महाभारत · अध्याय 5.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.26.1
कां नु वाचं सञ्जय मे शृणोषि ।
युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि ।
अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः ।
कस्तल्लब्ध्वा जातु युद्ध्येत सूत ॥ ५.२६.१ ॥
संजया, युद्धाची इच्छा करणारे कोणते बोलणे तू माझ्याकडून ऐकतोस? कशामुळे युद्धाला तू भितोस? हे तात, युद्धापेक्षा अयुद्ध (शांती) श्रेष्ठ आहे. हे सूता, ते मिळाल्यावर कोण कधी युद्ध करेल?
5.26.2
अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य सञ्जय ।
सिद्ध्येत्सङ्कल्पो मनसा यं यमिच्छेत्।
न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत-
दन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः ॥ ५.२६.२ ॥
संजया, कोणतेही कर्म न करणाऱ्या माणसाचा संकल्प मनानेच सिद्ध होत असेल, त्याला जे हवे ते सिद्ध होत असेल, तर त्याने कोणतेही कर्म करू नये, हे मला माहीत आहे. युद्धाखेरीज हलकी अशी पुष्कळ कर्मे आहेत.
5.26.3
कुतो युद्धं जातु नरोऽवगच्छे-
त्को देवशप्तो हि वृणीत युद्धम्।
सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था ।
धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम् ॥ ५.२६.३ ॥
माणूस युद्ध कसे कधी समजून घेईल? देवांनी शाप दिलेला कोण युद्ध निवडेल? सुखाची इच्छा करणारे पार्थ धर्मापासून न ढळणारे आणि लोकांस हितकारक असे कर्म करतात.
5.26.4
धर्मोदयं सुखमाशंसमानाः ।
कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम्।
सुखं प्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं ।
कर्मारभेद्यच्च धर्मानपेतम् ॥ ५.२६.४ ॥
धर्माचा उदय आणि सुख यांची आशा धरणारे, खरोखर कष्टाचा मार्ग असलेले कर्म हे दुःखच आहे हे जाणतात. सुख मिळवू इच्छिणाऱ्याने आणि दुःख जिंकू इच्छिणाऱ्याने धर्मापासून न ढळणारे कर्म आरंभावे.
5.26.5
क इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुरानां ।
कर्माभिज्ञः स्वशरीरं दुनोति।
यया प्रमुक्तो न करोति दुःखं ।
तृष्णां त्यजेत्सर्वधर्मादपेताम् ॥ ५.२६.५ ॥
इंद्रियांच्या प्रीतीच्या अधीन चालणारा, कर्म जाणणारा असला तरी आपल्या शरीराला पीडा देतो. ज्यापासून मुक्त झाल्यास दुःख होत नाही, ती तृष्णा सर्व धर्मांपासून दूर होऊन त्यागावी.
5.26.6
सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः ॥ ५.२६.६ ॥
आमच्यासह, राजा धृतराष्ट्राच्या (राज्यात).
5.26.7
कथं त्वस्मान्संप्रणुदेत्कुरुभ्यः ॥ ५.२६.७ ॥
मग तो आम्हांस कुरूंपासून कसा हाकलून देईल?
5.26.8
अत्रैव स्यादवुधस्यैव कामः ।
प्रायः शरीरे हृदयं दुनोति ॥ ५.२६.८ ॥
येथेच मूर्खाची इच्छा असेल. बहुधा शरीरातील हृदयाला ती पीडा देते.
5.26.9
स्वयं राजा विषमस्थः परेषु ।
सामर्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु।
यथाऽऽत्मनः पश्यति वृत्तमेव ।
तथा परेतामपि सोऽभ्युपैति ॥ ५.२६.९ ॥
राजा स्वतः इतरांबाबत विषम स्थितीत उभा राहून सामर्थ्य इच्छितो; ते बरे नाही. जसा तो आपले वर्तन पाहतो, तसेच इतरांचे वर्तनही त्याला सामोरे येते.
5.26.10
आसन्नमग्निं तु निदाघकाले ।
गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य।
यथा विवृद्धं वायुवशेन शोचे-
त्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये ॥ ५.२६.१० ॥
उन्हाळ्यात खोल झुडपांच्या दाट अरण्यात जवळची आग सोडून, वाऱ्याच्या वशाने वाढलेल्या आगीबद्दल जसा कोणी शोक करावा, तसे शिशिर संपल्यावर कल्याण इच्छिणारा (व्यर्थ शोक करतो).
5.26.11
प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रोऽद्य राजा ।
लालप्यते सञ्जय कस्य हेतोः ।
प्रगृह्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रतं ।
पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं तु ॥ ५.२६.११ ॥
संजया, आज ऐश्वर्य प्राप्त झालेला राजा धृतराष्ट्र कोणत्या कारणाने विलाप करतो? कुटिलतेत रमणाऱ्या, दुर्बुद्धी, मंद, मूढ आणि मंत्री नसलेल्या पुत्राला जवळ धरून तो का रडतो?
5.26.12
अनाप्तवच्चाप्ततमस्य वाचः ।
सुयोधनो विदुरस्यावमत्य।
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी ।
संबुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव ॥ ५.२६.१२ ॥
अत्यंत विश्वासू विदुराच्या वचनांना अविश्वसनीयासारखे मानून, सुयोधनाचा अवमान करून, पुत्राचे प्रिय इच्छिणारा राजा धृतराष्ट्र उपदेश दिला जात असूनही अधर्मातच प्रवेश करतो.
5.26.13
मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां ।
बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् ।
स तं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो ।
न सस्मार विदुरं पुत्रकाम्यात् ॥ ५.२६.१३ ॥
बुद्धिमान, कुरूंच्या हिताची इच्छा करणारा, बहुश्रुत, वक्ता आणि शीलवान विदुराला पुत्रप्रेमापोटी राजा धृतराष्ट्राने कुरूंसमोर आठवलेही नाही.
5.26.14
मानघ्नस्यासौ मानकामस्य चेर्षोः ।
संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य।
दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य ।
कामात्मनो दौर्हृदैर्भावितस्य ॥ ५.२६.१४ ॥
तो मान नष्ट करणारा आहे, आणि मानाची इच्छा करणारा देखील आहे; मत्सरी, क्रोधी, अर्थ आणि धर्म ओलांडणारा, कटू बोलणारा, मन्यूच्या अधीन चालणारा, कामच ज्याचा आत्मा आहे असा, दुष्ट इच्छांनी प्रभावित झालेला.
5.26.15
अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्यो-
र्मित्रद्रुहः सञ्जय पापबुद्धेः।
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी ।
प्रपश्यमानः प्राजहाद्धर्मकामौ ॥ ५.२६.१५ ॥
हे सञ्जया, अनियंत्रित, श्रेयाची इच्छा न करणारा, दीर्घकाल क्रोध धरणारा, मित्रद्रोही व दुर्बुद्धी अशा पुत्राचे प्रिय इच्छिणारा राजा धृतराष्ट्र सर्व काही पाहत असूनही धर्म व कल्याणाची कामना त्यागून गेला.
5.26.16
तदैव मे सञ्जय दीव्यतोऽभू-
न्मतिः कुरूणामागतः स्यादभावः ।
काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो ।
न विन्दते यद्धार्तराष्ट्रात्प्रशंसाम् ॥ ५.२६.१६ ॥
हे सञ्जया, मी द्यूत खेळत असतानाच कौरवांना विनाशाची बुद्धी झाली; विदुर शहाण्या वाणीने बोलला, पण धृतराष्ट्राच्या पुत्राकडून त्याला प्रशंसा मिळाली नाही.
5.26.17
क्षत्तुर्यदा नान्ववर्तन्त बुद्धिं ।
कृच्छ्रं कुरून्सूत तदाऽभ्याजगाम।
यावत्प्रज्ञामन्ववर्तन्त तस्य ।
तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव ॥ ५.२६.१७ ॥
हे सूता, कौरवांनी विदुराची बुद्धी अनुसरली नाही तेव्हाच ते संकटात सापडले; जोपर्यंत ते त्याच्या प्रज्ञेनुसार चालले, तोपर्यंत त्यांच्या राज्याची वाढ झाली.
5.26.18
तदर्थलुब्धस्य निबोध मेऽद्य ।
ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत।
दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो ।
गावल्गणे पश्य संमोहमस्य ॥ ५.२६.१८ ॥
हे सूता, आता माझ्याकडून ऐक: त्या धनलोभी धृतराष्ट्र पुत्राचे मंत्री कोण होते — दुःशासन, शकुनी, सूतपुत्र (कर्ण); हे गावल्गणी, त्याचा हा मोह पहा.
5.26.19
सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः ।
कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम् ।
आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः ।
प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ ॥ ५.२६.१९ ॥
मी विचार करूनही पाहत नाही की कुरु आणि सृञ्जयांचे कल्याण कसे होईल, जेव्हा इतरांकडून सत्ता घेतलेल्या धृतराष्ट्राने दूरदर्शी विदुराला हद्दपार केले आहे.
5.26.20
आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो ।
महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम्।
तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यः ।
सर्वं स्वकं मद्गते मन्यतेऽर्थम् ॥ ५.२६.२० ॥
धृतराष्ट्र पुत्रांसह पृथ्वीवर प्रतिस्पर्धीरहित महाराज्याची आकांक्षा बाळगतो; त्याच्यात केवळ शांती आढळत नाही; माझे जे आहे ते सर्व तो आपले समजतो.
5.26.21
यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं ।
युद्धे गृहीतायुधमर्जुनं वै ।
आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति ।
कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम् ॥ ५.२६.२१ ॥
युद्धात शस्त्र धारण केलेल्या अर्जुनाला जिंकता येईल असे कर्णाला वाटते; पूर्वी त्यांच्यात महायुद्धे झाली असतानाही कर्ण त्यांचा आधार का झाला नाही?
5.26.22
कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च ।
द्रोणश्च जानाति पितामहश्च।
अन्ये च ये कुग्वस्तत्र सन्ति ।
यथाऽर्जुनान्नाम्त्यपरो धनुर्धरः ॥ ५.२६.२२ ॥
कर्ण जाणतो, दुर्योधन जाणतो, द्रोण जाणतात, पितामहही जाणतात; तेथे असलेले इतरही जाणतात—अर्जुनाहून दुसरा धनुर्धर नाही.
5.26.23
जानन्त्येतन्कुरवः सर्व एव ।
ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः।
दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यथा ।
अरिन्दमे फाल्गुनेऽविद्यमाने ॥ ५.२६.२३ ॥
सर्व कुरूंना हे ठाऊक आहे, येथे जमलेल्या इतर भूपालांनाही ठाऊक आहे—शत्रुदमन फाल्गुन (अर्जुन) नसताना येथील राज्य दुर्योधनाचे होईल.
5.26.24
तेनानुबन्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः ।
शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम् ।
किरीटिना तालमात्रायुधेन ।
तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा ॥ ५.२६.२४ ॥
म्हणून धृतराष्ट्राचा पुत्र पांडवांची मालकी हिरावून घेता येईल असे मानतो. तालवृक्षाएवढे आयुध असलेल्या किरीटीशी, हे जाणणाऱ्याने तेथे युद्धासाठी जाऊन.
5.26.25
गाण्डीवविष्फारितशब्दमात्रं ।
श्रुत्वैव ते धार्तराष्ट्रा म्रियन्ते।
क्रुद्धं न चेदीक्षते भीमसेनं ।
सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम् ॥ ५.२६.२५ ॥
गांडीव धनुष्याची टणत्कार ऐकताच धृतराष्ट्राचे पुत्र मरतात. क्रुद्ध भीमसेनाकडे ते पाहत नाहीत, तरीही सुयोधन आपले ध्येय साध्य झाले असे मानतो.
5.26.26
इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु-
मैश्वर्यं नो जीवति भीमसेने।
धनञ्जये नकुले चैव सूत ।
तथा वीरे सहदेवेऽसहिष्णौ ॥ ५.२६.२६ ॥
हे तात, भीमसेन जिवंत असेपर्यंत इंद्रसुद्धा आमचे ऐश्वर्य हिरावून घेण्याचे धाडस करणार नाही. धनंजय, नकुल आणि वीर सहदेव असहिष्णु असताना.
5.26.27
सचेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धिं ।
वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत।
एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा ।
न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः ॥ ५.२६.२७ ॥
वृद्ध राजाने पुत्रासह ही बुद्धी स्वीकारली असती, तर हे संजया, पांडवांच्या क्रोधाने जळालेले धृतराष्ट्राचे पुत्र युद्धात असे नष्ट झाले नसते.
5.26.28
जानामि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं ।
त्वां पूजयन्मञ्जयाहं क्षमेयम्।
वच्चास्माकं कौरवैर्भृतपूर्वं ।
या नो वृत्तिधार्तराष्ट्रे तदाऽऽसीत् ॥ ५.२६.२८ ॥
संजया, आमच्यावर आलेले क्लेश मला ठाऊक आहेत. तुला मान देऊन मी क्षमा करू शकतो. कौरवांनी पूर्वी आमच्याशी जसे वागले होते, आणि त्या वेळी धृतराष्ट्रपुत्रांशी आमचे जे वर्तन होते, तेही.
5.26.29
अद्यापि सा तत्र तथैव वर्ततां ।
यान्ति गमिष्यामि यथा न्वमात्थ ।
द्वन्द्राप्रव्ये भवतु ममैव राज्यं ।
सूयोधनो यच्छतु भाग्नाग्र्यः ॥ ५.२६.२९ ॥
आजही तेथे तसेच चालू राहो. तू म्हटल्याप्रमाणे मी जाईन. द्यूतात न हरलेले राज्य माझेच असो; श्रेष्ठ सुयोधनाने आपला वाटा द्यावा.