Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.192

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.192.1

शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाऽथ स यक्षो भरतर्षभ ।
प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः ॥ ५.१९२.१ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, शिखण्डी के वचन सुनकर वह यक्ष दैव से पीड़ित होकर मन में विचार करके बोला।

5.192.2

भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव ।
भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे ॥ ५.१९२.२ ॥

हे कौरव, वह निश्चय ही मेरे दुःख के लिए होनेवाला है। हे भद्रे, जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा करूँगा, किंतु मेरी शर्त सुनो।

5.192.3

स्वं ते पुंस्त्वं प्रदास्यामि स्त्रीत्वं धारयिताऽस्मि ते ।
किंचित्कालं तु ते दास्ये पुल्लिङ्गं स्वमिदं तव।
आगन्तव्यं त्वया काले सत्यं चैव वदस्व मे ॥ ५.१९२.३ ॥

मैं तुम्हें तुम्हारा पौरुष दे दूँगा और स्त्रीत्व धारण करूँगा। कुछ समय के लिए तुम्हें यह अपना पुरुषत्व वापस दूँगा। तुम्हें समय पर लौटना होगा, और मुझसे सत्य कहो।

5.192.4

प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामचारी विहंगमः ।
मत्प्रसादात्पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलम् ॥ ५.१९२.४ ॥

मैं सर्वसमर्थ हूँ, संकल्प से सिद्ध हूँ, इच्छानुसार विचरण करने वाला पक्षी हूँ। मेरी कृपा से नगर की और बंधुओं की ही रक्षा करो।

5.192.5

स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि तवेदं पार्थिवात्मजे ।
सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव ॥ ५.१९२.५ ॥

हे राजकुमार, तुम्हारे लिए यह स्त्रीरूप मैं धारण करूँगा। मुझसे सत्य की प्रतिज्ञा करो; मैं तुम्हारा प्रिय करूँगा।

5.192.6

प्रतिदास्यामि भगवन्पुलिङ्गं तव सुव्रत ।
किंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर ॥ ५.१९२.६ ॥

हे भगवन्, हे सुव्रत, मैं तुम्हारा पुरुषरूप लौटा दूँगा। हे निशाचर, कुछ समय बाद तुम स्त्रीत्व धारण करो।

5.192.7

प्रतियाते दशार्णे तु पार्थिवे हेमवर्मणि ।
कन्यैव हि भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि ॥ ५.१९२.७ ॥

जब हेमवर्मा दशार्ण का राजा लौट जाएगा, तब मैं कन्या ही हो जाऊँगी और तुम पुरुष हो जाओगे।

5.192.8

इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप ।
अन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः ॥ ५.१९२.८ ॥

ऐसा कहकर वे दोनों वहाँ समझौता कर बैठे, हे राजन्। एक-दूसरे से छल न करने की शर्त पर उन दोनों ने तब आपस में रूप बदल लिए।

5.192.9

स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षोऽथ भारत ।
यक्षरूपं च तद्दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत ॥ ५.१९२.९ ॥

तब स्थूण यक्ष ने स्त्री का लिंग धारण किया, हे भारत। और शिखण्डी ने उस तेजस्वी यक्ष का रूप प्राप्त कर लिया।

5.192.10

ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव ।
विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत् ॥ ५.१९२.१० ॥

तब पांचाल-पुत्र शिखण्डी ने पुरुषत्व प्राप्त कर लिया, हे राजन्। प्रसन्न होकर वह नगर में प्रवेश कर अपने पिता के पास पहुँचा।

5.192.11

यथावृत्तं तु तत्सर्वमाचख्यौ द्रुपदस्य तत् ।
मातुश्च रहिते राजन्प्रसादं यक्षजं तदा।
द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत्परम् ॥ ५.१९२.११ ॥

उसने वह सब कुछ जैसा घटा था, द्रुपद को सुना दिया, और हे राजन्, माता के साथ एकांत में यक्ष से प्राप्त उस वरदान की बात भी बताई। तब द्रुपद ने उसकी बात सुनकर परम हर्ष प्राप्त किया।

5.192.12

सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा ।
ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृपः ॥ ५.१९२.१२ ॥

पत्नी सहित उसने तब महेश्वर के उस वचन को स्मरण किया। तब राजा ने दशार्ण के अधिपति के पास दूत भेजा।

5.192.13

पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति ।
अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत्तदा ॥ ५.१९२.१३ ॥

यह पुरुष मेरा पुत्र है, आप मुझ पर विश्वास करें — ऐसा कहकर तब दशार्ण देश का राजा अचानक वहाँ आ पहुँचा।

5.192.14

पाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखशोकसमन्वितः ।
ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्ततः ॥ ५.१९२.१४ ॥

पांचालराज द्रुपद दुःख और शोक से भरे हुए थे; तब दशार्ण देश के अधिपति ने कांपिल्य पहुँचकर वहाँ से (संदेश भेजा)।

5.192.15

प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम् ।
ब्रूहि मद्वचनाद्दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम् ॥ ५.१९२.१५ ॥

उन्होंने ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ एक दूत को सत्कारपूर्वक भेजा (और कहा), "हे दूत, मेरे वचन से उस नीच राजा पांचाल्य से कहो—

5.192.16

यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मते ।
फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः ॥ ५.१९२.१६ ॥

"क्योंकि तूने मेरी कन्या को अपनी कन्या के लिए चुना है, हे दुर्बुद्धि, उस अहंकार का फल तू आज अवश्य देखेगा, इसमें संदेह नहीं।

5.192.17

एवमुक्तश्च तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम ।
दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः ॥ ५.१९२.१७ ॥

हे राजश्रेष्ठ, उनके द्वारा ऐसा कहे जाने पर वह ब्राह्मण दूत दशार्ण राजा की प्रेरणा से नगर की ओर चल पड़ा।

5.192.18

ततः आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे ।
तस्मै पाञ्चालको राजा गामर्घ्यं च सुसत्कृतम् ॥ ५.१९२.१८ ॥

तब वह पुरोहित नगर में द्रुपद के पास पहुँचा। पांचाल राजा ने उसे गाय और अर्घ्य देकर भली-भाँति सत्कार किया।

5.192.19

प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना । ॥ ५.१९२.१९ ॥

हे राजेन्द्र, उसने उन्हें शिखण्डी के साथ (वहाँ) पहुँचा दिया।

5.192.20

यदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा ।
यत्तेऽहमधमाचार दुहित्राऽस्म्यभिवञ्चितः ॥ ५.१९२.२० ॥

उस वीर राजा कांचनवर्मा ने जो कहा था, वह यह है — हे अधम आचरण वाले, मुझे तुम्हारी पुत्री ने छल से ठगा है।

5.192.21

तस्य पापस्य करणात्फलं प्राप्नुहि दुर्मते ।
देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि ॥ ५.१९२.२१ ॥

उस पाप के करने का फल तुम अब पाओगे, हे दुर्मति। हे नरपति, आज रणभूमि के अग्रभाग में मुझसे युद्ध करो।

5.192.22

उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम् ।
तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः ॥ ५.१९२.२२ ॥

मैं तुम्हें तुरंत मंत्रियों, पुत्रों और बंधुओं सहित उखाड़ फेंकूँगा। उस उलाहने से युक्त वह राजा सचमुच सुनाया गया था।

5.192.23

दशार्णपतिना चोक्तो मन्त्रिमध्ये पुरोधसा ।
अभवद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः ॥ ५.१९२.२३ ॥

दशार्ण के राजा और पुरोहित द्वारा मंत्रियों के बीच कहा गया, हे भरतश्रेष्ठ, तब द्रुपद विनम्रता से झुककर (शांत) हो गया।

5.192.24

यदाह मां भवान्ब्रह्मन्संबन्धिवचनाद्वचः ।
अस्योत्तरं प्रतिवचो दूतो राज्ञे वदिष्यति ॥ ५.१९२.२४ ॥

हे ब्राह्मण, आपने संबंधी के वचन से जो मुझसे कहा, इसके उत्तर का प्रत्युत्तर दूत राजा से कहेगा।

5.192.25

ततः संप्रेषयामास द्रुपदोऽपि महात्मने ।
हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ ५.१९२.२५ ॥

तब द्रुपद ने भी उस महात्मा हिरण्यवर्मा के पास एक दूत भेजा, जो ब्राह्मण था और वेदों का पारंगत विद्वान था।

5.192.26

तमागम्य तु राजानं दशार्णाधिपतिं तदा ।
तद्वाक्यमाददे राजन्यदुक्तं द्रुपदेन ह ॥ ५.१९२.२६ ॥

उस दशार्णाधिपति राजा के पास पहुँचकर उसने द्रुपद द्वारा कहा गया वह संदेश सुनाया, हे राजन्।

5.192.27

आगमः क्रियतां व्यक्तः कुमारोऽयं सुतो मम ।
मिथ्यैतदुक्तं केनापि तदश्रद्धेयमित्युत ॥ ५.१९२.२७ ॥

स्पष्ट रूप से इसका आगमन हो — यह कुमार मेरा पुत्र है। किसी ने यह झूठ कहा है, इसलिए इसका विश्वास नहीं करना चाहिए, ऐसा भी कहा गया।

5.192.28

ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा ।
विमर्शयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः।
संप्रेषयामास सुचारुरूपाः ।
शिखण्डिनं स्त्रीपुमान्वेति वेत्तुम् ॥ ५.१९२.२८ ॥

तब द्रुपद की बात सुनकर वह राजा विचार में पड़ गया और शिखण्डी के विषय में जानने के लिए उसने सुंदर रूप वाली श्रेष्ठ युवतियों को भेजा, ताकि वह जान सके कि वह स्त्री है या पुरुष।

5.192.29

तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच ह ।
ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा
प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम् ।
शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र
दाशार्णराजाय महानुभावम् ॥ ५.१९२.२९ ॥

वह उस सत्कार से प्रसन्न नहीं हुआ और यह बात बोला। भेजी गई उन स्त्रियों ने वास्तविक स्थिति जानकर प्रेम से राजा को सब कुछ बताया — हे कौरवेन्द्र, शिखण्डी एक महान प्रभाव वाला पुरुष है, यह दशार्णराज से कहा गया।

5.192.30

ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथ ।
संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह ॥ ५.१९२.३० ॥

तब वह राजा प्रसन्न होकर आगमन की व्यवस्था करके, सम्बन्धी से मिलकर हर्षित होकर वहीं निवास करने लगा।

5.192.31

शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद्वित्तं जनेश्वरः ।
हस्तिनोऽश्वांश्च गाश्चैव दासीर्बहुशतास्तथा ।
पूजितश्च प्रतिययौ निर्भर्त्स्य तनयां किल ॥ ५.१९२.३१ ॥

प्रसन्न होकर उस राजा ने शिखण्डी को धन दिया — हाथी, घोड़े, गायें और सैकड़ों दासियाँ भी। सम्मानित होकर वह (राजा) लौट गया, अपनी पुत्री को डाँटकर।

5.192.32

विनीतकिल्विषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे ।
प्रतियाते दशार्णे तु हृष्टरूपा शिखण्डिनी ॥ ५.१९२.३२ ॥

अपना दोष दूर कर, प्रसन्न हुए स्वर्णकवचधारी राजा के दशार्ण लौट जाने पर, हर्षित मुख वाली शिखण्डिनी (वहाँ रही)।

5.192.33

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः ।
लोकयात्रां प्रकुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम् ॥ ५.१९२.३३ ॥

कुछ समय बाद नरवाहन कुबेर लोकयात्रा करते हुए स्थूण के निवास पर आए।

5.192.34

स नद्गृहस्योपरि वतमान ।
आलोकयामास धनाधिगोप्ता।
स्थूणस्य यक्षस्य विवेश वेश्म ।
स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रैः ॥ ५.१९२.३४ ॥

वह (कुबेर) नद-गृह के ऊपर खड़ा होकर देखने लगे; धन के रक्षक (कुबेर) ने यक्ष स्थूण के घर में प्रवेश किया, जो विचित्र मालाओं से सुसज्जित था।

5.192.35

लाचैश्च गन्धैश्च तथा वितानै-
रभ्यर्चितं धृनधृपितं च।
ध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च ।
भक्ष्यान्नपेयामिपदत्तमोदम् ॥ ५.१९२.३५ ॥

लाजा, गन्ध और वितानों से पूजित, धूप से सुगंधित, ध्वजों और पताकाओं से सजा हुआ, भक्ष्य, अन्न, पेय और मांस के अर्पण से आनंददायक।

5.192.36

तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम् ।
मणिरत्नसुवर्णानां मालाभिः परिपूरितम् ॥ ५.१९२.३६ ॥

उसका वह स्थान सब ओर से भली-भाँति सजा हुआ देखकर, मणियों, रत्नों और सुवर्ण की मालाओं से परिपूर्ण।

5.192.37

नानाकुसूमगन्धाढ्यं सिक्तसंमृष्टशोभितम् ।
अथाब्रवीद्यक्षपतिस्तान्यक्षाननुगांस्तदा ॥ ५.१९२.३७ ॥

नाना पुष्पों की सुगंध से भरा, सींचा हुआ, स्वच्छ और सुशोभित वह भवन था। तब यक्षपति ने अपने अनुचर यक्षों से कहा।

5.192.38

स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः ।
नोपसर्पति मां चैव कस्मादद्य स मन्दधीः ॥ ५.१९२.३८ ॥

यह भवन भली-भाँति सजा है। हे अमित पराक्रमी यक्षो, स्थूण आज मेरे पास क्यों नहीं आता? वह मन्दबुद्धि क्यों नहीं आ रहा?

5.192.39

यस्माज्जानन्स मन्दात्मा मामसौ नोपसर्पति ।
तस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः ॥ ५.१९२.३९ ॥

क्योंकि जानते हुए भी वह मन्दात्मा मेरे पास नहीं आता, इसलिए मेरा मत है कि उसे कठोर दण्ड दिया जाना चाहिए।

5.192.40

द्रुपदस्य सुता राजन्राज्ञो जाता शिखण्डिनी ।
तस्या निमित्ते कस्मिंश्चित्प्रादात्पुरुषलक्षणम् ॥ ५.१९२.४० ॥

हे राजन्, राजा द्रुपद की पुत्री शिखण्डिनी उत्पन्न हुई थी। उसके लिए किसी ने पुरुष का लक्षण दे दिया था।

5.192.41

अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूता तिष्ठते गृहे ।
नोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीसरूपवान् ॥ ५.१९२.४१ ॥

उसने स्त्रियों का लक्षण ले लिया; वह स्त्री होकर घर में रहती है। लज्जित और स्त्री रूप वाली होने के कारण वह मेरे पास नहीं आती।

5.192.42

एतस्मात्कारणाद्राजन्स्थूणो न त्वाऽद्य सर्पति ।
श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम् ॥ ५.१९२.४२ ॥

इसी कारण से, हे राजन्, स्थूण आज नहीं आ रहा। सुनकर यथोचित न्याय करो, जो यहाँ रहने वालों के विमान के विषय में हो।

5.192.43

आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत् ।
कर्तास्मि निग्रहं तस्य प्रत्युवाच पुनः पुनः ॥ ५.१९२.४३ ॥

"स्थूण को लाओ" — तब यक्षाधिप ने कहा। "मैं उसे दण्ड दूँगा" — यह वह बार-बार उत्तर में कहने लगे।

5.192.44

सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपते ।
स्त्रीमरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः ॥ ५.१९२.४४ ॥

वह यक्षेन्द्र के पास गया, बुलाए जाने पर, हे पृथ्वीपति। हे महाराज, स्त्री-रूप धारण किए हुए वह लज्जित होकर खड़ा रहा।

5.192.45

तं शशापाथ संक्रुद्धो धनदः कुरूनन्दन ।
एवमेव भवत्वद्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः ॥ ५.१९२.४५ ॥

तब क्रोधित धनद ने उसे शाप दिया। हे कुरुनन्दन। "जैसा है वैसा ही हो, आज से इस पापी का स्त्रीत्व बना रहे, हे गुह्यको।"

5.192.46

ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा ।
यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान्।
शिखण्डिनो लक्षणं पापबुद्धे ।
स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन् ॥ ५.१९२.४६ ॥

तब महात्मा यक्षपति ने कहा — "क्योंकि तुमने यहाँ यक्षों का अपमान किया है, हे पापबुद्धि, शिखण्डी का लक्षण और स्त्री का लक्षण भी तुमने ग्रहण किया है, हे पापकर्मा।"

5.192.47

अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्त्वया कृतम् ।
तस्मादद्य प्रभृत्येव स्त्री त्वं सा पुरुषस्तथा ॥ ५.१९२.४७ ॥

"हे अति दुर्बुद्धि, जो कार्य तुमने अभी आरम्भ भी नहीं किया था, वह तुम्हारे द्वारा किया गया, इसलिए आज से ही तुम स्त्री हो, और वह पुरुष भी इसी प्रकार।"

5.192.48

ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किल ।
स्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः ॥ ५.१९२.४८ ॥

तब यक्षों ने वैश्रवण को प्रसन्न किया, निश्चय ही। "स्थूण के लिए शाप का अन्त करो" — यह बार-बार (कहते हुए)।

5.192.49

ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः ।
सर्वान्यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया ॥ ५.१९२.४९ ॥

तब महात्मा यक्षराज ने अपने अनुयायी सभी यक्षगणों को उत्तर दिया, हे तात, शाप का अन्त करने की इच्छा से।

5.192.50

शिखण्डिनि हते यक्षाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यते ।
स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः ॥ ५.१९२.५० ॥

हे यक्षो, शिखण्डी के मारे जाने पर वह अपना मूल रूप पुनः प्राप्त करेगा। यक्ष स्थूण निश्चिन्त हो जाए, ऐसा महामना ने कहा।

5.192.51

इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराजः सुपूजितः ।
प्रययौ सहितः सर्वैर्निमेषान्तरचारिभिः ॥ ५.१९२.५१ ॥

ऐसा कहकर भगवान देव यक्षराज, जो भलीभाँति पूजित थे, पलक झपकने भर के समय में विचरण करने वाले सभी यक्षों के साथ चले गए।

5.192.52

स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदा ।
समये चागमूत्तूर्णं शिखण्डी तं क्षपाचरम् ॥ ५.१९२.५२ ॥

परन्तु स्थूण शाप पाकर वहीं तब रहता रहा। और उचित समय पर शिखण्डी शीघ्र उस रात्रिचारी के पास आ गया।

5.192.53

सोऽभिगम्याब्रवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति ।
तमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः ॥ ५.१९२.५३ ॥

वह पास जाकर बोला, "हे भगवन्, मैं आ गया हूँ।" तब स्थूण ने उससे बार-बार कहा, "मैं प्रसन्न हूँ।"

5.192.54

आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम् ।
सर्वमेव यथावृत्तमाचचक्षे शिखण्डिने ॥ ५.१९२.५४ ॥

सरलता से आए हुए राजपुत्र शिखण्डी को देखकर उसने शिखण्डी से सब कुछ जैसा घटित हुआ था, वैसा ही बता दिया।

5.192.55

शप्तो वैश्रवणेनाहं त्वत्कृते पार्थिवात्मज ।
गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान्यथासुखम् ॥ ५.१९२.५५ ॥

मैं तुम्हारे कारण वैश्रवण (कुबेर) द्वारा शापित हूँ, हे राजपुत्र। अब जाओ, जैसा चाहो वैसा करो, और सुखपूर्वक लोकों में विचरण करो।

5.192.56

दिष्टमेतत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् ।
गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम् ॥ ५.१९२.५६ ॥

मैं मानता हूँ कि यह पहले से ही नियत था और इसे टाला नहीं जा सकता। तुम्हारा जाना और पौलस्त्य (कुबेर) से तुम्हारी भेंट, यही तुम्हारे मन की इच्छा है।

5.192.57

एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत ।
प्रत्याजगाम नगरं हर्वेण महतावृतः ॥ ५.१९२.५७ ॥

स्थूणयक्ष द्वारा ऐसा कहे जाने पर, हे भारत, शिखण्डी बड़े हर्ष से घिरा हुआ नगर को लौट आया।

5.192.58

पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैः ।
द्विजातीन्देवताश्चैव चैत्यानथ चतुष्पथान् ॥ ५.१९२.५८ ॥

उसने विविध सुगंधित पुष्पमालाओं और बहुमूल्य वस्तुओं से द्विजों, देवताओं, चैत्यों और चौराहों की पूजा की।

5.192.59

द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना ।
मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः ॥ ५.१९२.५९ ॥

पुत्र सिद्धार्थ शिखण्डी के साथ पाञ्चाल्य द्रुपद ने अपने बान्धवों सहित परम हर्ष प्राप्त किया।

5.192.60

शिष्यार्थं प्रददौ चाथ द्रोणाय कुरुपुङ्गव ।
शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा ॥ ५.१९२.६० ॥

हे कुरुश्रेष्ठ, फिर उसने शिष्य के रूप में द्रोण को शिखण्डी दे दिया, हे महाराज, जो पूर्व में स्त्री था, उस पुत्र को भी।

5.192.61

प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः ।
शिखण्डी सह युष्माभिर्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ५.१९२.६१ ॥

राजकुमार शिखण्डी ने चतुष्पाद धनुर्वेद सीखा, आप लोगों के साथ और पार्षत धृष्टद्युम्न के साथ।

5.192.62

मम त्वेतच्चरास्तात यथावत्प्रत्यवेदयन् ।
जडान्धबधिराकारा ये मुक्ता द्रपदे मया ॥ ५.१९२.६२ ॥

हे तात, मेरे गुप्तचरों ने यह सब यथावत मुझे बताया, जो जड़, अंधे और बहरे रूप धारण करके द्रुपद के राज्य में मेरे द्वारा भेजे गए थे।

5.192.63

एवमेष महाराज स्त्री पुमान्द्रुपदात्मजः ।
स संभूतः कुरुश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः ॥ ५.१९२.६३ ॥

इस प्रकार, हे महाराज, द्रुपद का यह पुत्र शिखण्डी, जो पहले स्त्री था और फिर पुरुष बना, हे कुरुश्रेष्ठ, श्रेष्ठ रथी के रूप में उत्पन्न हुआ है।

5.192.64

ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता ।
द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ ॥ ५.१९२.६४ ॥

काशी के राजा की ज्येष्ठ कन्या अम्बा नाम से विख्यात थी। हे भरतश्रेष्ठ, द्रुपद के कुल में वही शिखण्डी के रूप में उत्पन्न हुई।

5.192.65

नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम् ।
मुहूर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत ॥ ५.१९२.६५ ॥

धनुष हाथ में लिए, युद्ध की इच्छा से सामने आए हुए इसको मैं क्षण भर भी नहीं देखूँगा, और न ही प्रहार करूँगा।

5.192.66

व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम् ।
स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चैव स्त्रीनाम्नि स्त्रीसरूपिणि ॥ ५.१९२.६६ ॥

यह मेरा व्रत है, जो सदा पृथ्वी पर भी प्रसिद्ध है: स्त्री के प्रति, जो पूर्व में स्त्री रही हो, जिसका नाम स्त्री का हो और जो स्त्री रूप वाली हो, उसके प्रति (मैं शस्त्र नहीं उठाऊँगा)।

5.192.67

न मुञ्चेयमहं बाणमिति कौरवनन्दन ।
न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम् ॥ ५.१९२.६७ ॥

हे कौरवनन्दन, मैं बाण नहीं छोड़ूँगा, और इसी कारण से मैं शिखण्डी पर प्रहार नहीं करूँगा।

5.192.68

एतत्तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः ।
ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम् ॥ ५.१९२.६८ ॥

हे तात, शिखण्डी के जन्म का यह सत्य मैं जानता हूँ; इसलिए युद्धों में आततायी होने पर भी मैं इसे नहीं मारूँगा।

5.192.69

यदि भीष्मः स्त्रियं हन्यात्सन्तः कुर्युर्विगर्हणम् ।
नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम् ॥ ५.१९२.६९ ॥

यदि भीष्म एक स्त्री को मारे तो सज्जन लोग उसकी निंदा करेंगे; इसलिए युद्ध में खड़े देखकर भी मैं इसे नहीं मारूँगा।

5.192.70

एतच्छ्रुत्वा तु करव्यो राजा दुर्योधनस्तदा ।
मुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत ॥ ५.१९२.७० ॥

यह सुनकर राजा दुर्योधन ने तब एक क्षण के लिए विचार किया और भीष्म की बात को उचित माना।