द्रोणाला न जिंकता तू येथे राज्याची इच्छा कशी करतोस?
5.160.97
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः ।
युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ॥ ५.१६०.९७ ॥
ब्राह्म धनुष्यात आणि दोन्ही वेदांत पारंगत असलेले आचार्य; युद्धात अग्रगण्य, अविचल, सैन्यांत संचार करणारे, अच्युत (द्रोण).
5.160.98
द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा ।
न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ॥ ५.१६०.९८ ॥
हे पार्था! महातेजस्वी द्रोणाला जिंकण्याची इच्छा व्यर्थ आहे; वाऱ्याने मेरु पर्वत उखडल्याचे आम्ही ऐकलेले नाही.
5.160.99
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् ।
युगं वा रिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ॥ ५.१६०.९९ ॥
वारा मेरुला वाहून नेईल, आकाश पृथ्वीवर कोसळेल, किंवा युग परतेल — जर तू मला सांगतोस तसे घडले तरच.
5.160.100
को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी पराप्येममरिमर्दनम् ।
पार्थो वा इतरो वापि कोन्यः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ॥ ५.१६०.१०० ॥
जगण्याची इच्छा असलेला कोण या शत्रुमर्दनाशी लढेल? पार्थ असो वा दुसरा कोणी, कोण सुरक्षितपणे घरी परतू शकेल?
5.160.101
कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा ।
रणे जीवन्प्रमुच्येत पदा भूमिपुमस्पृशन् ॥ ५.१६०.१०१ ॥
या दोघांनी लक्ष्य केलेला, किंवा त्या भयंकराने स्पर्श केलेला, युद्धात कोणी जिवंत कसा सुटेल — भूमीला पाय न लावताही?
5.160.102
किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां ।
न बुध्यसे राजचमूं समेताम्।
दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां ।
गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम् ॥ ५.१६०.१०२ ॥
विहिरीत राहणाऱ्या बेडकाप्रमाणे, एकत्र जमलेल्या या राजसेनेला तू ओळखत नाहीस का? ती दुर्धर्ष आहे, देवसेनेसारखी तेजस्वी आहे, आणि स्वर्ग देवांनी राखावा तशी ती राजांनी राखलेली आहे.
5.160.103
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै-
रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च ।
साल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यै-
र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ॥ ५.१६०.१०३ ॥
पूर्वेकडील लोक, पश्चिमेकडील लोक, दक्षिणेकडील लोक, उत्तरेकडील काम्बोज आणि शक, खश, साल्व, मत्स्य, कुरु-मध्यदेशातील लोक, म्लेच्छ, पुलिन्द, द्रविड, आंध्र आणि काञ्चीचे लोक.
5.160.104
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं ।
गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम्।
मां च स्थितं नानाबलस्य मध्ये ।
युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे ॥ ५.१६०.१०४ ॥
युद्धात वाढलेल्या अनेक लोकांच्या प्रवाहाप्रमाणे, गंगेच्या न ओलांडता येणाऱ्या वेगाप्रमाणे, अनेक सैन्यांच्या मध्ये उभ्या असलेल्या माझ्याशी हे मूर्खा, अल्पबुद्धी, तू का लढू इच्छितोस?
5.160.105
अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम् ।
जानीमो हि रणे पार्थ केतुं दिव्यं च भारत ॥ ५.१६०.१०५ ॥
हे पार्था, तुझ्याकडे दोन अक्षय भाते आणि अग्नीने दिलेला तुझा रथ आहे हे आम्हांला माहीत आहे; हे भारता, युद्धात तुझी दिव्य ध्वजाही आहे.
5.160.106
अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु ।
पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्याति कत्थनात् ॥ ५.१६०.१०६ ॥
बढाई न मारता युद्ध कर; अर्जुना, तू इतकी बढाई का मारतोस? याची सिद्धी क्रमाक्रमानेच होते; बढाई मारल्याने ती सिद्ध होत नाही.
5.160.107
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय ।
सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ॥ ५.१६०.१०७ ॥
हे धनंजया, या जगात बढाई मारल्यानेच कर्म सिद्ध होत असते, तर सर्वजण आपले ध्येय साधले असते; बढाई मारण्यात कोण दुर्गतीत पडेल?
5.160.108
जनामि ते वासुदेवं सहायं ।
जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् ।
जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा ।
जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ॥ ५.१६०.१०८ ॥
तुझा सहाय्यक वासुदेव मला ठाऊक आहे. तालवृक्षाएवढे उंच तुझे गाण्डीव धनुष्य मला ठाऊक आहे. तुझ्यासारखा योद्धा नाही हेही मला ठाऊक आहे. हे सर्व जाणूनही मी हे राज्य परत घेईन.
5.160.109
न तु पर्यायधर्मेम सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ।
मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे ॥ ५.१६०.१०९ ॥
परंतु मनुष्य केवळ क्रमिक कारणांच्या नियमाने सिद्धी मिळवत नाही. मनानेच तो अनुकूल गोष्टी वश करतो; विधातानेच त्या वश करतो.
5.160.110
त्रयोदशसमा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव ।
भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम् ॥ ५.१६०.११० ॥
तेरा वर्षे तू राज्य भोगलेस, तू विलाप करत असताना. पुन्हा तुला आणि तुझ्या बांधवांना मारून मीच राज्य करीन.
5.160.111
क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः ।
क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन ॥ ५.१६०.१११ ॥
तू दासपणाच्या पणावर हरलास तेव्हा तुझे गाण्डीव कुठे होते? हे फाल्गुना, तेव्हा भीमसेनाचे बळ कुठे होते?
5.160.112
सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डिवात् ।
न वै मोक्षस्तदा यो भूद्विना कृष्णमनिन्दितां ॥ ५.१६०.११२ ॥
गदेसह भीमसेनाने किंवा गाण्डीवासह फाल्गुनाने तेव्हा सुटका झाली नसती; निर्दोष कृष्णेशिवाय ती झाली नसती.
5.160.113
सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती ।
अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ॥ ५.१६०.११३ ॥
पृषताची कन्या (द्रौपदी) दास्यात पडलेल्या, अमानुषिक दासकर्मात स्थित असलेल्या तुम्हांला सोडवले.
5.160.114
अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथयमेव तत् ।
धृता हि वेमी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥ ५.१६०.११४ ॥
मी जे म्हणालो ते हेच — विराट नगरीत तेव्हा पार्थाने विणकामाची फिरकी धरली होती.
5.160.115
सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे ।
भीमसेनेन कौन्तेय यत्तु तन्मम पौरुषम् ॥ ५.१६०.११५ ॥
हे कौंतेया, विराटाच्या स्वयंपाकघरात स्वयंपाक्याच्या कामाने थकलेल्या ज्या — माझे पौरुष तेच, ते भीमसेनानेच केले.
5.160.116
एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः ।
वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि ॥ ५.१६०.११६ ॥
याप्रमाणेच क्षत्रिय नेहमी क्षत्रियावर दंड धरत आले आहेत; षंढाचा वेश घेऊन, वेणी घालून तू कन्येला नाचवलेस.
5.160.117
न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन ।
राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्व सहकेशवः ॥ ५.१६०.११७ ॥
वासुदेवाच्या भीतीने नव्हे, तुझ्याही भीतीने नव्हे, हे फाल्गुना — मी राज्य परत देईन; केशवासह युद्ध कर.
5.160.118
न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ५.१६०.११८ ॥
युद्धात शस्त्र धारण केलेल्या वीरासमोर माया, इंद्रजाल किंवा भयंकर कुहक टिकत नाहीत; ते केवळ प्रतिध्वनी-गर्जना वाहतात.
5.160.119
वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा ।
आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दश ॥ ५.१६०.११९ ॥
हजार वासुदेव असोत किंवा शंभर फाल्गुन — माझ्याजवळ येऊन, अचूक बाण असलेल्या मला सामोरे जाऊन ते दहा दिशांना पळून जातील.
5.160.120
संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् ।
तरस्व वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम् ॥ ५.१६०.१२० ॥
युद्धात जा, भीष्मांशी भिडा, किंवा डोक्याने पर्वत फोडा; किंवा दोन्ही बाहूंनी त्या खोल पुरुष-सागराला पार करा.
5.160.121
शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् ।
बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम् ॥ ५.१६०.१२१ ॥
शारद्वत हा महामासा, विविंशती हा महासर्प, विशाल सेना ही मोठी उसळी, आणि सौमदत्ती हा तिमिंगिल यांनी भरलेला.
5.160.122
भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरसदम् ।
कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबामुखम् ॥ ५.१६०.१२२ ॥
भीष्मांच्या वेगाने अनंत, द्रोणरूपी ग्राहामुळे दुर्गम, कर्ण-शल्यरूपी मासे व भोवऱ्यांचे, कांबोजरूपी बडबामुख अग्नीचे.
5.160.123
दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं ।
सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्।
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं ।
दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ॥ ५.१६०.१२३ ॥
दुःशासनरूपी प्रवाह, शल व शल्यरूपी मासे, सुषेण व चित्रायुधरूपी नाग व मकर, जयद्रथरूपी पर्वत, पुरुमित्ररूपी खोल घाट, दुर्मर्षणरूपी पाणी, शकुनिरूपी कडा.
5.160.124
शश्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं ।
यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः।
भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव-
स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ॥ ५.१६०.१२४ ॥
अक्षय, अतिशय फुगलेल्या शस्त्रप्रवाहात जेव्हा तू उतरशील, श्रमाने चेतना गमावून, सर्व बांधव मारले गेले असता, तेव्हा तुझे मन परितापाला प्राप्त होईल.
5.160.125
तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे-
र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्।
प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया ।
बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना ॥ ५.१६०.१२५ ॥
तेव्हा तुझे मन, अशुद्ध आचरणाचा मनुष्य स्वर्गातून परत फिरतो तसे, हे पार्था, पृथ्वीच्या शासनापासून परत फिरेल. तपस्या न करणारा जसा स्वर्ग इच्छितो, तसे अत्यंत दुर्लभ राज्य शांत करण्याची तू इच्छा केलीस.