মহাভারত · অধ্যায় 5.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.19.1
युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः ।
महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम् ॥ ५.१९.१ ॥
তখন সাত্বতদের মহারথ বীর যুযুধান মহতী চতুরঙ্গ সেনা নিয়ে যুধিষ্ঠিরের কাছে এলেন।
5.19.2
तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः ।
नानाप्रहरणा वीराः शोभयांचक्रिरे बलम् ॥ ५.१९.२ ॥
বহু দেশ থেকে সমবেত তাঁর মহাবীর্য যোদ্ধারা নানা অস্ত্র নিয়ে সেনাবাহিনীকে শোভিত করল।
5.19.3
परश्वथैर्भिण्डिपालैः शूलतोमरमुद्गरैः ।
परिघैर्यष्टिभिः पाशैः करवालैश्च निर्मलैः ॥ ५.१९.३ ॥
কুঠার, ভিন্দিপাল, শূল, তোমর, মুদগর, পরিঘ, যষ্টি, পাশ এবং নির্মল তরবারি সহ।
5.19.4
खङ्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि ।
तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तदशोभत वै बलम् ॥ ५.१९.४ ॥
খড়্গ, ধনুক, ব্যূহ ও নানা শর সহ, তেলে ধৌত উজ্জ্বল অস্ত্রে সেই সৈন্যদল সত্যিই শোভা পেল।
5.19.5
तस्य मेघप्रकाशस्य सौवर्णौः शोभितस्य च ।
बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः ॥ ५.१९.५ ॥
মেঘের মতো উজ্জ্বল ও সোনালি অলংকারে শোভিত সেই সৈন্যদলের রূপ বিদ্যুৎসহ মেঘের মতো হলো।
5.19.6
अक्षौहिणी तु सा सेना तदा यौधिष्ठिरं बलम् ।
प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा ॥ ५.१९.६ ॥
সেই অক্ষৌহিণী সেনা তখন যুধিষ্ঠিরের সেনায় প্রবেশ করে, হে রাজন, কুনদী নদী সাগরে যেভাবে মিশে যায়, সেভাবে অদৃশ্য হয়ে গেল।
5.19.7
तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनामृषभो बली ।
धृष्टकेतुरुपागच्चत्पाण्डवानमितौजसः ॥ ५.१९.७ ॥
তেমনই চেদিদের শ্রেষ্ঠ বলবান ধৃষ্টকেতু এক অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে অমিততেজা পাণ্ডবদের কাছে এলেন।
5.19.8
मागधश्च जयत्सेनो जारासन्धिर्महाबलः ।
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत् ॥ ५.१९.८ ॥
মগধরাজ মহাবল জরাসন্ধপুত্র জয়ৎসেনও এক অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে ধর্মরাজের কাছে এলেন।
5.19.9
तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः ।
वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरमुपागमत् ॥ ५.१९.९ ॥
তেমনই হে রাজেন্দ্র, পাণ্ড্যরাজ সমুদ্র ও জলাভূমির তটবাসী নানা প্রকার যোদ্ধাদের দ্বারা বেষ্টিত হয়ে যুধিষ্ঠিরের কাছে এলেন।
5.19.10
तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे ।
प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा ॥ ५.१९.१० ॥
হে রাজন, সেই সেনা-সমাগমে তাঁর সেনা অত্যন্ত দর্শনীয়, সুসজ্জিত ও বলশালী হয়ে উঠেছিল।
5.19.11
केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदराः पञ्च पार्थिवाः ।
संहर्षयन्तः कौन्तेयोनक्षौहिण्या समागताः ॥ ५.१९.११ ॥
কেকয়ের পাঁচ সহোদর রাজপুত্র, নরব্যাঘ্র, কৌন্তেয়দের আনন্দিত করতে করতে এক অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে সমবেত হলেন।
5.19.12
द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः ।
शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः ॥ ५.१९.१२ ॥
দ্রুপদের সেনাও নানা দেশ থেকে আগত বীর পুরুষদের দ্বারা এবং তাঁর মহারথ পুত্রদের দ্বারা শোভিত হল।
5.19.13
तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः ।
पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानयात् ॥ ५.१९.१३ ॥
তেমনই মৎস্যদেশের রাজা ও সেনাপতি বিরাট পার্বত্য রাজাদের সঙ্গে পাণ্ডবদের কাছে গেলেন।
5.19.14
इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम् ।
अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसङ्कुलाः ॥ ५.१९.१४ ॥
এদিক-ওদিক থেকে মহাত্মা পাণ্ডবদের কাছে বিবিধ পতাকায় পূর্ণ সাতটি অক্ষৌহিণী সেনা সমবেত হল।
5.19.15
युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन् ।
तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिर्धयन् ॥ ५.१९.१५ ॥
কৌরবদের সঙ্গে যুদ্ধেচ্ছুক সকলে পাণ্ডবদের আনন্দিত করল; তেমনি ধৃতরাষ্ট্রপুত্রের আনন্দও বাড়াল।
5.19.16
भगदत्तो महीपालः सेनामक्षौहिणीं ददौ ।
तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैरिव संवृतम् ॥ ५.१९.१६ ॥
রাজা ভগদত্ত একটি অক্ষৌহিণী সেনা দিলেন; তা চীন ও কিরাতদের দ্বারা বেষ্টিত হয়ে যেন সোনালি হয়ে উঠল।
5.19.17
बभौ बलमनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा ।
तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन ॥ ५.१९.१७ ॥
সেই অজেয় সেনা কর্ণিকার বনের মতো শোভা পেল; তেমনি শূর ভূরিশ্রবা ও শল্যও, হে কুরুনন্দন।
5.19.18
दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक् ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकुकुरैः सह ॥ ५.१९.१८ ॥
প্রত্যেকে একটি করে অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে আলাদা আলাদাভাবে দুর্যোধনের কাছে এলেন; হার্দিক্য কৃতবর্মা ভোজ, অন্ধক ও কুকুর বংশীয়দের সঙ্গে এলেন।
5.19.19
अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत् ।
तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम् ॥ ५.१९.१९ ॥
এক অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে তিনি দুর্যোধনের কাছে এলেন। তাঁর সেই সৈন্যদলে বনমালাধারী পুরুষব্যাঘ্রেরা ছিলেন।
5.19.20
अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः ।
जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः ॥ ५.१९.२० ॥
মত্ত হাতিরা খেলা করলে যেমন বন শোভা পায়, তেমনি জয়দ্রথের নেতৃত্বে সিন্ধু ও সৌবীরের অধিবাসীরা শোভিত হলেন।
5.19.21
आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान् ।
तेषामक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा ॥ ५.१९.२१ ॥
পর্বতগুলিকে যেন কাঁপিয়ে দিয়ে রাজারা এলেন। তখন তাঁদের বিশাল অক্ষৌহিণী সেনা শোভা পেল।
5.19.22
विधूयमानो वातेन बहुरूप इवाम्बुदः ।
सुदक्षिणश्च काम्भोजो यवनैश्च शकैस्तथा ॥ ५.१९.२२ ॥
বাতাসে দোলা বহুরূপ মেঘের মতো সুদক্ষিণ, কাম্বোজ, যবন ও শকদের সঙ্গে এলেন।
5.19.23
उपाजगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशांपते ।
तस्य सेनासमावायः शलभानामिवाबभौ ॥ ५.१९.२३ ॥
হে নরাধিপ! অক্ষৌহিণী সেনা নিয়ে তিনি কৌরবের কাছে এলেন। তাঁর সেনাসমাবেশ পঙ্গপালের ঝাঁকের মতো শোভা পেল।
5.19.24
स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा ।
तथा महिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह ॥ ५.१९.२४ ॥
তিনি কৌরবের কাছে পৌঁছে সেখানেই তখন অন্তর্হিত হলেন। তেমনি মাহিষ্মতীর অধিবাসী নীলও নীল অস্ত্রসহ (সেরকমই করলেন)।
5.19.25
महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः ।
आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ ॥ ५.१९.२५ ॥
দক্ষিণাপথবাসী মহাবীর্য রাজাদের সঙ্গে এবং অবন্তীর দুই রাজা, মহাবলশালী সৈন্যে উত্তমরূপে পরিবৃত হয়ে।
5.19.26
पृथगक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम् ।
ततस्ततस्तु सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम् ॥ ५.१९.२६ ॥
দুই অক্ষৌহিণী সৈন্য নিয়ে পৃথকভাবে তাঁরা দুজন সুযোধনের কাছে এলেন; তারপর মহাত্মা সকল রাজার কাছ থেকে।
5.19.27
तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ ।
एवमेकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः ॥ ५.१९.२७ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, আরও তিনটি সৈন্যবাহিনী একত্র হল; এভাবে দুর্যোধনের সেই সৈন্যরা এগারো অক্ষৌহিণী রূপে সমবেত হল।
5.19.28
युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः ।
न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा ॥ ५.१९.२८ ॥
কৌন্তেয়দের সঙ্গে যুদ্ধেচ্ছু, নানা পতাকায় পূর্ণ সেনাদলের কারণে, হে রাজন, তখন হস্তিনাপুরে কোনো স্থানই ছিল না।
5.19.29
राज्ञां स्वबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत ।
ततः प़ञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम् ॥ ५.१९.२९ ॥
হে ভারত, রাজারা নিজেদের সেনাদলের প্রধান নেতা হিসেবে বিশেষভাবে; তারপর পঞ্চনদ এবং সমগ্র কুরুজাঙ্গল।
5.19.30
तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला ।
अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत ॥ ५.१९.३० ॥
তেমনি রোহিতকারণ্য, কেবল মরুভূমি, অহিচ্ছত্র, কালকূট, হে ভারত, এবং গঙ্গার তীরও।
5.19.31
वारणं वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः ।
एष देशः सुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान् ॥ ५.१९.३१ ॥
বারণ, বাটধান, যমুনার পর্বতাঞ্চলও; এই দেশ অতি বিস্তৃত, ধনধান্যে পরিপূর্ণ।
5.19.32
बभूव कौरवेयाणां बलेनातीव संवृतः ।
तत्र सैन्यं तथा युक्तं ददर्श स पुरोहितः ॥ ५.१९.३२ ॥
সেই দেশ কৌরবদের সেনায় অতি পরিপূর্ণ ছিল; সেখানে সেই পুরোহিত সুসজ্জিত সেনা দেখলেন।
5.19.33
यः स पाञ्चालराजेन प्रेषितः कौरवान्प्रति ॥ ५.१९.३३ ॥
পাঞ্চালরাজ কৌরবদের কাছে যাঁকে পাঠিয়েছিলেন, তিনি সেই ব্যক্তি।