महाभारत · अध्याय 5.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.185.1
ततो हलहलाशब्दो दिवि राजन्महानभूत् ।
प्रस्वापं भीष्म मा स्राक्षीरिति कौरवनन्दन ॥ ५.१८५.१ ॥
तब आकाश में एक महान कोलाहल उठा। हे राजन्, 'हे भीष्म, प्रस्वाप अस्त्र मत छोड़ो', हे कौरवनन्दन।
5.185.2
अयुञ्जमेव चैवाहं तदस्त्रं भृगुनन्दने ।
प्रस्वापं मां प्रयुज्जानं नारदो वाकयमब्रवीत् ॥ ५.१८५.२ ॥
हे भृगुनन्दन, मैंने वह अस्त्र अभी चलाया ही नहीं था, और प्रस्वाप अस्त्र प्रयोग करते हुए मुझसे नारद ने यह वचन कहा।
5.185.3
एते वियति करव्य दिवि देवगणाः स्थिताः ।
ते त्वां निवारयन्त्यद्य प्रस्वापं मा प्रयोजय ॥ ५.१८५.३ ॥
हे कौरव, आकाश में ये देवगण खड़े हैं। वे आज तुम्हें रोक रहे हैं, प्रस्वाप अस्त्र का प्रयोग मत करो।
5.185.4
रामस्तपस्वी ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्च गुरुश्च ते ।
तस्यवमानं कौरव्य मास्म कार्षीः कथञ्चन ॥ ५.१८५.४ ॥
राम तपस्वी, ब्राह्मणों के प्रेमी, ब्राह्मण हैं और तुम्हारे गुरु भी हैं। हे कौरव, उनका किसी भी प्रकार अपमान मत करना।
5.185.5
ततोऽपश्यं दिविष्ठान्वै तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
ते मां स्मयन्तो राजेन्द्र शनकैरिदमब्रुवन् ॥ ५.१८५.५ ॥
तब मैंने आकाश में स्थित उन आठ ब्रह्मवादियों को देखा। हे राजेन्द्र, वे मुस्कुराते हुए धीरे से मुझसे यह बोले।
5.185.6
यथाऽऽह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथा कुरु ।
एतद्धि परमं श्रेयो लोकानां भरतर्षभ ॥ ५.१८५.६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, जैसा नारद ने कहा, वैसा ही करो। हे भरतर्षभ, यही लोकों के लिए परम कल्याण है।
5.185.7
ततश्च प्रतिसंहृत्य तदस्त्रं स्वापनं महत् ।
ब्रह्मास्त्रं दीपयाञ्चक्रे तस्मिन्युधि यथाविधि ॥ ५.१८५.७ ॥
तब उसने वह महान निद्राकारी अस्त्र वापस खींच लिया और उस युद्ध में विधिपूर्वक ब्रह्मास्त्र को प्रज्वलित किया।
5.185.8
ततो रामो हृषितो राजसिंह ।
दृष्ट्वा तदस्त्रं विनिवर्तितं वै।
जितोऽस्मि भीष्मेण सुमन्दबुद्धि-
रित्येव वाक्यं सहसा व्यमुञ्चत् ॥ ५.१८५.८ ॥
तब राम, हे राजसिंह, प्रसन्न होकर उस अस्त्र को वापस लिया हुआ देखकर, 'मैं भीष्म से पराजित हो गया, मैं मूर्ख बुद्धि हूँ' — ऐसे वचन उसने सहसा कहे।
5.185.9
ततोऽपश्यत्पितरं जामदग्न्यः ।
पितुस्तथा पितरं चास्य मान्यम्।
ते तत्र चैनं परिवार्य तस्थु-
रूचुश्चैनं सान्त्वपूर्वं तदनीम् ॥ ५.१८५.९ ॥
तब जमदग्नि-पुत्र ने अपने पिता को देखा, और उनके पिता के मान्य पिता को भी। वे वहाँ उसे घेरकर खड़े हो गए और सांत्वना भरे शब्दों में उससे, उस सेना के सामने, बोले।
5.185.10
मा स्मैवं साहसं तात पुनः कार्षीः कथञ्चन ।
भीष्मेण संयुगं गन्तुं क्षत्रियेण विशेषतः ॥ ५.१८५.१० ॥
'हे पुत्र, फिर कभी ऐसा दुस्साहस किसी भी प्रकार मत करना — विशेषकर किसी क्षत्रिय के रूप में भीष्म से युद्ध करने जाना।'
5.185.11
क्षत्रियस्य तु धर्मोऽयं यद्युद्धं भृगुनन्दन ।
स्वाध्यायो व्रतचर्याऽथ ब्राह्मणानां परं धनम् ॥ ५.१८५.११ ॥
'हे भृगुनन्दन, क्षत्रिय का धर्म यही है कि वह युद्ध करे; और ब्राह्मणों का परम धन स्वाध्याय तथा व्रतों का आचरण है।'
5.185.12
इदं निमित्ते कस्मिंश्चिदस्माभिः प्रागुदाहृतम् ।
शस्त्रधारणमत्युग्रं तच्चाकार्यं कृतं त्वया ॥ ५.१८५.१२ ॥
'किसी अवसर पर पहले हमने यह कहा था कि शस्त्र धारण करना अत्यंत उग्र है; और वह कार्य तुमने किया, जो करने योग्य नहीं था।'
5.185.13
वत्स पर्याप्तमेतावद्भीष्मेण सह संयुगे ।
विमर्दस्ते महाबाहो व्यपयाहि रणादितः ॥ ५.१८५.१३ ॥
वत्स, भीष्म के साथ युद्ध में इतना ही बहुत है। हे महाबाहु, तुम्हारा यह संघर्ष पर्याप्त है; यहाँ से रणभूमि छोड़ दो।
5.185.14
पर्याप्तमेतद्भद्रं ते तव कार्मुकधारणम् ।
विसर्जयैतद्दुर्धर्ष तपस्तप्यस्व भार्गव ॥ ५.१८५.१४ ॥
यह बस है; तुम्हारा कल्याण हो। तुम्हारा धनुष धारण करना पर्याप्त है। हे दुर्धर्ष, इसे छोड़ दो और हे भार्गव, तप करो।
5.185.15
एष भीष्मः शान्तनवो देवैः सर्वैर्निवारितः ।
निवर्तस्व रणादस्मादिति चैव प्रसादितः ॥ ५.१८५.१५ ॥
यह शांतनु-पुत्र भीष्म सभी देवताओं द्वारा रोके गए हैं। इस रणभूमि से लौट जाओ — इसी प्रकार उन्हें भी मनाया गया है।
5.185.16
रामेण सह मायोत्सीर्गुरुणेति पुनः पुनः ।
न हि रामो रणे जेतुं त्वया न्याय्यः कुरूद्वह ॥ ५.१८५.१६ ॥
गुरु राम के साथ — ऐसा बार-बार कहा गया। हे कुरुश्रेष्ठ, राम को युद्ध में जीतना तुम्हारे लिए उचित नहीं है।
5.185.17
मानं कुरुष्व गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणाजिरे ।
वयं तु गुरवस्तुभ्यं तस्मात्त्वां वारयामहे ॥ ५.१८५.१७ ॥
हे गाङ्गेय, रणभूमि में ब्राह्मण का सम्मान करो। हम तुम्हारे गुरुजन हैं, इसलिए हम तुम्हें रोकते हैं।
5.185.18
भीष्मो वसूनामन्यतमो दिष्ट्या जीवसि पुत्रक ।
गाङ्गेयः शन्तनोः पुत्रो वसुरेष महायशाः ॥ ५.१८५.१८ ॥
भीष्म वसुओं में से एक हैं। हे पुत्र, सौभाग्य से तुम जीवित हो। यह गाङ्गेय, शंतनु का पुत्र, वसु, महान यशस्वी है।
5.185.19
कथं शक्यस्त्वया जेतुं निवर्तस्वेह भार्गव ।
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरन्दरसुतो बली ॥ ५.१८५.१९ ॥
हे भार्गव, तुम उसे कैसे जीत सकोगे? यहीं से लौट जाओ। अर्जुन, पाण्डवों में श्रेष्ठ, इन्द्र का बलवान पुत्र है।
5.185.20
नरः प्रजापतिर्वीरः पूर्वदेवः सनातनः ।
सव्यसाचीति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्।
भीष्ममृत्युर्यथाकालं विहितो वै स्वयंभुवा ॥ ५.१८५.२० ॥
नर, प्रजापति, वीर, प्राचीन देवता, सनातन। 'सव्यसाची' नाम से विख्यात, तीनों लोकों में पराक्रमी। भीष्म की मृत्यु के रूप में उसे स्वयंभू ने यथासमय नियत किया है।
5.185.21
एवमुक्तः स पितृभिः पितॄन्रामोऽब्रवीदिदम् ।
नाहं युधि निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्।
न निवर्तितपूर्वश्च कदाचिद्रणमूर्धनि ॥ ५.१८५.२१ ॥
पितरों के ऐसा कहने पर राम ने पितरों से यह कहा — 'मैं युद्ध से नहीं लौटूँगा, यह मेरा दृढ़ व्रत है। रणभूमि के अग्रभाग में मैं कभी पीछे नहीं हटा हूँ।'
5.185.22
निवर्त्यतामापगेयः कामं युद्धात्पितामहाः ।
न त्वहं विनिवर्तिष्ये युद्धादस्मात्कथंचन ॥ ५.१८५.२२ ॥
हे पितामहो, आपगेय (भीष्म) को युद्ध से जैसे चाहें लौटा लें, परंतु मैं किसी भी प्रकार इस युद्ध से नहीं लौटूँगा।
5.185.23
ततस्ते मुनयो राजन्नृचीकप्रमुखास्तदा ।
नारदेनैव सहिताः समागम्येदमब्रुवन् ॥ ५.१८५.२३ ॥
तब, हे राजन्, ऋचीक जिनमें प्रमुख थे, वे मुनि नारद के साथ मिलकर एकत्र हुए और यह बोले।
5.185.24
निवर्तस्व रणात्तात मानयस्व द्विजोत्तमम् ।
इत्यवोचमहं तांश्च क्षत्रधर्मव्यपेक्षया ॥ ५.१८५.२४ ॥
'हे तात, युद्ध से लौट आओ और श्रेष्ठ ब्राह्मण का सम्मान करो।' ऐसा मैंने क्षत्रिय धर्म को ध्यान में रखते हुए उनसे कहा।
5.185.25
मम व्रतमिदं लोके नाहं युद्धात्कदाचन ।
विमुखो विनिवर्तेयं पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥ ५.१८५.२५ ॥
मेरा यह व्रत संसार में है कि मैं कभी युद्ध से विमुख होकर नहीं लौटूँगा, भले ही पीछे से बाणों से आहत होऊँ।
5.185.26
नाहं लोभान्न कार्पण्यान्न भयान्नार्थकारणात् ।
त्यजेयं शाश्वतं धर्ममिति मे निश्चिता मतिः ॥ ५.१८५.२६ ॥
न लोभ से, न कृपणता से, न भय से, न किसी स्वार्थ के कारण मैं शाश्वत धर्म का त्याग करूँगा — यह मेरा दृढ़ निश्चय है।
5.185.27
ततस्ते मुनयः सर्वे नारदप्रमुखा नृप ।
भागीरथी च मे माता रणमध्यं प्रपेदिरे ॥ ५.१८५.२७ ॥
तब हे राजन्, नारद आदि सभी मुनि और मेरी माता भागीरथी (गंगा) युद्धभूमि के मध्य में आ पहुँचे।
5.185.28
तथैवात्तशरो धन्वी तथैव दृढनिश्चयः ।
स्थितोऽहमाहवे योद्धुं ततस्ते राममब्रुवन् ॥ ५.१८५.२८ ॥
इसी प्रकार बाण ग्रहण किए, धनुर्धर और दृढ़ निश्चयी मैं युद्ध में लड़ने के लिए खड़ा रहा; तब वे सब राम से बोले।
5.185.29
समेत्य सहिता भूयः समरे भृगुनन्दनम् ।
नावनीतं हि हृदयं विप्राणां शाम्य भार्गव ॥ ५.१८५.२९ ॥
फिर सब मिलकर युद्ध में भृगु के पुत्र से बोले — 'ब्राह्मणों का हृदय कोमल नहीं होता; हे भार्गव, शांत हो जाओ।'
5.185.30
राम राम निवर्तस्व युद्धादस्माद्द्विजोत्तम ।
अवध्यो वै त्वया भीष्मस्त्वं च भीष्मस्य भार्गव ॥ ५.१८५.३० ॥
'राम, राम! हे द्विजश्रेष्ठ, इस युद्ध से लौट जाओ। हे भार्गव, भीष्म तुम्हारे द्वारा अवध्य है, और तुम भी भीष्म द्वारा अवध्य हो।'
5.185.31
एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रतिरुद्ध्य रणाजिरम् ।
न्यासयाञ्चक्रिरे शस्त्रं पितरो भृगुनन्दनम् ॥ ५.१८५.३१ ॥
ऐसा कहते हुए उन सब पितरों ने रणभूमि को रोककर भृगुनन्दन (परशुराम) से शस्त्र रखवा दिए।
5.185.32
ततोऽहं पुनरेवाथ तानष्टौ ब्रह्मवादिनः ।
अद्राक्षं दीप्यमानान्वै ग्रहानष्टाविवोदितान् ॥ ५.१८५.३२ ॥
तब मैंने फिर उन आठ ब्रह्मवादियों को देखा, जो उदित हुए आठ ग्रहों के समान दीप्तिमान थे।
5.185.33
ते मां सप्रणयं वाक्यमब्रुवन्समरे स्थितम् ।
प्रैहि रामं महाबाहो गुरुं लोकहितं कुरु ॥ ५.१८५.३३ ॥
उन्होंने स्नेहपूर्वक मुझसे, जो युद्ध में खड़ा था, यह वचन कहा: "हे महाबाहु, राम के पास जाओ; गुरु का और लोकों का हित करो।"
5.185.34
दृष्ट्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै ।
लोकानां च हितं कुर्वन्नहमप्याददे वचः ॥ ५.१८५.३४ ॥
उस सुहृद के वचन से राम को लौटा हुआ देखकर, लोकों के हित के लिए, मैंने भी वह वचन स्वीकार किया।
5.185.35
ततोऽहं राममासाद्य ववन्दे भृशविक्षतः ।
रामश्चाभ्युत्स्मयन्प्रेम्णा मामुवाच महातपाः ॥ ५.१८५.३५ ॥
तब मैं राम के पास पहुँचा और अत्यंत घायल होकर उन्हें प्रणाम किया। और महातपस्वी राम मुस्कुराते हुए प्रेम से मुझसे बोले।
5.185.36
त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्क्षत्रियः पृथिवीचरः ।
गम्यतां भीष्म युद्धेऽस्मिंस्तोषितोऽहं भृशं त्वया ॥ ५.१८५.३६ ॥
इस संसार में तुम्हारे समान पृथ्वी पर विचरने वाला कोई क्षत्रिय नहीं है। हे भीष्म, इस युद्ध में जाओ; मैं तुमसे अत्यंत प्रसन्न हूँ।
5.185.37
मम चैव समक्षं तां कन्यामाहूय भार्गवः ।
उक्तवान्दीनया वाचा मध्ये तेषां महात्मनाम् ॥ ५.१८५.३७ ॥
मेरे ही सामने उस कन्या को बुलाकर भार्गव ने उन महात्माओं के बीच दीन वाणी में कहा।