মহাভারত · অধ্যায় 5.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.185.1
ततो हलहलाशब्दो दिवि राजन्महानभूत् ।
प्रस्वापं भीष्म मा स्राक्षीरिति कौरवनन्दन ॥ ५.१८५.१ ॥
তখন আকাশে এক মহা কোলাহল উঠল, হে রাজন্। 'হে ভীষ্ম, প্রস্বাপ অস্ত্র নিক্ষেপ কোরো না', হে কৌরবনন্দন।
5.185.2
अयुञ्जमेव चैवाहं तदस्त्रं भृगुनन्दने ।
प्रस्वापं मां प्रयुज्जानं नारदो वाकयमब्रवीत् ॥ ५.१८५.२ ॥
হে ভৃগুনন্দন, সেই অস্ত্র আমি তখনো প্রয়োগ করিনি। প্রস্বাপ অস্ত্র প্রয়োগ করতে উদ্যত আমাকে নারদ এই কথা বললেন।
5.185.3
एते वियति करव्य दिवि देवगणाः स्थिताः ।
ते त्वां निवारयन्त्यद्य प्रस्वापं मा प्रयोजय ॥ ५.१८५.३ ॥
হে কৌরব, আকাশে এই দেবগণ দাঁড়িয়ে আছেন। তাঁরা আজ তোমাকে নিবারণ করছেন; প্রস্বাপ অস্ত্র প্রয়োগ কোরো না।
5.185.4
रामस्तपस्वी ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्च गुरुश्च ते ।
तस्यवमानं कौरव्य मास्म कार्षीः कथञ्चन ॥ ५.१८५.४ ॥
রাম তপস্বী, ব্রাহ্মণপ্রিয়, ব্রাহ্মণ এবং তোমার গুরুও। হে কৌরব, কোনোভাবেই তাঁকে অপমান কোরো না।
5.185.5
ततोऽपश्यं दिविष्ठान्वै तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
ते मां स्मयन्तो राजेन्द्र शनकैरिदमब्रुवन् ॥ ५.१८५.५ ॥
তখন আকাশে অবস্থিত সেই আট ব্রহ্মবাদীকে আমি দেখলাম। হে রাজেন্দ্র, তাঁরা হেসে ধীরে আমাকে এই কথা বললেন।
5.185.6
यथाऽऽह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथा कुरु ।
एतद्धि परमं श्रेयो लोकानां भरतर्षभ ॥ ५.१८५.६ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, নারদ যেমন বলেছেন তেমনই করো। হে ভরতর্ষভ, এটাই লোকসমূহের পরম মঙ্গল।
5.185.7
ततश्च प्रतिसंहृत्य तदस्त्रं स्वापनं महत् ।
ब्रह्मास्त्रं दीपयाञ्चक्रे तस्मिन्युधि यथाविधि ॥ ५.१८५.७ ॥
তারপর তিনি সেই মহান নিদ্রাস্ত্র প্রত্যাহার করে সেই যুদ্ধে যথাবিধি ব্রহ্মাস্ত্র প্রজ্বলিত করলেন।
5.185.8
ततो रामो हृषितो राजसिंह ।
दृष्ट्वा तदस्त्रं विनिवर्तितं वै।
जितोऽस्मि भीष्मेण सुमन्दबुद्धि-
रित्येव वाक्यं सहसा व्यमुञ्चत् ॥ ५.१८५.८ ॥
তখন হে রাজসিংহ, রাম আনন্দিত হয়ে সেই অস্ত্র প্রত্যাহৃত হতে দেখে সহসা বললেন, 'ভীষ্মের কাছে আমি পরাজিত হয়েছি, আমি নির্বোধ'।
5.185.9
ततोऽपश्यत्पितरं जामदग्न्यः ।
पितुस्तथा पितरं चास्य मान्यम्।
ते तत्र चैनं परिवार्य तस्थु-
रूचुश्चैनं सान्त्वपूर्वं तदनीम् ॥ ५.१८५.९ ॥
তখন জমদগ্নির পুত্র তাঁর পিতাকে এবং পিতার সম্মানিত পিতাকেও দেখলেন। তাঁরা সেখানে তাঁকে ঘিরে দাঁড়ালেন এবং সেই সেনার সামনে সান্ত্বনার বাক্যে তাঁকে বললেন।
5.185.10
मा स्मैवं साहसं तात पुनः कार्षीः कथञ्चन ।
भीष्मेण संयुगं गन्तुं क्षत्रियेण विशेषतः ॥ ५.१८५.१० ॥
'বৎস, আর কখনও কোনো উপায়ে এমন দুঃসাহস করো না — বিশেষত ক্ষত্রিয় হয়ে ভীষ্মের সঙ্গে যুদ্ধে যেও না।'
5.185.11
क्षत्रियस्य तु धर्मोऽयं यद्युद्धं भृगुनन्दन ।
स्वाध्यायो व्रतचर्याऽथ ब्राह्मणानां परं धनम् ॥ ५.१८५.११ ॥
'হে ভৃগুনন্দন, যুদ্ধই ক্ষত্রিয়ের ধর্ম; আর স্বাধ্যায় ও ব্রতাচরণই ব্রাহ্মণদের শ্রেষ্ঠ ধন।'
5.185.12
इदं निमित्ते कस्मिंश्चिदस्माभिः प्रागुदाहृतम् ।
शस्त्रधारणमत्युग्रं तच्चाकार्यं कृतं त्वया ॥ ५.१८५.१२ ॥
'কোনো এক উপলক্ষে আমরা আগে বলেছিলাম: অস্ত্রধারণ অত্যন্ত ভয়ংকর; আর তুমি যা করা উচিত নয় তা করেছ।'
5.185.13
वत्स पर्याप्तमेतावद्भीष्मेण सह संयुगे ।
विमर्दस्ते महाबाहो व्यपयाहि रणादितः ॥ ५.१८५.१३ ॥
বত্স, যুদ্ধে ভীষ্মের সঙ্গে এইটুকুই যথেষ্ট। হে মহাবাহু, তোমার এই সংঘর্ষ যথেষ্ট; এখান থেকে রণক্ষেত্র ছেড়ে যাও।
5.185.14
पर्याप्तमेतद्भद्रं ते तव कार्मुकधारणम् ।
विसर्जयैतद्दुर्धर्ष तपस्तप्यस्व भार्गव ॥ ५.१८५.१४ ॥
এটুকুই যথেষ্ট; তোমার মঙ্গল হোক। তোমার ধনু ধারণ যথেষ্ট। হে দুর্ধর্ষ, তা ত্যাগ করো; হে ভার্গব, তপস্যা করো।
5.185.15
एष भीष्मः शान्तनवो देवैः सर्वैर्निवारितः ।
निवर्तस्व रणादस्मादिति चैव प्रसादितः ॥ ५.१८५.१५ ॥
শান্তনুর পুত্র এই ভীষ্মকে সকল দেবতা বাধা দিয়েছেন। এই রণক্ষেত্র থেকে ফিরে যাও — এভাবেই তাঁকেও অনুনয় করা হয়েছিল।
5.185.16
रामेण सह मायोत्सीर्गुरुणेति पुनः पुनः ।
न हि रामो रणे जेतुं त्वया न्याय्यः कुरूद्वह ॥ ५.१८५.१६ ॥
গুরু রামের সঙ্গে যুদ্ধ করো না — এ কথা বারবার বলা হয়েছিল। হে কুরুশ্রেষ্ঠ, যুদ্ধে রামকে জয় করা তোমার উচিত নয়।
5.185.17
मानं कुरुष्व गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणाजिरे ।
वयं तु गुरवस्तुभ्यं तस्मात्त्वां वारयामहे ॥ ५.१८५.१७ ॥
হে গাঙ্গেয়, রণক্ষেত্রে ব্রাহ্মণের প্রতি সম্মান দেখাও। আমরা তোমার গুরুজন; তাই তোমাকে নিবৃত্ত করছি।
5.185.18
भीष्मो वसूनामन्यतमो दिष्ट्या जीवसि पुत्रक ।
गाङ्गेयः शन्तनोः पुत्रो वसुरेष महायशाः ॥ ५.१८५.१८ ॥
ভীষ্ম বসুদের একজন। বৎস, সৌভাগ্যক্রমে তুমি জীবিত আছ। এই গাঙ্গেয়, শান্তনুর পুত্র, মহাযশা এক বসু।
5.185.19
कथं शक्यस्त्वया जेतुं निवर्तस्वेह भार्गव ।
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरन्दरसुतो बली ॥ ५.१८५.१९ ॥
হে ভার্গব, তুমি তাকে কীভাবে জয় করবে? এখান থেকেই ফিরে যাও। অর্জুন, পাণ্ডবশ্রেষ্ঠ, ইন্দ্রের বলবান পুত্র।
5.185.20
नरः प्रजापतिर्वीरः पूर्वदेवः सनातनः ।
सव्यसाचीति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्।
भीष्ममृत्युर्यथाकालं विहितो वै स्वयंभुवा ॥ ५.१८५.२० ॥
নর, প্রজাপতি, বীর, প্রাচীন দেবতা, সনাতন। 'সব্যসাচী' নামে খ্যাত, ত্রিলোকে পরাক্রমশালী। ভীষ্মের মৃত্যুরূপে স্বয়ংভূ তাকে যথাকালে নিযুক্ত করেছেন।
5.185.21
एवमुक्तः स पितृभिः पितॄन्रामोऽब्रवीदिदम् ।
नाहं युधि निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्।
न निवर्तितपूर्वश्च कदाचिद्रणमूर्धनि ॥ ५.१८५.२१ ॥
পিতৃগণ এরূপ বললে রাম পিতৃগণকে বললেন — 'আমি যুদ্ধ থেকে ফিরব না, এটাই আমার দৃঢ় ব্রত। রণক্ষেত্রের সম্মুখে আমি কখনও পিছু হটিনি।'
5.185.22
निवर्त्यतामापगेयः कामं युद्धात्पितामहाः ।
न त्वहं विनिवर्तिष्ये युद्धादस्मात्कथंचन ॥ ५.१८५.२२ ॥
হে পিতামহগণ, আপগেয়কে (ভীষ্মকে) যুদ্ধ থেকে ইচ্ছামতো ফিরিয়ে নিন; কিন্তু আমি কোনোভাবেই এই যুদ্ধ থেকে ফিরব না।
5.185.23
ततस्ते मुनयो राजन्नृचीकप्रमुखास्तदा ।
नारदेनैव सहिताः समागम्येदमब्रुवन् ॥ ५.१८५.२३ ॥
তখন, হে রাজন, ঋচীককে প্রধান করে সেই মুনিগণ নারদের সঙ্গে মিলিত হয়ে এই কথা বললেন।
5.185.24
निवर्तस्व रणात्तात मानयस्व द्विजोत्तमम् ।
इत्यवोचमहं तांश्च क्षत्रधर्मव्यपेक्षया ॥ ५.१८५.२४ ॥
'বৎস, যুদ্ধ থেকে ফিরে এসো; শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণকে সম্মান করো।' এভাবে ক্ষত্রধর্মের কথা ভেবে আমি তাঁদের বললাম।
5.185.25
मम व्रतमिदं लोके नाहं युद्धात्कदाचन ।
विमुखो विनिवर्तेयं पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥ ५.१८५.२५ ॥
জগতে এটাই আমার ব্রত: আমি কখনও যুদ্ধ থেকে মুখ ফিরিয়ে ফিরে যাব না, যদিও পিছন থেকে বাণে আহত হই।
5.185.26
नाहं लोभान्न कार्पण्यान्न भयान्नार्थकारणात् ।
त्यजेयं शाश्वतं धर्ममिति मे निश्चिता मतिः ॥ ५.१८५.२६ ॥
লোভে, কৃপণতায়, ভয়ে বা কোনো স্বার্থের কারণে আমি শাশ্বত ধর্ম ত্যাগ করব না — এটাই আমার দৃঢ় সংকল্প।
5.185.27
ततस्ते मुनयः सर्वे नारदप्रमुखा नृप ।
भागीरथी च मे माता रणमध्यं प्रपेदिरे ॥ ५.१८५.२७ ॥
তখন, হে রাজা, নারদপ্রমুখ সমস্ত মুনি এবং আমার মাতা ভাগীরথী (গঙ্গা) রণভূমির মাঝখানে এসে উপস্থিত হলেন।
5.185.28
तथैवात्तशरो धन्वी तथैव दृढनिश्चयः ।
स्थितोऽहमाहवे योद्धुं ततस्ते राममब्रुवन् ॥ ५.१८५.२८ ॥
তেমনি তির হাতে ধনুর্ধর ও দৃঢ়সংকল্প হয়ে আমি যুদ্ধে যুদ্ধ করার জন্য দাঁড়িয়ে রইলাম; তখন তারা রামকে বললেন।
5.185.29
समेत्य सहिता भूयः समरे भृगुनन्दनम् ।
नावनीतं हि हृदयं विप्राणां शाम्य भार्गव ॥ ५.१८५.२९ ॥
আবার তারা সকলে মিলে যুদ্ধে ভৃগুনন্দনকে বললেন — 'ব্রাহ্মণদের হৃদয় কোমল নয়; হে ভার্গব, শান্ত হও।'
5.185.30
राम राम निवर्तस्व युद्धादस्माद्द्विजोत्तम ।
अवध्यो वै त्वया भीष्मस्त्वं च भीष्मस्य भार्गव ॥ ५.१८५.३० ॥
'রাম, রাম! হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, এই যুদ্ধ থেকে ফিরে যাও। হে ভার্গব, ভীষ্মকে তুমি বধ করতে পারবে না; আর তুমিও ভীষ্মের দ্বারা অবধ্য।'
5.185.31
एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रतिरुद्ध्य रणाजिरम् ।
न्यासयाञ्चक्रिरे शस्त्रं पितरो भृगुनन्दनम् ॥ ५.१८५.३१ ॥
এইরূপ বলে তারা সকলে রণভূমি রোধ করে ভৃগুনন্দনকে অস্ত্র নামাতে বাধ্য করলেন।
5.185.32
ततोऽहं पुनरेवाथ तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
अद्राक्षं दीप्यमानान्वै ग्रहानष्टाविवोदितान् ॥ ५.१८५.३२ ॥
তারপর আমি সেই আট ব্রহ্মবাদীকে আবার দেখলাম, যাঁরা উদিত আট গ্রহের মতো দীপ্তিমান ছিলেন।
5.185.33
ते मां सप्रणयं वाक्यमब्रुवन्समरे स्थितम् ।
प्रैहि रामं महाबाहो गुरुं लोकहितं कुरु ॥ ५.१८५.३३ ॥
যুদ্ধে দাঁড়িয়ে থাকা আমাকে তারা স্নেহসহকারে এই কথা বললেন: "হে মহাবাহু, রামের কাছে যাও; গুরুর ও লোকের হিত সাধন করো।"
5.185.34
दृष्ट्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै ।
लोकानां च हितं कुर्वन्नहमप्याददे वचः ॥ ५.१८५.३४ ॥
সেই বন্ধুর কথায় রামকে ফিরে যেতে দেখে, লোকের হিতের জন্য আমিও সেই কথা গ্রহণ করলাম।
5.185.35
ततोऽहं राममासाद्य ववन्दे भृशविक्षतः ।
रामश्चाभ्युत्स्मयन्प्रेम्णा मामुवाच महातपाः ॥ ५.१८५.३५ ॥
তারপর আমি রামের কাছে গিয়ে অত্যন্ত ক্ষতবিক্ষত হয়ে তাঁকে প্রণাম করলাম। মহাতপা রাম হেসে স্নেহভরে আমাকে বললেন।
5.185.36
त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्क्षत्रियः पृथिवीचरः ।
गम्यतां भीष्म युद्धेऽस्मिंस्तोषितोऽहं भृशं त्वया ॥ ५.१८५.३६ ॥
এই জগতে তোমার সমান পৃথিবীচারী ক্ষত্রিয় নেই। হে ভীষ্ম, এই যুদ্ধ থেকে চলে যাও; তোমার দ্বারা আমি অত্যন্ত তুষ্ট হয়েছি।
5.185.37
मम चैव समक्षं तां कन्यामाहूय भार्गवः ।
उक्तवान्दीनया वाचा मध्ये तेषां महात्मनाम् ॥ ५.१८५.३७ ॥
আমার সামনেই সেই কন্যাকে ডেকে ভার্গব সেই মহাত্মাদের মাঝে দীন কণ্ঠে বললেন।