महाभारत · अध्याय 5.161
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.161.1
सेनानिवेशं संप्राप्तः कैतव्यः पाण्डवस्य ह ।
समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरमभाषत ॥ ५.१६१.१ ॥
कैतव्य पांडवांच्या सेनानिवेशात पोहोचला आणि पांडवांसह मिळून युधिष्ठिराशी बोलला.
5.161.2
अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम ।
दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुमर्हसि ॥ ५.१६१.२ ॥
दूताचे बोलणे जाणणारा मी दुर्योधनाचा आदेश जसा आहे तसा सांगतो; ऐकून तुम्ही क्रोध करू नये.
5.161.3
उलूक न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः ।
यन्मत्तं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः ॥ ५.१६१.३ ॥
हे उलूका, तुला भय नाही; निश्चिंत होऊन सांग — धृतराष्ट्राचा पुत्र, लोभी आणि अदूरदर्शी, मदाने जे म्हणाला ते.
5.161.4
ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम् ।
सृञ्जयानां च मत्स्यानां कृष्णस्य च यशस्विनः ॥ ५.१६१.४ ॥
तेव्हा तेजस्वी पांडवांच्या, महात्मा पांडवांच्या, सृंजयांच्या, मत्स्यांच्या आणि यशस्वी कृष्णाच्या मध्यात.
5.161.5
द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ ।
भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह ॥ ५.१६१.५ ॥
द्रुपद, त्याचा पुत्र आणि विराट यांच्या समक्ष, सर्व राजांच्या मध्ये त्याने वचन उच्चारले.
5.161.6
इदं त्वामब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः ।
श्रृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ ५.१६१.६ ॥
महामनस्वी धृतराष्ट्रपुत्र राजाने तुम्हाला हे सांगितले आहे; कुरुवीर ऐकत असताना, हे युधिष्ठिरा, ते समजून घे.
5.161.7
पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् ।
शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना ॥ ५.१६१.७ ॥
तुम्ही द्यूतात पराभूत झालात आणि कृष्णेला सभेत आणले गेले. स्वतःला पुरुष मानणारा माणूस या अपमानाने संतप्त होऊ शकतो.
5.161.8
द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः ।
संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः ॥ ५.१६१.८ ॥
तुम्ही बारा वर्षे अरण्यात घरापासून निर्वासित होता; एक वर्ष विराटाची दास्यता पत्करून राहिलात.
5.161.9
अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव ॥ ५.१६१.९ ॥
हे पांडवा, राज्यहरण, वनवास आणि द्रौपदीचा क्लेश आठवून पुरुष हो, संताप धर.
5.161.10
अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते ॥ ५.१६१.१० ॥
हे पांडवा, असमर्थ असताना भीमसेनाने केलेली शपथ — शक्य असेल तर दुःशासनाचे रक्त प्यावे.
5.161.11
लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् ।
समः पन्था भृतास्तेश्वाः श्वो युध्यस्व सकेशवः ॥ ५.१६१.११ ॥
लोहाभिसार पूर्ण झाला; कुरुक्षेत्र चिखलविरहित आहे, वाट सपाट आहे, तुमचे घोडे तयार आहेत. उद्या केशवासह युद्ध करा.
5.161.12
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे ।
आरुरुक्षुर्यथा पङ्गुः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ५.१६१.१२ ॥
भीष्माशी युद्धात न भिडता तू का बढाई मारतोस? पांगळा जसा गंधमादन पर्वत चढू इच्छितो तसे.
5.161.13
एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव ।
सूतपुत्रं सुदुर्घर्षं शल्यं च बलिनां वरम् ॥ ५.१६१.१३ ॥
हे कौन्तेया, तू अशा प्रकारे बढाई मारतोस. बढाई न मारता पुरुष हो. अत्यंत दुर्धर्ष सूतपुत्राला आणि बलवानांत श्रेष्ठ शल्याला (सामोरा जा).
5.161.14
द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि ।
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि ॥ ५.१६१.१४ ॥
युद्धात इंद्रासमान, बलवानांत श्रेष्ठ द्रोणाला जिंकल्याशिवाय, हे पार्था, येथे राज्याची इच्छा कशी करतोस?
5.161.15
ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः ।
युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम् ॥ ५.१६१.१५ ॥
ब्राह्म धनुर्विद्येचे आचार्य, दोन्ही वेदांचे पारंगत, युद्धात धुरंधर, अविचल, सैन्यांमध्ये संचार करणारे, अच्युत (द्रोणांना जिंक).
5.161.16
द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा ।
न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम् ॥ ५.१६१.१६ ॥
हे पार्था, महातेजस्वी द्रोणांना जिंकण्याची इच्छा करतोस, ते व्यर्थ आहे. वाऱ्याने मेरू पर्वत उपटला हे आम्ही ऐकलेले नाही.
5.161.17
अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् ।
युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम् ॥ ५.१६१.१७ ॥
वारा मेरूला वाहून नेवो, आकाश पृथ्वीवर कोसळो, किंवा युगच उलटो; तू मला म्हणतोस तसे घडले तरच (मी मानेन).
5.161.18
को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी प्राप्येममरिमर्दनम् ।
गजो वाजी रथो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत् ॥ ५.१६१.१८ ॥
जीवनाची इच्छा असणारा कोण आहे जो या शत्रुमर्दनाला सामोरा जाऊन, हत्ती, घोडा किंवा रथ घेऊन, पुन्हा सुखरूप घरी परतू शकेल?
5.161.19
कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा ।
रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन् ॥ ५.१६१.१९ ॥
यांच्याकडून लक्ष्य केला गेलेला, किंवा भयंकरांशी भिडलेला, युद्धात जिवंत कसा सुटेल, पायांनी जमिनीला स्पर्श करत?
5.161.20
किं दुर्दुरः कूपशयो यथेमां ।
न बुध्यमे राजचमूं समेताम्।
दुराधरषां देवचमूप्रकाशां ।
गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम् ॥ ५.१६१.२० ॥
विहिरीत पडलेल्या बेडकाप्रमाणे, एकत्र जमलेल्या या राजसेनेला तू समजत नाहीस का? देवसेनेसारखी दुर्धर्ष, राजांनी रक्षलेली, देवांनी स्वर्ग रक्षावा तशी?
5.161.21
प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै-
रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च।
साल्वैः समत्स्यैः कुरुमुख्यदेश्यै-
र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः ॥ ५.१६१.२१ ॥
पूर्व, पश्चिम, दक्षिण व उत्तरेकडील लोकांसह, कांबोज व शकांसह, खशांसह, साल्वांसह, मत्स्यांसह, कुरुश्रेष्ठ व स्थानिकांसह, म्लेच्छांसह, पुलिंदांसह, द्रविड, आंध्र व काञ्चींसह.
5.161.22
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं ।
नाङ्गं यथा वेगमपारकणीयम्।
मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये ।
युयुत्समे मन्द किमल्पबुद्धे ॥ ५.१६१.२२ ॥
युद्धात फुगलेल्या अनेक लोकांच्या प्रवाहाला, ज्याचा वेग अपार आहे, तू थोडाही समजत नाहीस का? हत्तींच्या सैन्यामध्ये उभ्या असलेल्या मलाही? हे मूर्खा, अल्पबुद्धी, तू कोणाशी लढू इच्छितोस?
5.161.23
इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अभ्यवृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत ॥ ५.१६१.२३ ॥
धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराला असे सांगून, पुन्हा जिष्णू (अर्जुना)कडे वळून उलूकाने उत्तर दिले.
5.161.24
अकत्थमानो युध्यस्व कत्थेसेऽर्जुन किं बहु ।
पर्यायात्सिद्धिरेस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात् ॥ ५.१६१.२४ ॥
बढाई न मारता युद्ध कर. अर्जुना, इतकी फुशारकी कशासाठी मारतोस? याची सिद्धी क्रमानेच होते; बढाई मारल्याने ती सिद्ध होत नाही.
5.161.25
यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय ।
सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः ॥ ५.१६१.२५ ॥
धनंजया, जगात बढाई मारल्यानेच कर्म सिद्ध होत असते तर सर्व लोक सिद्धार्थ झाले असते; बढाई मारण्यात कोण दुर्गतीस जाईल?
5.161.26
जानामि ते वासुदेवं सहायं ।
जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम्।
जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा ।
जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि ॥ ५.१६१.२६ ॥
तुझा सहाय्यक वासुदेव आहे हे मला माहीत आहे. तुझे गाण्डीव तालवृक्षाएवढे मोठे आहे हे मला माहीत आहे. तुझ्यासारखा योद्धा नाही हे मला माहीत आहे. हे सर्व जाणूनही मी तुझे हे राज्य धारण करतो.
5.161.27
न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः ।
मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे ॥ ५.१६१.२७ ॥
पण मनुष्य क्रमाच्या धर्माने राज्य मिळवत नाही. मनाला अनुकूल गोष्टी विधाता आपल्या ताब्यात आणतो.
5.161.28
त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव ।
भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम् ॥ ५.१६१.२८ ॥
विलाप करणाऱ्या तुझ्याकडून तेरा वर्षे राज्य उपभोगले गेले. आता तुला आणि तुझ्या बांधवांना मारून मी पुन्हा राज्य करीन.
5.161.29
क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः ।
क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुना ॥ ५.१६१.२९ ॥
तू दासपणाने हरलास तेव्हा तुझे गाण्डीव कुठे होते? तेव्हा भीमसेनाचे बळ कुठे होते, हे फाल्गुना?
5.161.30
सगदाद्भीमसेनाद्वा पार्थाद्वापि सगाण्डिवात् ।
न वै मोक्षस्तदा वोभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम् ॥ ५.१६१.३० ॥
गदेसह भीमसेनापासून, पार्थापासून, किंवा गांडीवासह त्यापासूनही, निर्दोष कृष्णेशिवाय तेव्हा तुमची सुटका झाली नसती.
5.161.31
सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती ।
अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान् ॥ ५.१६१.३१ ॥
पृषताची कन्या (द्रौपदी) दास्यात पडलेल्या, अमानुष स्थितीत दासकर्मात उभ्या असलेल्या तुम्हांस सोडवले.
5.161.32
अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् ।
धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा ॥ ५.१६१.३२ ॥
मी जे 'षंड' (नपुंसक) म्हणालो, ते खरेच आहे. तेव्हा विराटनगरात पार्थाने वेणी धारण केली होती.
5.161.33
सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे ।
भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम् ॥ ५.१६१.३३ ॥
विराटाच्या स्वयंपाकघरात स्वयंपाकाच्या कामात थकलेल्या भीमसेनाने—हे कौन्तेया—ते माझे पौरुष होते.
5.161.34
एवमेतत्सदां दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः ।
वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि ॥ ५.१६१.३४ ॥
हा सज्जनांचा दंड आहे; क्षत्रियांनी क्षत्रियावर हा दंड लादला. वेणी बांधून षंडवेषात तू कन्येला नाचवलेस.
5.161.35
न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन ।
राज्यं प्रतिप्रदाकस्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः ॥ ५.१६१.३५ ॥
वासुदेवाच्या भयाने नव्हे, हे फाल्गुना, तुझ्याही भयाने नव्हे—मी राज्य परत करणार नाही. केशवासह युद्ध कर.
5.161.36
न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः ॥ ५.१६१.३६ ॥
शस्त्र हाती घेऊन युद्धात उभ्या असलेल्या माझ्यापुढे माया, इंद्रजाल किंवा भयंकर कपट काही उपयोगी पडणार नाही; ती केवळ प्रत्युत्तराच्या गर्जना आणतील.
5.161.37
वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा ।
आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दशः ॥ ५.१६१.३७ ॥
हजार वासुदेव किंवा शेकडो फाल्गुन आले तरी, अचूक बाण असलेल्या माझ्यासमोर येऊन ते दहा दिशांना पळून जातील.
5.161.38
संयुगं गच्छ भूष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् ।
तरेमं वा महागाधं सौमदत्तितिमिङ्गिलम् ॥ ५.१६१.३८ ॥
युद्धात भीष्माकडे जा; किंवा डोक्याने पर्वत फोड; किंवा सौमदत्ती तिमिंगिल असलेला हा खोल समुद्र ओलांड.
5.161.39
शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् ।
बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तिकतिमिङ्गितम् ॥ ५.१६१.३९ ॥
शारद्वत (कृप) महामत्स्य; विविंशती महासर्प; बृहद्बल महालाट; सौमदत्ती त्याच्या हालचालींचा तिमिंगिल.
5.161.40
भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम् ।
कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबासुखम् ॥ ५.१६१.४० ॥
भीष्म म्हणजे अमर्याद वेग; द्रोण म्हणजे दुर्गम मगर; कर्ण आणि शल्य मासे व भोवरे; कांबोज बडबाग्नीसारखे सुख.
5.161.41
दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं ।
सुषेणचित्रायुधनागनक्रम्।
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं ।
दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम् ॥ ५.१६१.४१ ॥
दुःशासन म्हणजे पूर; शल व शल्य मासे; सुषेण आणि चित्रायुध साप व मगर; जयद्रथ पर्वत; पुरुमित्र खोल घाट; दुर्मर्षण पाणी; शकुनी खोल दरी.
5.161.42
शस्त्रौघमक्षय्यमतिप्रवृद्धं ।
यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः।
भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव-
स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति ॥ ५.१६१.४२ ॥
शस्त्रांच्या अक्षय, अतिशय फुगलेल्या प्रवाहात तू उतरशील, श्रमाने तुझे चित्त नष्ट होईल आणि तुझे सर्व बांधव मारले जातील, तेव्हा तुझ्या मनाला परिताप होईल.
5.161.43
तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे-
र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात्।
प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया ।
बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना ॥ ५.१६१.४३ ॥
तेव्हा तुझे मन, जणू अशुद्ध मनुष्य स्वर्गातून परत फिरवला जातो तसे, पार्थाकडून पृथ्वीच्या शासनापासून परत फिरवले जाईल. तपश्चर्या न करणारा जसा स्वर्गाची इच्छा करतो, तसेच तू अतिदुर्लभ राज्य शांत करून इच्छिले होतेस.