महाभारत · अध्याय 5.178
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.178.1
एवमुक्तस्तदा रामो जहि भीष्ममिति प्रभो ।
उवाच रुदतीं कन्यां चोदयन्तीं पुनः पुनः ॥ ५.१७८.१ ॥
असे सांगितल्यावर राम म्हणाला, 'भीष्माला मार' असे म्हणून रडणाऱ्या, वारंवार प्रेरणा देणाऱ्या कन्येला तो बोलला.
5.178.2
काश्ये न कामं गृह्णामि शस्त्रं वै वरवर्णिनि ।
ऋते ब्रह्मविदां हेतोः किमन्यत्करवाणि ते ॥ ५.१७८.२ ॥
हे काशीकन्ये, हे सुंदर वर्णाच्या, ब्रह्मज्ञान्यांच्या हितासाठीशिवाय मी इच्छेने शस्त्र घेत नाही. तुझ्यासाठी आणखी काय करू?
5.178.3
वाचा भीष्मश्च साल्वश्च मम राज्ञि वशानुगौ ।
भविष्यतोऽनवद्याङ्गि तत्करिष्यामि मा शुचः ॥ ५.१७८.३ ॥
शब्दाने भीष्म आणि शाल्व माझ्या वशात वागणारे होतील. हे राणी, हे निर्दोष अवयवांच्या, मी ते करीन; शोक करू नकोस.
5.178.4
न तु शस्त्रं ग्रहीष्यामि कथंचिदपि भामिनि ।
ऋते नियोगाद्विप्राणामेष मे समयः कृतः ॥ ५.१७८.४ ॥
परंतु हे सुंदरी, कोणत्याही प्रकारे मी शस्त्र घेणार नाही; ब्राह्मणांच्या आज्ञेशिवाय. हीच माझी प्रतिज्ञा आहे.
5.178.5
मम दुःखं भगवता व्यपनेयं यतस्ततः ।
तच्च भीष्मप्रसूतं मे तं जहीश्वर मा चिरम् ॥ ५.१७८.५ ॥
हे भगवन्, माझे दुःख जिथून असेल तिथून दूर केले पाहिजे. भीष्मापासून जन्मलेले ते दुःख, हे ईश्वरा, मार; विलंब करू नकोस.
5.178.6
काशिकन्ये पुनर्ब्रूहि भीष्मस्ते चरणावुभौ ।
शिरसा वन्दनार्होऽपि ग्रहीष्यति गिरा मम ॥ ५.१७८.६ ॥
हे काशीकन्ये, पुन्हा सांग: भीष्माने तुझ्या दोन्ही चरणांवर मस्तक ठेवून नमस्कार करावा; तो नमस्कारास पात्र असला तरी माझ्या शब्दाने तो ते स्वीकारेल.
5.178.7
जहि भीष्मं रणे राम मम चेदिच्छसि प्रियम् ।
प्रतिश्रुतं च यदपि तत्सत्यं कर्तुमर्हसि ॥ ५.१७८.७ ॥
हे राम, माझे प्रिय तुला इच्छा असल्यास रणात भीष्माला ठार कर. तू दिलेले वचनही खरे करणे तुला योग्य आहे.
5.178.8
तयोः संवदतोरेवं राजन्रामाम्बयोस्तदा ।
अकृतव्रणो जामदग्न्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.१७८.८ ॥
हे राजा, राम आणि अंबा असे बोलत असताना, अकृतव्रण जामदग्न्य रामाला हे वचन म्हणाला.
5.178.9
शरणागतां महाबाहो कन्यां न त्यक्तुमर्हसि ।
यदि भीष्मो रणे राम समाहूतस्त्वया मृधे ॥ ५.१७८.९ ॥
हे महाबाहो, शरण आलेल्या या कन्येचा त्याग करणे तुला योग्य नाही. हे राम, जर तू रणात भीष्माला आव्हान दिले असेल.
5.178.10
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूयात्कुर्याद्वा वचनं तव ।
कृतमस्या भवेत्कार्यं कन्याया भृगुनन्दन ॥ ५.१७८.१० ॥
मी पराजित झालो असे तो म्हणेल, किंवा तुझे वचन पूर्ण करेल, तर या कन्येचे कार्य सिद्ध होईल. हे भृगुनंदन.
5.178.11
वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभो ।
इयं चापि प्रतिज्ञा ते तदा राम महामुने ॥ ५.१७८.११ ॥
हे वीरा, हे विभो, तुझे वचन सत्य होऊन पूर्ण होईल. हे राम, हे महामुने, तेव्हा तुझी ही प्रतिज्ञाही पूर्ण होईल.
5.178.12
जित्वा वै क्षत्रियान्सर्वान्ब्रह्मणेषु प्रतिश्रुता ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव रणे यदि ॥ ५.१७८.१२ ॥
सर्व क्षत्रियांना जिंकून तू ब्राह्मणांना वचन दिले होतेस. रणात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र (कोणीही असो).
5.178.13
ब्रह्मद्विङ्भविता तं वै हनिष्यामीति भार्गव ।
शरणार्थे प्रपन्नानां भीतानां शरणार्थिनाम् ॥ ५.१७८.१३ ॥
ब्राह्मणद्वेषी असेल त्याला मी नक्कीच ठार मारीन, हे भार्गवा. शरणागत झालेल्या, भयभीत आणि आश्रय शोधणाऱ्यांसाठी.
5.178.14
न शक्ष्यामि परित्यागं कर्तुं जीवन्कथंचन ।
यश्च कृत्स्नं रणे क्षत्रं विजेष्यति समागतम् ॥ ५.१७८.१४ ॥
जिवंत असेपर्यंत मी कोणत्याही प्रकारे त्यांचा त्याग करू शकणार नाही. आणि जो युद्धात एकत्र आलेल्या सर्व क्षत्रियांना जिंकेल.
5.178.15
दीप्तात्मानमहं तं च हनिष्यामीति भार्गव ।
स एवं विजयी राम भीष्मः कुरुकुलोद्वहः ।
तेन युध्यस्व सङ्ग्रमे समेत्य भृगुनन्दन ॥ ५.१७८.१५ ॥
तेजस्वी आत्म्याच्या त्याला मी नक्कीच ठार मारीन, हे भार्गवा. असा विजयी आहे भीष्म, कुरुकुलाचा भार वाहणारा, हे राम. त्याच्याशी युद्धात समोरासमोर येऊन लढ, हे भृगुनंदना.
5.178.16
स्मराम्यहं पूर्वकृतां प्रतिज्ञामृषिसत्तम ।
तथैव त्त करिष्यामि यथा साम्नैव लप्स्यते ॥ ५.१७८.१६ ॥
हे ऋषिश्रेष्ठा, मी पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा मला आठवते. केवळ सामनीतीनेच ती प्राप्त होईल अशाप्रकारे मी तसेच करीन.
5.178.17
कार्यमेतन्महद्ब्रह्मन्काशिकान्यामनोगतम् ।
गमिष्यामि स्वयं कन्यामादाय यत्र सः ॥ ५.१७८.१७ ॥
हे ब्रह्मा, हे मोठे कार्य आहे; काशीच्या कन्यांबाबत माझ्या मनात हे आहे. कन्येला घेऊन, तो जिथे आहे तिथे मी स्वतः जाईन.
5.178.18
यदि भीष्मो रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः ।
हनिष्याम्येनमुद्रिक्तमिति मे निश्चिता मतिः ॥ ५.१७८.१८ ॥
जर युद्धात स्वतःची प्रशंसा करणारा भीष्म माझे शब्द पाळणार नाही, तर या गर्विष्ठाला मी ठार मारीन हा माझा निश्चय आहे.
5.178.19
न हि बाणा मयोत्सृष्टाः सज्जन्तीह शरीरिणाम् ।
कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा क्षत्रियसंगरे ॥ ५.१७८.१९ ॥
माझे सोडलेले बाण येथे देहधारींच्या शरीरात अडकत नाहीत; हे पूर्वी क्षत्रियांच्या युद्धात तुला ठाऊक आहे.
5.178.20
एवमुक्त्वा ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः ।
प्रयाणाय मतिं कृत्वा समुत्तस्थौ महातपाः ॥ ५.१७८.२० ॥
असे बोलून, त्या ब्रह्मवादी तपस्व्यांसह प्रयाणाचा निश्चय करून महातपस्वी राम उभे राहिले.
5.178.21
ततस्ते तामुषित्वा तु रजनीं तत्र तापसाः ।
हुताग्नयो जप्तजप्याः प्रतस्थुर्मञ्जिघांसया ॥ ५.१७८.२१ ॥
नंतर ते तापसी तेथे रात्र काढून, अग्नीत होम करून, जप करून प्रस्थानास निघाले.
5.178.22
अभ्यगच्छत्ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः ।
कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत ॥ ५.१७८.२२ ॥
नंतर राम त्या ब्रह्मवाद्यांसह, कन्येसह, हे महाराज भरतवंशजा, कुरुक्षेत्रात आला.
5.178.23
न्यविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम् ।
तापसास्ते महात्मानो भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः ॥ ५.१७८.२३ ॥
नंतर भृगुश्रेष्ठांना पुढे ठेवून ते सर्व महात्मे तापसी सरस्वतीचा आश्रय करून तेथे स्थायिक झाले.
5.178.24
ततस्तृतीये दिवसे समे देशे व्यवस्थितः ।
प्रेषयामास मे राजन्प्राप्तोऽस्मीति महाव्रतः ॥ ५.१७८.२४ ॥
नंतर तिसऱ्या दिवशी, सपाट जागी थांबून त्या महाव्रतीने मला निरोप पाठवला — हे राजा, मी पोहोचलो आहे.
5.178.25
तमागतमहं श्रुत्वा विषयान्तं महाबलम् ।
अभ्यगच्छं जवेनाशु प्रीत्या तेजोनिधिं प्रभुम् ॥ ५.१७८.२५ ॥
सीमेवर आलेल्या त्या महाबलवानाचे वृत्त ऐकून मी आनंदाने वेगाने त्या तेजोनिधी प्रभूकडे गेलो.
5.178.26
गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवारितः ।
ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च तथैव च पुरोहितैः ॥ ५.१७८.२६ ॥
हे राजेंद्रा, गाईला पुढे करून, ब्राह्मणांनी, देवतुल्य ऋत्विजांनी आणि त्याचप्रमाणे पुरोहितांनी वेढलेला (मी गेलो).
5.178.27
स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
प्रतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.१७८.२७ ॥
मला येताना पाहून त्या प्रतापी जामदग्न्याने ती पूजा स्वीकारली आणि हे वचन म्हटले.
5.178.28
भीष्म कां बुद्धिमास्थाय काशिराजसुता तदा ।
अकामेन त्वया नीता पुनश्चैव विसर्जिता ॥ ५.१७८.२८ ॥
हे भीष्मा, कोणती बुद्धी धारण करून तू तेव्हा काशिराजाच्या कन्येला तिच्या इच्छेविरुद्ध नेले आणि पुन्हा सोडून दिलेस?
5.178.29
विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मादास्ते यशस्विनी ।
परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहार्हति ॥ ५.१७८.२९ ॥
तू हिला धर्मापासून भ्रष्ट केलेस; ही यशस्विनी अजूनही (अविवाहित) आहे. तू हिला बलात्काराने स्पर्श केलास; आता हिच्याकडे कोण जाण्यास योग्य आहे?
5.178.30
प्रत्याख्याता हि साल्वेन त्वया नीतेति भारत ।
तस्मादिमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत ॥ ५.१७८.३० ॥
शाल्वाने हिला नाकारले आहे आणि तू हिला नेले आहेस, हे भारता. म्हणून माझ्या आज्ञेने हिचा स्वीकार कर, हे भारता.
5.178.31
स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम् ।
न युक्तस्त्ववमानोऽयं राज्ञां कर्तुं त्वयाऽनघ ॥ ५.१७८.३१ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, या राजकन्येला आपला स्वधर्म प्राप्त होऊ दे. हे निष्पापा, राजांचा असा अपमान करणे तुला उचित नाही.
5.178.32
ततस्तं वै विमनसमुदीक्ष्याहमथाब्रुवम् ।
नाहमेनां पुनर्दद्यां ब्रह्मन्भ्रात्रे कथञ्चन ॥ ५.१७८.३२ ॥
तेव्हा त्याला खिन्न पाहून मी म्हणालो, 'हे ब्राह्मणा, हिला मी माझ्या भावाला कोणत्याही प्रकारे पुन्हा देणार नाही.'
5.178.33
साल्वस्याहमिति प्राह पुरा मामेव भार्गव ।
मया चैवाभ्यनुज्ञाता गतेयं नगरं प्रति ॥ ५.१७८.३३ ॥
'मी शाल्वाची आहे' असे तिने पूर्वी मला सांगितले होते, हे भार्गवा. माझ्या अनुज्ञेने ती नगराकडे गेली होती.
5.178.34
न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थलोभान्न काम्यया ।
क्षात्रं धर्ममहं जह्यमिति मे व्रतमाहितम् ॥ ५.१७८.३४ ॥
भयाने नाही, दयेने नाही, धनलोभाने नाही, कामनेने नाही — 'क्षात्रधर्माचा मी त्याग करणार नाही', हे माझे दृढ व्रत आहे.
5.178.35
अथ मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
न करिष्यसि चेदेतद्वाक्यं मे नरपुङ्गव ॥ ५.१७८.३५ ॥
तेव्हा क्रोधाने व्याकुल नेत्रांचा राम मला म्हणाला: 'हे नरपुंगवा, जर तू माझे हे वचन करणार नाहीस तर—'
5.178.36
हनिष्यामि सहामात्यं त्वामद्येति पुनः पुनः ।
संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ५.१७८.३६ ॥
'आजच तुला मंत्र्यांसह मारीन' असे राम आवेशाने वारंवार म्हणाला; क्रोधाने त्याचे नेत्र व्याकुल झाले होते.
5.178.37
तमहं गीर्भिरिष्टाभि पुनः पुनररिन्दम ।
अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः ॥ ५.१७८.३७ ॥
हे शत्रुदमना, प्रिय शब्दांनी मी वारंवार भृगुवंशातील त्या व्याघ्राला विनंती केली; पण तो शांत झाला नाही.
5.178.38
प्रणम्य तमहं मूर्ध्ना भूयो ब्राह्मणसत्तमम् ।
अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं युद्धं मयेच्छसि ॥ ५.१७८.३८ ॥
त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाला मस्तक नमवून वंदन करून मी पुन्हा विचारले, "तुम्हाला माझ्याशी युद्ध का हवे आहे, त्याचे कारण काय?"
5.178.39
इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम् ।
उपदिष्टं महाबाहो शिष्योऽस्मि तव भार्गव ॥ ५.१७८.३९ ॥
हे महाबाहो भार्गवा, बालक अशा मला तुम्हीच चतुर्विध इष्वस्त्र विद्या शिकवलीत; मी तुमचा शिष्य आहे.
5.178.40
ततो मामब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
जानीषे मां गुरुं भीष्म गृह्णासीमां न चैव ह ॥ ५.१७८.४० ॥
तेव्हा क्रोधाने लालबुंद डोळ्यांचा राम मला म्हणाला, "भीष्मा, तू मला आपला गुरु जाणतोस; तरीही तू या स्त्रीला स्वीकारतोस — ते कधीही होणार नाही."
5.178.41
सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महामते ।
न हि मे विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन ॥ ५.१७८.४१ ॥
हे कौरवा, हे महामते, माझ्या प्रियासाठी काशीराजाची ही कन्या स्वीकार; अन्यथा मला शांती मिळणार नाही, हे कुरुनंदना.
5.178.42
गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलमात्मनः ।
त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाधिगच्छति ॥ ५.१७८.४२ ॥
हे महाबाहो, हिचा स्वीकार कर आणि आपल्या कुलाचे रक्षण कर; तुझ्याकडून त्यागली गेल्याने ही दुसरा पती मिळवू शकत नाही.
5.178.43
तथा ब्रुवन्तं तमहं रामं परपुरंयम् ।
नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते ॥ ५.१७८.४३ ॥
असे बोलणाऱ्या, शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या त्या रामाला मी म्हणालो: हे ब्रह्मर्षी, हे पुन्हा असे होणार नाही; तुम्हाला इतका श्रम कशासाठी?
5.178.44
गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् ।
प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा तु पुरा मया ॥ ५.१७८.४४ ॥
तुमचे प्राचीन गुरुत्व लक्षात घेऊन, हे जमदग्निपुत्रा, हे भगवन्, मी तुम्हाला प्रसन्न करतो; ही स्त्री मी पूर्वीच सोडली होती.
5.178.45
को जातु परभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् ।
वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषो महात्ययः ॥ ५.१७८.४५ ॥
स्त्रियांमधील दोष हे मोठे संकट आहे हे जाणूनही, परपुरुषाकडे आसक्त, सापासारखी उभी असलेली ती स्त्री कोण कधी घरात ठेवील?
5.178.46
न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाव्रत ।
प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु मा चिरम् ॥ ५.१७८.४६ ॥
हे महाव्रता, इंद्राच्या भयानेही मी धर्म सोडणार नाही; माझ्यावर प्रसन्न हो, किंवा तुझे जे कार्य असेल ते कर, विलंब करू नकोस.
5.178.47
अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो ।
मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना ॥ ५.१७८.४७ ॥
हे विशुद्धात्म्या, हे विभो, पुराणात हेही ऐकले जाते — हे महाबुद्धे, महात्मा मरुत्ताने हा श्लोक गायिला.
5.178.48
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ ५.१७८.४८ ॥
गुरू जरी असला तरी गर्विष्ठ होऊन, कार्य-अकार्य न जाणता कुमार्गाला लागला असेल तर त्याचा त्याग करणे विहित आहे.
5.178.49
स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् ।
गुरुवृत्तिं न जानीषे तस्माद्योत्स्यामि वै त्वया ॥ ५.१७८.४९ ॥
तू गुरु आहेस म्हणून प्रेमाने मी तुझा खूप सन्मान केला; पण गुरूचे वर्तन तुला कळत नाही. म्हणून मी तुझ्याशी नक्की युद्ध करीन.
5.178.50
गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः ।
विशेषतस्तपोवृद्धमेवं क्षान्तं मया तव ॥ ५.१७८.५० ॥
युद्धात मी गुरूला मारणार नाही; ब्राह्मणाला, विशेषतः तपाने वृद्ध ब्राह्मणाला तर नाहीच. अशा प्रकारे मी तुला क्षमा केली आहे.
5.178.51
उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत् ।
यो हन्यात्समरे क्रुद्धं युध्यन्तमपलायिनम् ॥ ५.१७८.५१ ॥
क्षत्रियबंधूप्रमाणे बाण उगारलेल्या ब्राह्मणाला पाहून, युद्धात क्रोधाने लढणाऱ्या आणि न पळणाऱ्या त्याला जो मारतो—
5.178.52
ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः ।
क्षत्रियाणां स्थितो धर्म क्षत्रियोऽस्मि तपोधन ॥ ५.१७८.५२ ॥
'त्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागणार नाही' — धर्मासंबंधीचा हाच निश्चय आहे. क्षत्रियांचा धर्म हाच स्थिर आहे; हे तपोधना, मी क्षत्रिय आहे.
5.178.53
यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् ।
नाधर्मं समवाप्नोति न चाश्रेयश्च विन्दति ॥ ५.१७८.५३ ॥
जो जसा जेथे वर्ततो, तिथेच प्रवृत्त राहून तो अधर्म पावत नाही; अशुभही मिळवत नाही.
5.178.54
अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् ।
अर्थसंशयमापन्नः श्रोयान्निःसंशयो नरः ॥ ५.१७८.५४ ॥
अर्थात किंवा धर्मात समर्थ, देशकाल जाणणारा मनुष्य अर्थसंशयात पडला तरी तो संशयरहित मनुष्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
5.178.55
यस्मात्संशयितेऽप्यर्थेऽयथान्यायं प्रवर्तसे ।
तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे ॥ ५.१७८.५५ ॥
संशयास्पद विषयातही तू न्यायाविरुद्ध वागतोस; म्हणून हे रामा, महायुद्धात तुझ्याशी मी लढेन.
5.178.56
पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम् ।
एवं गतेऽपि तु मया यच्छक्यं भृगुनन्दन ॥ ५.१७८.५६ ॥
माझे बाहुबल आणि अतिमानुष पराक्रम पाहा; हे भृगुनंदना, अशा स्थितीतही माझ्याकडून जे शक्य असेल ते मी करीन.
5.178.57
तत्करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्ये विप्र त्वया सह ।
द्वन्द्वे राम यथेष्टं मे सञ्जीभव महाद्युते ॥ ५.१७८.५७ ॥
म्हणून कुरुक्षेत्रात तुझ्याशी मी लढेन, हे ब्राह्मणा. हे राम, माझ्या इच्छेनुसार द्वंद्व युद्धासाठी सज्ज हो, हे महातेजस्वी.
5.178.58
तत्र त्वं निहतो राम मया शरशतार्दितः ।
प्राप्स्यसे निर्जिताँल्लोकाञ्शस्त्रपूतो महारणे ॥ ५.१७८.५८ ॥
तेथे, हे रामा, माझ्या शेकडो बाणांनी पीडित होऊन तू मारला जाशील; महायुद्धात शस्त्रांनी पवित्र होऊन जिंकलेले लोक तू मिळवशील.
5.178.59
स गच्छ विनिवर्तस्व कुरुक्षोत्रं रणप्रिय ।
तत्रैष्यामि महाबाहो युद्धाय त्वांतपोधन ॥ ५.१७८.५९ ॥
तर जा, कुरुक्षेत्राकडे परत फिर, हे युद्धप्रिया. तेथे मी येईन, हे महाबाहो, युद्धासाठी तुझ्याकडे, हे तपोधना.
5.178.60
अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितुः ।
तत्राहमपि हत्वा त्वां शौचं कर्तास्मि भार्गव ॥ ५.१७८.६० ॥
पूर्वी तू जेथे वडिलांसाठी शौचकर्म केलेस, तेथेच, हे भार्गवा, तुला मारून मीही शौचकर्म करीन.
5.178.61
तत्र राम समागच्छ त्वरितं युद्धदुर्मद ।
व्यपनेष्यामि ते दर्पं पौराणं ब्राह्मणब्रुव ॥ ५.१७८.६१ ॥
हे राम, युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या तुला तिथे त्वरित ये. ब्राह्मण म्हणवणारा तुझा जुना अभिमान मी नक्कीच दूर करीन.
5.178.62
यच्चापि कत्थसे राम बहुशः परिवत्सरे ।
निर्जिताः क्षत्रिया लोके मयैकेनेति तच्छ्रुणु ॥ ५.१७८.६२ ॥
हे राम, तू दरवर्षी अनेकदा बढाई मारतोस की जगात मी एकट्यानेच क्षत्रियांना जिंकले. ते ऐक.
5.178.63
न तदा जातवान्भीष्मः क्षत्रियो वापि मद्विधः ।
पञ्चाञ्चातानि तेजांसि तृणेषु ज्वलितं त्वया ॥ ५.१७८.६३ ॥
त्या वेळी भीष्म किंवा माझ्यासारखा कोणी क्षत्रिय जन्मलेला नव्हता. तू गवतात पाच तेजे पेटवलीस.
5.178.64
यस्ते युद्धमयं दर्पं कामं च व्यपनाशयेत् ।
सोऽहं जातो महाबाहो भीष्मः परपुरंजयः।
व्यपनेष्यामि ते दर्पं युद्धे राम न संशयः ॥ ५.१७८.६४ ॥
तुझा युद्धजन्य दर्प आणि कामना नष्ट करणारा, महाबाहू, शत्रुनगरे जिंकणारा भीष्म म्हणून मी जन्मलो आहे. हे राम, युद्धात तुझा दर्प मी नक्कीच दूर करीन, यात शंका नाही.
5.178.65
ततो मामब्रवीद्रामः प्रहसन्निव भारत ।
दिष्ट्या भीष्म मया सार्धं योद्धुमिच्छसि संगरे ॥ ५.१७८.६५ ॥
तेव्हा राम जणू हसत मला म्हणाला: हे भारत, भीष्मा, सुदैवाने तू माझ्याशी युद्ध करू इच्छितोस.
5.178.66
अयं गच्छामि कौरव्य कुरुक्षेत्रं त्वया सह ।
भाषितं ते करिष्यामि तत्रागच्छ परंतप ॥ ५.१७८.६६ ॥
हे कौरव्या, मी तुझ्यासोबत कुरुक्षेत्राकडे जातो. तू सांगितल्याप्रमाणे मी करीन. हे परंतपा, तिथे ये.
5.178.67
तत्र त्वां निहतं माता मया शरशताचितम् ।
जाह्नवी पश्यतां भीष्म गृध्रकङ्कबलाशनम् ॥ ५.१७८.६७ ॥
तेथे शेकडो बाणांनी आच्छादलेल्या, माझ्याकडून मारल्या गेलेल्या तुला, हे भीष्म, जाह्नवी माता पाहील; तू गिधाडे आणि कंक पक्ष्यांचे भक्ष्य होशील.
5.178.68
कृपणं त्वामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणसेविता ।
मया विनिहतं देवी रोदतामद्य पार्थिव ॥ ५.१७८.६८ ॥
हे राजा, दीन अवस्थेतील तुला पाहून, सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली ती देवी, माझ्याकडून मारल्या गेलेल्या तुला पाहून आज रडेल.
5.178.69
अतदर्हा महाभागा भगीरथसुताऽनघा ।
या त्वामजीजनन्मन्दं युद्धकामुकमातुरम् ॥ ५.१७८.६९ ॥
ती महाभागा, निष्पाप भगीरथाची कन्या, जिने युद्धकामनेने व्याकुळ अशा मूर्ख तुला जन्म दिला, ती त्यास पात्र नाही.
5.178.70
एहि गच्छ मया भीष्म युद्धकामुक दुर्मद ।
गृहाण सर्वं कौरव्य रथादि भरतर्षभ ॥ ५.१७८.७० ॥
ये, माझ्यासह चल, हे भीष्म, युद्धलोभी दुर्मदा! हे कौरव, हे भरतश्रेष्ठा, रथ इत्यादी सर्व घे.
5.178.71
इति ब्रुवाणं तमहं रामं परपुरंजयमक् ।
प्रणम्यक शिरसा राममेवमस्त्वित्यथाब्रवम् ॥ ५.१७८.७१ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या रामाला मी मस्तक नमवून प्रणाम केला आणि म्हणालो, 'असेच होवो'.
5.178.72
एवमुक्त्वा ययौ रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया ।
प्रविश्य नगरं चाहं सत्यवत्यै न्यवेदयम् ॥ ५.१७८.७२ ॥
असे सांगून राम युद्धाच्या इच्छेने कुरुक्षेत्राकडे गेला. मी नगरात प्रवेश करून सत्यवतीला ते निवेदन केले.
5.178.73
ततः कृतस्वस्त्ययनो मात्रा च प्रतिनन्दितः ।
द्विजातीन्वाच्य पुण्याहं स्वस्ति चैव महाद्युते ॥ ५.१७८.७३ ॥
नंतर स्वस्त्ययन करवून, मातेने अभिनंदित होऊन, ब्राह्मणांकडून पुण्याह व स्वस्ति वाचवून, हे महातेजस्वी,
5.178.74
रथमास्थाय रुचिरं राजतं पाण्डुरैर्हयैः ।
सूपस्करं स्वधिष्ठानं वैयाघ्रपरिवारणम् ॥ ५.१७८.७४ ॥
पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेल्या, चांदीसारख्या सुंदर रथावर आरूढ होऊन, सुसज्ज, स्वतःच्या आसनासह, वाघाच्या कातड्याने झाकलेल्या,
5.178.75
उपपन्नं महाशस्त्रैः सर्वोपकरणान्वितम् ।
तत्कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा रणे ॥ ५.१७८.७५ ॥
महान शस्त्रांनी युक्त, सर्व साधनांनी सज्ज, त्या कुलीन वीराने, अश्वशास्त्र जाणणाऱ्या, रणात,
5.178.76
यत्तं सूतेन शिष्टेन बहुशो दृष्टकर्मणा ।
दंशितः पाण्डुरेणाहं कवचेन वपुष्मता ॥ ५.१७८.७६ ॥
अनेकदा परखलेल्या कर्मांच्या, सुशिक्षित सारथ्याने सिद्ध केलेल्या, पांढऱ्या, तेजस्वी कवचाने मी सज्ज झालो,
5.178.77
पाण्डुरं कार्मुकं गृह्य प्रायां भरतसत्तम ।
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ॥ ५.१७८.७७ ॥
पांढरे धनुष्य घेऊन मी निघालो, हे भरतश्रेष्ठा, माझ्या मस्तकावर पांढरे छत्र धरले जात होते,
5.178.78
पाण्डुरैश्चापि व्यजनैर्वीज्यमानो नराधिप ।
शुक्लवासाः सितोष्णीषः सर्वशुक्लविभूषणः ॥ ५.१७८.७८ ॥
पांढऱ्या चवऱ्यांनी वारा घालला जात असताना, हे नराधिपा, पांढरे वस्त्र परिधान करून, पांढरा फेटा घालून, पूर्णपणे पांढऱ्या अलंकारांनी शोभून.
5.178.79
स्तूयमानो जयाशीर्भिर्निष्क्रम्य गजसाह्वयात् ।
कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रमुपायां भरतर्षभ ॥ ५.१७८.७९ ॥
विजयाच्या आशीर्वादांनी स्तुती होत, गजसाह्वयातून (हस्तिनापुरातून) निघून मी कुरुक्षेत्र, त्या रणक्षेत्रात गेलो, हे भरतर्षभा.
5.178.80
ते हयाश्चोदितास्तेन सूतेन परमाहवे ।
अवहन्मां भृशं राजन्मनोमारुतरंहसः ॥ ५.१७८.८० ॥
त्या सारथ्याने चालवलेल्या त्या घोड्यांनी त्या परम युद्धात, हे राजा, मन आणि वाऱ्याच्या वेगाने मला अत्यंत वेगाने वाहून नेले.
5.178.81
गत्वाऽहं तत्कुरुक्षेत्रं स च रामः प्रतापवान् ।
युद्धाय सहसा राजन्पराक्रान्तौ परस्परम् ॥ ५.१७८.८१ ॥
मी त्या कुरुक्षेत्रात गेलो; आणि तो प्रतापी रामही, हे राजा, युद्धासाठी अचानक एकमेकांवर चालून आला.
5.178.82
ततः सदर्शनेऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः ।
प्रगृह्य शङ्खप्रवरंक ततः प्राधममुत्तमम् ॥ ५.१७८.८२ ॥
नंतर अतितपस्वी रामाच्या दृष्टिपथात मी उभा राहिलो; मग उत्तम शंख उचलून मी तो उत्तम रीतीने वाजवला.
5.178.83
ततस्तत्र द्विजा राजंस्तापसाश्च वनौकसः ।
अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सेन्द्रगणास्तदा ॥ ५.१७८.८३ ॥
तेथे, हे राजा, द्विज, तपस्वी आणि वनवासी, तसेच इंद्रगणांसह देवांनी तो दिव्य संग्राम पाहिला.
5.178.84
ततो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासंस्ततस्ततः ।
वादित्राणि च दिव्यानि मेघवृन्दानि चैव ह ॥ ५.१७८.८४ ॥
मग तिथे-तिथे दिव्य माळा प्रकट झाल्या; दिव्य वाद्ये आणि मेघांचे समूहही प्रकट झाले.
5.178.85
ततस्ते तापसाः सर्वे भार्गवस्यानुयायिनः ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम् ॥ ५.१७८.८५ ॥
तेव्हा भार्गवाचे सर्व अनुयायी तपस्वी रणभूमीला वेढा घालून प्रेक्षक झाले.
5.178.86
ततो मामब्रवीद्देवी सर्वभूतहितैषिणी ।
माता स्वरूपिणी राजन्किमिदं ते चिकीर्षितम् ॥ ५.१७८.८६ ॥
तेव्हा सर्व भूतांच्या हिताची इच्छा करणारी ती देवी, मातेच्या स्वरूपात मला म्हणाली— हे राजा, तुला हे काय करायचे आहे?
5.178.87
गत्वाऽहं जामदग्न्यं तु प्रयाचिष्ये कुरूद्वह ।
भूष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति पुनः पुनः ॥ ५.१७८.८७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, मी जामदग्न्याकडे जाऊन, 'शिष्य भीष्माशी युद्ध करू नकोस' असे वारंवार विनवीन.
5.178.88
मा मैवं पुत्र निर्बन्धं कुरु विप्रेण पार्थिव ।
जामदग्न्येन समरे योद्धुमित्येव भर्त्सयत् ॥ ५.१७८.८८ ॥
हे पुत्रा, असा हट्ट धरू नकोस. हे राजा, युद्धात ब्राह्मण जामदग्न्याशी लढण्याचा — असे म्हणून तिने मला फटकारले.
5.178.89
किं न वै क्षत्रियहणो हरतुल्यपराक्रमः ।
विदितः पुत्र रामस्ते यतस्तं योद्धुमिच्छसि ॥ ५.१७८.८९ ॥
हे पुत्रा, क्षत्रियांचा संहार करणारा, हराच्या तोलामोलाचा पराक्रमी तो राम तुला ठाऊक नाही काय, ज्याच्याशी तू युद्ध करू इच्छितोस?
5.178.90
ततोऽहमब्रवं देवीमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
सर्वं तद्भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं स्वयंवरे ॥ ५.१७८.९० ॥
तेव्हा मी हात जोडून, देवीला वंदन करून, हे भरतश्रेष्ठा, स्वयंवरात जे जे घडले ते सर्व यथावत सांगितले.
5.178.91
यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्वं प्रचोदितः ।
काशिराजसुतायाश्च यथा कर्म पुरातनम् ॥ ५.१७८.९१ ॥
हे राजेंद्रा, पूर्वी माझ्याकडून प्रेरित झालेल्या रामाने जसे केले आणि काशिराजाच्या कन्येविषयीचे जे प्राचीन कर्म झाले, तेही (ऐका).
5.178.92
ततः सा राममभ्येत्य जननी मे महानदी ।
मदर्थं तमृषिं वीक्ष्य क्षमयामास भार्गवम् ॥ ५.१७८.९२ ॥
तेव्हा माझी माता, ती महानदी, रामाकडे जाऊन, माझ्यासाठी त्या ऋषीकडे पाहून भार्गवाकडे क्षमा मागू लागली.
5.178.93
भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति वचो।़ब्रवीत् ।
स च तामाह याचन्तीं भीष्ममेव निवर्तय।
न च मे कुरुते काममित्यहं तमुपागमम् ॥ ५.१७८.९३ ॥
"भीष्मासोबत युद्ध करू नकोस, शिष्या" असे वचन तो बोलला. आणि याचना करणाऱ्या तिला तो म्हणाला, "भीष्मालाच परत पाठव; तो माझी इच्छा पूर्ण करत नाही." म्हणून मी त्याच्याकडे गेलो.
5.178.94
ततो गङ्गा सुतस्नोहान्मां सा पुनरुपागमत् ।
नास्या अकरवं वाक्यं क्रोधपर्याकुलेक्षणः ॥ ५.१७८.९४ ॥
तेव्हा पुत्रस्नेहाने गंगा पुन्हा माझ्याकडे आली. क्रोधाने व्याकुल डोळ्यांनी मी तिचे वचन पाळले नाही.
5.178.95
अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठो महातपाः ।
आह्वयामास च तदा युद्धाय द्विजसत्तमः ॥ ५.१७८.९५ ॥
तेव्हा धर्मात्मा, भृगुश्रेष्ठ, महातपस्वी दिसला. आणि तेव्हाच त्या द्विजश्रेष्ठाने युद्धासाठी मला आव्हान दिले.